Nelumbo nucifera (lotos orzechodajny): właściwości i korzyści

Nelumbo nucifera Gaertn. / lotos orzechodajny, znany potocznie jako lotos, lotos indyjski lub święty lotos, to wieloletnia roślina wodna z rodziny lotosowatych (Nelumbonaceae). Pochodzi z Azji i dobrze rośnie w wolno płynących rzekach oraz na obszarach delt, gdzie zakorzenia się w mule. Duże, okrągłe liście oraz różowe lub białe kwiaty o licznych płatkach to jej najbardziej widoczne cechy. Nasiona zwracają uwagę długowiecznością, ponieważ potrafią wykiełkować nawet po stuleciach, a ta właściwość uczyniła z rośliny symbol długiego życia w kulturze chińskiej.

Lotos uprawia się zarówno jako roślinę ozdobną w ogrodach wodnych, jak i do celów kulinarnych i leczniczych, a niemal wszystkie jego części są jadalne, przy czym jako pożywienie najczęściej spożywa się kłącza i nasiona. Poza wartością odżywczą Nelumbo nucifera ma głębokie znaczenie kulturowe i religijne w tradycjach azjatyckich, takich jak hinduizm i buddyzm, w których symbolizuje czystość, oświecenie i boskie piękno. Roślina zawiera także związki bioaktywne, w tym flawonoidy i alkaloidy, które są przedmiotem badań farmakologicznych.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: lotos, lotos indyjski, lotos orzechodajny, święty lotos.
• Angielski: East Indian lotus, Indian lotus, lotus, lotus root, pink lotus, sacred lotus.
• Francuski: fève d’Égypte, lotus indien, lotus sacré.
• Hiszpański: flor de loto, loto indio, loto sagrado, rosa del Nilo.
• Niemiecki: Indische Lotosblume.
• Portugalski: flor-de-lótus, loto-índico, lótus, lótus-indiano, lótus-índico, lótus-sagrado.

Lotos bez dodatkowego określenia oznacza w tym artykule Nelumbo nucifera, której nie należy mylić z niebieskim lotosem (Nymphaea caerulea) ani z lotosem egipskim (Nymphaea lotus). Obie te rośliny to grzybienie z innego rodzaju i innej rodziny, grzybieniowatych (Nymphaeaceae), o odmiennym składzie i własnym profilu bezpieczeństwa, dlatego danych dotyczących jednej rośliny nie można przenosić na drugą.

Synonimy botaniczne#

• Nelumbium speciosum Willd.
• Nelumbo komarovii Grossh.
• Nymphaea nelumbo L.

Nazwa Nymphaea nelumbo pochodzi z czasów, gdy lotos klasyfikowano razem z grzybieniami, w ugrupowaniu, które dawne systemy, takie jak system Benthama i Hookera, jeszcze utrzymywały, a które dziś uważa się za przestarzałe. Współczesna taksonomia uznaje Nelumbo nucifera za gatunek z rodzaju Nelumbo, należący do rodziny lotosowatych (Nelumbonaceae). Ten historyczny synonim nie czyni z lotosu przedstawiciela rodzaju Nymphaea. Podobnie ani niebieski lotos (Nymphaea caerulea), ani lotos egipski (Nymphaea lotus) nie są synonimami Nelumbo nucifera, ponieważ są to odrębne gatunki z innej rodziny botanicznej.

Rodzina botaniczna: Nelumbonaceae#

Rodzina lotosowatych (Nelumbonaceae) obejmuje wieloletnie rośliny wodne z jednego rodzaju, Nelumbo, z dwoma żyjącymi gatunkami, spośród których najbardziej znany jest lotos orzechodajny (Nelumbo nucifera). Rodzinę wyróżnia unikalna budowa kwiatów oraz zdolność kwiatów do termoregulacji. Choć często myli się ją z grzybieniowatymi (Nymphaeaceae), czyli rodziną grzybieni, zwanych też liliami wodnymi, porównania genetyczne umieściły ją w rzędzie srebrnikowców (Proteales), do którego należą także srebrniki (Protea). Rośliny z tej rodziny wyróżniają się przystosowaniem do środowisk podmokłych i wytwarzaniem nasion, które zachowują żywotność przez bardzo długi czas.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Kłącza
• Kwiaty
• Liście (młode jako pożywienie, pozostałe w tradycyjnym lecznictwie)
• Nasiona
• Rozłogi
• Zielony zarodek nasienia (lian zi xin)

Kłącze i nasiona są w Azji powszechnym pożywieniem i okazują się bezpieczne, gdy spożywa się je w ilościach typowych dla żywności. Natomiast liście i zielony zarodek nasienia, znany jako lian zi xin, to części o tradycyjnym zastosowaniu leczniczym, w których skupiają się alkaloidy rośliny. Nuciferyna występuje w liściach, a liensynina, izoliensynina i neferyna gromadzą się w zarodku.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Azjatycka medycyna ludowa (kłącza, liście i nasiona)
• Medycyna ajurwedyjska
• Owijanie żywności (duże liście)
• Pożywienie (kłącza, kwiaty, młode liście i nasiona)
• Roślina ozdobna (ogrody wodne)
• Symbol długowieczności (kultura chińska)
• Symbol duchowej czystości i odrodzenia (buddyzm, dżinizm, hinduizm i ismailizm)
• Tradycyjna medycyna chińska (liście, nasiona i zarodek nasienia, czyli lian zi xin)

Właściwości terapeutyczne#

• Anty-HIV (aktywność alkaloidów benzyloizochinolinowych i flawonoidów z liści zaobserwowana wyłącznie w badaniu laboratoryjnym, bez zastosowania klinicznego)
• Antyoksydacyjne (zdolność neutralizowania wolnych rodników zmierzona w laboratorium)
• Antyproliferacyjne (aktywność zaobserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hamujące aktywację komórek gwiaździstych wątroby (działanie neferyny zaobserwowane w hodowli komórkowej)
• Hipoglikemizujące (obniżenie poziomu glukozy opisane w badaniach z ekstraktami z liści i zarodka, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hipotensyjne (wpływ na ciśnienie tętnicze opisany w badaniach z ekstraktami z liści i zarodka)
• Kardioprotekcyjne (wpływ na układ sercowo-naczyniowy analizowany w badaniach przedklinicznych)
• Moczopędne (tradycyjnie odnotowane zwiększenie wydalania płynów)
• Przeciwgorączkowe (odnotowane w tradycji)
• Przeciwotyłościowe (ekstrakt z liści w trakcie badań; twierdzenie o odchudzaniu nie zostało potwierdzone u ludzi)
• Przeciwzapalne (aktywność opisana w badaniach przedklinicznych)
• Uspokajające (tradycyjnie odnotowane działanie kojące)

Profil fitochemiczny#

• Alkaloidy aporfinowe (nuciferyna, skoncentrowana w liściach)
• Alkaloidy benzyloizochinolinowe (koklauryna, norkoklauryna)
• Alkaloidy bisbenzyloizochinolinowe (izoliensynina, liensynina, neferyna, skoncentrowane w zarodku nasienia)
• Białka (nasiona)
• Flawonoidy (miquelianina)
• Skrobia (kłącza)

Alkaloidy są rozmieszczone w roślinie nierównomiernie, ponieważ nuciferyna przeważa w liściach, natomiast liensynina, izoliensynina i neferyna gromadzą się w zielonym zarodku nasienia. Dlatego właśnie te dwie części skupiają uwagę badań farmakologicznych. Bogate w skrobię kłącze i nasiona, będące źródłem białka, mają profil zasadniczo odżywczy, co wyjaśnia ich powszechne spożycie jako żywności w wielu krajach azjatyckich.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

Odwar z kłączy

Aby wydobyć związki z kłączy, pokrój je w cienkie plasterki i gotuj w wodzie przez około 20 do 30 minut, aż powstanie płyn, który można pić jako napój odżywczy. Tradycja przypisuje temu odwarowi działanie moczopędne i tonizujące dla ogólnego zdrowia, natomiast wpływ na glikemię analizuje się jedynie we wstępnych badaniach. Ugotowane kłącza można też dodawać do zup i gulaszy.

Ekstrakt z nasion

Nasiona lotosu są bazą ekstraktów, które koncentrują ich związki fitochemiczne i trafiają na rynek w postaci proszku lub kapsułek jako suplementy diety, a ich standaryzacja ułatwia kontrolę ilości przyjmowanych związków. Ekstrakty te są przedmiotem wstępnych badań nad układem sercowo-naczyniowym i glikemią, bez ustalonego wskazania klinicznego. Ponieważ są skoncentrowane, należy ich unikać w ciąży i w okresie karmienia piersią, a dawkę powinien ustalić wyłącznie specjalista ochrony zdrowia.

Napar z liści i kwiatów

Napar z liści i kwiatów to częsta forma spożycia w medycynie tradycyjnej, przygotowywana z niewielkiej ilości suszonych liści lub płatków zalanych filiżanką gorącej wody i pozostawionych na 5 do 10 minut przed odcedzeniem. Tradycja stosuje go, by sprzyjać odprężeniu i trawieniu, a napój można pić na ciepło lub na zimno. Ponieważ liście zawierają alkaloidy, dla których w badaniach opisano działanie hipotensyjne i hipoglikemizujące, częste stosowanie wymaga porady specjalisty ochrony zdrowia.

Synergia z innymi roślinami#

Lotos i imbir w tradycyjnych mieszankach na trawienie

Połączenie lotosu z imbirem (Zingiber officinale) pojawia się w domowych preparatach tradycyjnie stosowanych dla komfortu trawienia. Dla imbiru opisano działanie wiatropędne i przeciwwymiotne, które uzupełnia tradycyjne zastosowanie lotosu przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych. Tę parę wspomina się przede wszystkim po ciężkich posiłkach, jako tradycyjny sposób na złagodzenie wzdęć, gazów i nudności, choć żadne badanie kliniczne nie oceniło tej mieszanki.

Lotos z rumiankiem lub kozłkiem na odprężenie

Połączenie lotosu z rumiankiem (Matricaria chamomilla) lub z kozłkiem lekarskim (Valeriana officinalis) jest tradycyjnie stosowane, by uspokoić układ nerwowy, złagodzić stres i sprzyjać zasypianiu u osób z bezsennością, lękiem lub nerwowością. Zazwyczaj rośliny przygotowuje się razem w naparach pitych przed snem. Ponieważ dla wszystkich trzech roślin opisano działanie uspokajające, ich połączenie może nasilać senność, dlatego mieszanki nie należy łączyć z lekami uspokajającymi bez porady specjalisty.

Przepisy i protokoły użycia#

Herbata z płatków lotosu

Składniki: 1 łyżeczka suszonych płatków lotosu i 200 ml gorącej wody.

Przygotowanie: Umieść płatki w filiżance, zalej je gorącą wodą i odstaw do zaparzenia na 5 do 7 minut, a następnie odcedź. Tę herbatę tradycyjnie pije się w chwilach napięcia lub przed snem dla uczucia spokoju i dobrego samopoczucia, a w razie potrzeby można ją osłodzić miodem. Przed częstym stosowaniem lub łączeniem z lekami porozmawiaj ze specjalistą ochrony zdrowia.

Zupa z kłącza lotosu z warzywami

Składniki: 200 g pokrojonego w plasterki kłącza lotosu, 1 litr bulionu warzywnego, różne warzywa (marchew i grzyby), sól i pieprz do smaku.

Przygotowanie: Podsmaż kłącze i warzywa na odrobinie oliwy, dodaj bulion i gotuj, aż plasterki kłącza zmiękną, a na koniec dopraw solą i pieprzem. Zupa jest pokrzepiająca, wykorzystuje wartość odżywczą bogatego w błonnik kłącza i dobrze sprawdza się jako lekki, zdrowy posiłek.

Sałatka z pędów lotosu

Składniki: świeże pędy lotosu, sos winegret i prażony sezam.

Przygotowanie: Dokładnie umyj pędy, krótko sparz je we wrzącej wodzie i pokrój w cienkie plasterki, ponieważ rośliny wodne jedzone na surowo mogą przenosić pasożyty. Wymieszaj z winegretem i posyp prażonym sezamem, by uzyskać chrupiącą, orzeźwiającą sałatkę, która dobrze pasuje do dań azjatyckich lub sprawdza się jako lekka przystawka, a pędy zawsze wybieraj ze znanego źródła.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Aromaterapia

Olejek eteryczny pozyskiwany z kwiatów lotosu jest stosowany w aromaterapii ze względu na właściwości odprężające i podnoszące na duchu. Jego delikatny zapach często towarzyszy medytacji, łagodzeniu stresu i tworzeniu spokojnej atmosfery, zarówno rozpylany w powietrzu, jak i nakładany na skórę po rozcieńczeniu w oleju roślinnym podczas relaksujących masaży. W tradycji aromaterapeutycznej uważa się, że zapach lotosu pomaga równoważyć emocje i sprzyja jasności umysłu, choć przekonania tego nie potwierdziły jeszcze kontrolowane badania.

Fitoterapia

W fitoterapii lotos jest ceniony za różnorodność zastosowań i występuje w naparach, odwarach i ekstraktach. Każdą część rośliny tradycyjnie stosuje się przy dolegliwościach trawiennych i zapalnych, a także bada się ją pod kątem wpływu na układ sercowo-naczyniowy i glikemię. Praktyka ta opiera się na wielowiekowym tradycyjnym stosowaniu i jest uzupełniana badaniami nad związkami bioaktywnymi rośliny, których wyniki w dużej mierze wciąż ograniczają się do testów laboratoryjnych i na zwierzętach.

Tradycyjna medycyna chińska (TMC)

W tradycyjnej medycynie chińskiej lotos (lian) ma szerokie zastosowanie, zwłaszcza nasiona (lian zi), zielony zarodek nasienia (lian zi xin), liście i kłącza. Nasienie opisuje się jako środek tonizujący śledzionę i serce, zdolny uspokajać umysł (Shen) i odżywiać Yin. Tradycja stosuje je przy bezsenności, kołataniu serca, biegunce i zaburzeniach trawienia, w złożonych recepturach, które mają harmonizować ciało i umysł oraz odbudowywać równowagę energetyczną.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Lotos jest szeroko spożywany jako żywność i stosowany w medycynie tradycyjnej, a większość osób dobrze toleruje kłącze i nasiona w ilościach typowych dla żywności. Niektóre stany wymagają jednak ostrożności lub odstawienia preparatów leczniczych, zwłaszcza ekstraktów z liści i zarodka. Zebrane tu dane dotyczące bezpieczeństwa odnoszą się wyłącznie do Nelumbo nucifera i nie dotyczą niebieskiego lotosu (Nymphaea caerulea) ani lotosu egipskiego (Nymphaea lotus). Rośliny te należą do rodziny grzybieniowatych (Nymphaeaceae) i mają własny skład oraz własny profil bezpieczeństwa.

Przeciwwskazania

• Ciąża i karmienie piersią: Z powodu braku danych należy unikać skoncentrowanych ekstraktów w ciąży i w okresie karmienia piersią, a ta sama ostrożność dotyczy leczniczych herbat z liści i zarodka, natomiast kłącze i nasiona spożywane jako zwykła żywność są dozwolone.
• Cukrzyca: Opisane w badaniach działanie hipoglikemizujące sprawia, że stosowanie lecznicze u osób z cukrzycą powinno odbywać się pod nadzorem specjalisty ochrony zdrowia, aby uniknąć interakcji z lekami i rozregulowania glikemii.
• Leki przeciwnadciśnieniowe, przeciwcukrzycowe lub przeciwarytmiczne: Dla ekstraktów z liści i zarodka w dawce leczniczej opisano w badaniach działanie hipotensyjne i hipoglikemizujące, co wymaga ostrożności i porady specjalisty u osób przyjmujących leki przeciwnadciśnieniowe, przeciwcukrzycowe lub przeciwarytmiczne, tym bardziej że neferyna w badaniach przedklinicznych działa na kanały jonowe serca.
• Leki uspokajające: Ze względu na tradycyjnie odnotowane działanie kojące lotos, zwłaszcza w połączeniu z rumiankiem lub kozłkiem, może nasilać senność wywołaną przez leki uspokajające, dlatego takie połączenie należy stosować wyłącznie po konsultacji ze specjalistą.
• Niskie ciśnienie tętnicze: Ze względu na potencjalne działanie hipotensyjne osoby z niskim ciśnieniem tętniczym powinny stosować lotos ostrożnie i kontrolować ciśnienie.
• Operacje i leki przeciwzakrzepowe: Ze względu na możliwe, wciąż słabo zbadane działanie przeciwzakrzepowe zaleca się odstawienie leczniczych preparatów z lotosu co najmniej dwa tygodnie przed każdym zabiegiem chirurgicznym i łączenie ich z lekami przeciwzakrzepowymi wyłącznie za zgodą lekarza.

Ekstrakt z liści lotosu sprzedawany jako środek na odchudzanie opiera się na twierdzeniu, którego nie potwierdzono u ludzi. Działanie przeciwotyłościowe jest nadal badane i nie uzasadnia samodzielnego stosowania, zwłaszcza w skoncentrowanych dawkach. Również zarodka nasienia, bogatego w alkaloidy, nie należy stosować w dawce leczniczej bez nadzoru specjalisty ochrony zdrowia.

Skutki uboczne

• Dolegliwości żołądkowo-jelitowe: Nadmierne spożycie, zwłaszcza surowych lub niedogotowanych kłączy, może powodować dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak wzdęcia czy biegunka, i naraża na pasożyty obecne w roślinach wodnych, a odpowiednie gotowanie zmniejsza to ryzyko.
• Reakcje alergiczne: W rzadkich przypadkach u osób wrażliwych mogą wystąpić reakcje alergiczne, takie jak wysypka skórna lub swędzenie.
• Senność: Ze względu na przypisywane roślinie właściwości uspokajające spożycie w dużych ilościach może wywoływać senność.

Zanim zaczniesz stosować lotos w celach leczniczych, zwłaszcza przy istniejącej chorobie lub przyjmowaniu innych leków, zasięgnij porady specjalisty ochrony zdrowia. Samoleczenie skoncentrowanymi ekstraktami może być niebezpieczne, a opieka specjalisty sprawia, że stosowanie jest bezpieczniejsze.

Ciekawostki#

Lotos, pełen historii i symboliki, jest narodowym kwiatem Indii, a nieoficjalnie także Wietnamu, co pokazuje jego ogromne znaczenie kulturowe w tych regionach. Jedną z najbardziej fascynujących ciekawostek jest długowieczność nasion, które mogą zachować żywotność przez ponad tysiąc lat. W 1994 roku w Chinach udało się doprowadzić do wykiełkowania nasienia liczącego około 1300 lat, co stanowi niezwykły dowód tej odporności.

Lotos ma też rzadką zdolność termoregulacji i utrzymuje temperaturę kwiatów między 30 a 35 °C nawet wtedy, gdy otoczenie jest chłodniejsze, a mechanizm ten, jak się uważa, pomaga przyciągać zapylacze. W sztuce i literaturze kwiat jest motywem powracającym i symbolizuje czystość, piękno i odrodzenie, ponieważ wyłania się nieskalany z mułu. Jego stała obecność w świątyniach i tekstach religijnych utrwala status rośliny o bezcennej wartości duchowej i historycznej.

Najczęściej zadawane pytania#