Matricaria chamomilla L. / Rumianek pospolity, znany również jako rumianek lekarski i rumianek apteczny, to jednoroczna roślina zielna z rodziny Asteraceae, opisana przez Karola Linneusza w 1753 roku. Gatunek pochodzi z Europy i Azji Zachodniej, a dzięki cenionym właściwościom leczniczym rozprzestrzenił się niemal na wszystkich kontynentach. Rumianek towarzyszy europejskiej medycynie ludowej od tysiącleci i pojawia się w tekstach medycznych już w starożytnym Egipcie. Koszyczki kwiatowe, o białych kwiatach języczkowych otaczających wyraźnie wysklepiony żółty środek, zbiera się w pełni kwitnienia z przeznaczeniem na napary, wyciągi i inne preparaty ziołowe.
W polskiej i szerzej europejskiej tradycji zielarskiej rumianek zajmuje jedno z pierwszych miejsc wśród roślin uspokajających i wspomagających trawienie. Zakres zastosowań sięga od dolegliwości żołądkowo-jelitowych po łagodzenie niepokoju i bezsenności. Reputację zawdzięcza bogatemu profilowi fitochemicznemu, przede wszystkim olejkowi eterycznemu z chamazulenem i alfa-bizabololem, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne i rozkurczowe. Współczesne badania naukowe potwierdziły wiele tradycyjnych zastosowań rumianku i uczyniły z niego jedną z najlepiej zbadanych roślin leczniczych na świecie.
Nazwy zwyczajowe i międzynarodowe rumianku
- Angielski: german chamomile, wild chamomile, scented mayweed, hungarian chamomile.
- Francuski: camomille allemande, camomille vraie, petite camomille.
- Hiszpański: manzanilla, manzanilla alemana, camomila, manzanilla común.
- Niemiecki: Echte Kamille, Feldkamille, Wilde Kamille.
- Polski: rumianek pospolity, rumianek lekarski, rumianek apteczny.
- Portugalski: camomila, camomila-vulgar (PT); camomila-alemã, macela-galega (BR).
- Włoski: camomilla, camomilla comune, camomilla tedesca.
Synonimy botaniczne Matricaria chamomilla
Chamomilla recutita (L.) Rauschert to synonim najczęściej spotykany we współczesnym piśmiennictwie naukowym. Nazwę tę zaproponował Stephan Rauschert w 1974 roku jako rewizję taksonomiczną opartą na badaniach morfologicznych i filogenetycznych. Choć Matricaria chamomilla L. pozostaje nazwą przyjętą przez większość autorytetów botanicznych, w tym Plants of the World Online i World Flora Online, określenie Chamomilla recutita jest nadal szeroko używane w publikacjach farmakologicznych i fitochemicznych, zwłaszcza w Europie Środkowej.
Chamomilla officinalis K.Koch, Matricaria recutita L., Matricaria suaveolens L.
Rodzina botaniczna: Asteraceae
Dziewiętnastowieczna rycina rumianku pospolitego: pierzasto podzielone liście i pusty w środku, stożkowaty dnokwiatostan odróżniają ten gatunek od pokrewnych rumianów.
Rodzina Asteraceae, dawniej nazywana Compositae, należy do największych rodzin roślin kwiatowych i obejmuje około 1900 rodzajów oraz ponad 32 000 gatunków rozsianych po całym świecie. Jej znakiem rozpoznawczym jest kwiatostan koszyczka, w którym liczne drobne kwiaty skupiają się tak ciasno, że całość przypomina pojedynczy kwiat. Do rodziny należą rośliny o dużym znaczeniu gospodarczym, spożywczym i leczniczym, takie jak sałata, słonecznik, karczoch i nagietek.
Rumianek ma typowe cechy rodziny: kwiaty rurkowate w środkowej części koszyczka i kwiaty języczkowe na obrzeżu. Asteraceae słyną z wytwarzania związków biologicznie czynnych, zwłaszcza laktonów seskwiterpenowych, flawonoidów i olejków eterycznych, którym wiele gatunków z tej grupy zawdzięcza swoją leczniczą renomę. Ta różnorodność chemiczna jest przedmiotem intensywnych badań farmakologicznych i przyczyniła się do rozwoju fitofarmaceutyków oraz suplementów diety.
Wykorzystywane części rumianku
- Koszyczki kwiatowe (kwiaty)
- Olejek eteryczny
- Suszone kwiaty
Zastosowania etnobotaniczne i tradycyjne rumianku
- Bezsenność i zaburzenia snu
- Kolki jelitowe i wzdęcia
- Napięcie przedmiesiączkowe i bolesne miesiączkowanie
- Niepokój i nerwowość
- Stany zapalne skóry i rany
- Zaburzenia trawienia i zapalenie błony śluzowej żołądka
- Zespół jelita drażliwego
Właściwości lecznicze rumianku
- Antyoksydacyjne (zwalcza wolne rodniki)
- Emmenagogiczne (pobudza miesiączkowanie); przekaz tradycyjny, bez potwierdzonej skuteczności klinicznej
- Gojące (przyspiesza gojenie)
- Przeciwbólowe (łagodzi ból)
- Przeciwdrobnoustrojowe (zwalcza drobnoustroje)
- Przeciwlękowe (zmniejsza niepokój); tradycyjne zastosowanie, bez potwierdzonej skuteczności klinicznej
- Przeciwzapalne (zmniejsza stany zapalne)
- Rozkurczowe (łagodzi skurcze i kolki)
- Trawienne (ułatwia trawienie)
- Uspokajające (wycisza i ułatwia zasypianie)
- Wiatropędne (zmniejsza wzdęcia)
- Wulnerarne (wspomaga leczenie ran)
Szczegółowy profil fitochemiczny rumianku
- Alfa-bizabolol
- Apigenina
- Chamazulen
- Farnezen
- Flawonoidy (kwercetyna, luteolina)
- Garbniki
- Kumaryny
- Kwasy fenolowe
- Laktony seskwiterpenowe
- Matrycyna
- Olejek eteryczny (0,4-1,5%)
- Śluzy
- Triterpeny
Postacie i sposoby stosowania rumianku
- Kataplazm
- Kompresy
- Krem
- Nalewka
- Napar
- Olejek eteryczny
- Wyciąg płynny
- Wyciąg suchy
Synergia z innymi roślinami leczniczymi
Niepokój i bezsenność
Połączenie rumianku z kozłkiem lekarskim (Valeriana officinalis) i męczennicą cielistą (Passiflora incarnata) wzmacnia działanie uspokajające i przeciwlękowe. Zestawienie to bywa wykorzystywane przede wszystkim przy zaburzeniach snu i utrzymującej się nerwowości. Rumianek wnosi apigeninę, flawonoid działający na receptory GABA, kozłek dostarcza kwasu walerenowego i walepotriatów, a męczennica flawonoidy C-glikozydowe. Powstaje sumaryczny efekt wyciszający, który wymaga takiej samej ostrożności jak leki uspokajające, jeśli chodzi o senność w ciągu dnia, prowadzenie pojazdów i jednoczesne stosowanie benzodiazepin.
Zaburzenia trawienia
Rumianek w połączeniu z miętą pieprzową (Mentha × piperita) i melisą lekarską (Melissa officinalis) to tradycyjna mieszanka stosowana przy niestrawności, wzdęciach i kolkach jelitowych. Olejek eteryczny rumianku, bogaty w alfa-bizabolol, współdziała z mentolem z mięty i związkami fenolowymi z melisy, dając efekt rozkurczowy, wiatropędny i przeciwzapalny w obrębie przewodu pokarmowego.
Stany zapalne skóry
W zastosowaniach zewnętrznych rumianek dobrze łączy się z nagietkiem lekarskim (Calendula officinalis) i dziurawcem zwyczajnym (Hypericum perforatum) przy ranach, lekkich oparzeniach i zapaleniach skóry. Chamazulen z rumianku, triterpeny z nagietka i hiperycyna z dziurawca działają wspólnie: wspierają gojenie, wyciszają odczyn zapalny i pomagają zapobiegać wtórnym zakażeniom.
Receptury i protokoły stosowania rumianku
Klasyczne przygotowanie: przykryta filiżanka kwiatów rumianku, świeżo zagotowana woda i pięć do siedmiu minut naciągania. Miód i cytryna to kwestia smaku, a nie element samego naparu.
Napar uspokajający i wspomagający trawienie
Składniki: 1 łyżeczka suszonych kwiatów rumianku, 200 ml wrzącej wody, miód (opcjonalnie).
Przygotowanie: Kwiaty umieścić w filiżance i zalać świeżo zagotowaną wodą. Przykryć i pozostawić na 5 do 7 minut. Odcedzić i w razie potrzeby dosłodzić miodem. Pić 1 filiżankę po głównych posiłkach, aby wspomóc trawienie, albo 30 minut przed snem dla wyciszenia i poprawy jakości snu. Napar ten jest szczególnie ceniony przy kolkach jelitowych i wzdęciach.
Olejek do masażu o działaniu przeciwzapalnym
Składniki: 5 kropli olejku eterycznego z rumianku, 30 ml oleju roślinnego ze słodkich migdałów lub jojoba.
Przygotowanie: Wymieszać olejek eteryczny z olejem bazowym w buteleczce z ciemnego szkła. Nanosić na czystą skórę, delikatnie masując miejsca objęte stanem zapalnym, bólem mięśni lub dolegliwościami stawowymi. Preparat ten stosuje się przede wszystkim przy bólach reumatycznych, stłuczeniach i napięciu mięśniowym. Po aplikacji unikać ekspozycji na słońce.
Nalewka przy stanach niepokoju
Składniki: 200 g suszonych kwiatów rumianku, 1 litr alkoholu 70%.
Przygotowanie: Kwiaty umieścić w szklanym słoju i zalać alkoholem. Zamknąć szczelnie i macerować przez 14 dni, codziennie wstrząsając. Przefiltrować przez gęstą tkaninę i przechowywać w butelce z ciemnego szkła. Przyjmować 20 do 30 kropli rozcieńczonych w wodzie, 2 do 3 razy dziennie, przy niepokoju i nerwowości. Nalewka zagęszcza związki czynne rumianku, dając wyraźniejszy efekt przeciwlękowy.
Parówka na twarz przy podrażnionej skórze
Składniki: 3 łyżki suszonych kwiatów rumianku, 1 litr wrzącej wody.
Przygotowanie: Kwiaty wsypać do dużej miski i zalać wrzątkiem. Pochylić twarz nad miską, zachowując bezpieczną odległość, i nakryć głowę ręcznikiem, aby zatrzymać parę. Pozostać tak przez 10 do 15 minut, oddychając spokojnie. Zabieg ten stosuje się do oczyszczenia porów, zmniejszenia stanu zapalnego skóry oraz złagodzenia objawów zapalenia zatok i niedrożności nosa.
Syrop na kolki u dzieci
Składniki: 50 g suszonych kwiatów rumianku, 500 ml wody, 250 g miodu.
Przygotowanie: Z kwiatów i wody przygotować stężony napar, pozostawiając go pod przykryciem na 15 minut. Odcedzić, dodać miód i podgrzewać delikatnie w kąpieli wodnej aż do całkowitego rozpuszczenia. Przechowywać w wyparzonej szklanej butelce w lodówce. Dzieciom powyżej 1. roku życia podawać 1 łyżeczkę, 2 do 3 razy dziennie, przy kolkach jelitowych i dolegliwościach trawiennych. Nie podawać niemowlętom poniżej 1. roku życia ze względu na obecność miodu.
Terapie wykorzystujące rumianek
Aromaterapia
Olejek eteryczny z rumianku jest w aromaterapii szeroko stosowany ze względu na działanie uspokajające i przeciwzapalne. Wdychanie olejku, czy to z dyfuzora i nawilżacza, czy przez rozcieńczoną aplikację na skórę, ma wyciszać układ nerwowy, zmniejszać niepokój i poprawiać jakość snu. W masażu leczniczym olejek rumiankowy łączy się zwykle z olejami bazowymi przy bólach mięśniowych, napięciu i stanach zapalnych skóry. Aromaterapię z rumiankiem wykorzystuje się także w warunkach klinicznych, aby zmniejszyć napięcie przedoperacyjne i wesprzeć samopoczucie pacjenta.
Fitoterapia kliniczna
We współczesnej fitoterapii klinicznej rumianek bywa zalecany w wielu postaciach farmaceutycznych, w tym jako wyciągi standaryzowane, kapsułki i tabletki. Wyciągi z rumianku często miareczkuje się na zawartość apigeniny i alfa-bizabololu, aby zapewnić powtarzalną skuteczność. Fitoterapia kliniczna sięga po rumianek przy czynnościowych zaburzeniach żołądkowo-jelitowych, łagodnym i umiarkowanym niepokoju oraz pomocniczo przy stanach zapalnych skóry. Zalecenie jest dobierane indywidualnie, z uwzględnieniem potrzeb danej osoby i możliwych interakcji z innymi lekami.
Homeopatia
W homeopatii Chamomilla to ważny lek konstytucjonalny, wskazywany zwłaszcza przy drażliwości, nadwrażliwości na ból oraz dolegliwościach związanych z ząbkowaniem u dzieci. Lek homeopatyczny przygotowuje się ze świeżej kwitnącej rośliny, zgodnie z charakterystycznym dla homeopatii procesem rozcieńczania i dynamizacji. Chamomilla bywa zalecana w niskich potencjach (6CH, 9CH) przy dolegliwościach ostrych i w wyższych (30CH, 200CH) w leczeniu konstytucjonalnym. W tradycji homeopatycznej Chamomilla jest wskazywana przy drażliwości, ząbkowaniu i kolkach niemowlęcych, a wskazanie to wynika z doktryny homeopatycznej, a nie z badań klinicznych wykazujących skuteczność.
Przeciwwskazania i działania niepożądane rumianku
Przeciwwskazania ogólne
Rumianek jest przeciwwskazany u osób ze stwierdzoną alergią na rośliny z rodziny Asteraceae, w tym chryzantemy, stokrotki, ambrozję i nagietek. Reakcje alergiczne mogą przybierać postać kontaktowego zapalenia skóry, pokrzywki, a w cięższych przypadkach anafilaksji. Kobiety w ciąży powinny unikać rumianku w wysokich dawkach leczniczych ze względu na możliwe działanie emmenagogiczne, które może pobudzać skurcze macicy. Choć okazjonalne wypicie słabego naparu w ciąży uznaje się na ogół za bezpieczne, rozwaga nakazuje konsultację lekarską przed regularnym stosowaniem.
Rumianku nie należy podawać dzieciom poniżej 6. miesiąca życia bez nadzoru lekarza. U niemowląt istnieje teoretyczne ryzyko zanieczyszczenia preparatów rumiankowych przetrwalnikami Clostridium botulinum, zwłaszcza w połączeniu z miodem. Osoby z zaburzeniami krzepnięcia lub przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny stosować rumianek ostrożnie, ponieważ opisy przypadków wskazują na zmianę czasu krzepnięcia przy jednoczesnym stosowaniu warfaryny, przy wciąż niewyjaśnionym mechanizmie.
Rumianku nie należy stosować w okolicy oczu, ani w postaci kompresów, ani do przemywań. Kontakt kwiatów i naparu z okiem należy do opisanych przyczyn alergicznego zapalenia spojówek wywołanego przez samą roślinę, więc zabieg pomyślany jako łagodzący bywa w rzeczywistości źródłem podrażnienia. Zaczerwienienie oka, wydzielina lub ból wymagają oceny lekarskiej, a nie postępowania na własną rękę domowymi środkami ziołowymi.
Częste działania niepożądane
Działania niepożądane rumianku są rzadkie i zwykle łagodne. U części osób picie naparu z rumianku może wywołać nudności, wymioty lub alergiczne odczyny skórne. Stosowanie zewnętrzne preparatów rumiankowych bywa przyczyną kontaktowego zapalenia skóry, szczególnie u osób wrażliwych. Olejek eteryczny z rumianku nanoszony bezpośrednio na skórę bez odpowiedniego rozcieńczenia może powodować podrażnienie i uczulenie skóry.
Interakcje z lekami
Rumianek może wchodzić w interakcje z wieloma lekami. Jego wpływ na układ cytochromu P450 może zmieniać metabolizm leków, w tym środków przeciwzakrzepowych takich jak warfaryna, zwiększając ryzyko krwawienia. Połączenie rumianku z benzodiazepinami lub innymi lekami uspokajającymi może nasilać działanie hamujące na ośrodkowy układ nerwowy i prowadzić do nadmiernej senności. Osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe powinny uważnie kontrolować poziom glukozy, ponieważ rumianek może wykazywać łagodne działanie hipoglikemizujące.
Zalecane dawkowanie rumianku
Napar: 1 do 4 filiżanek dziennie, przygotowanych z 1 łyżeczki (2-3 g) suszonych kwiatów na 200 ml wrzącej wody, pod przykryciem przez 5 do 10 minut.
Wyciąg płynny (1:1): 1 do 4 ml, 3 razy dziennie.
Wyciąg suchy (4:1): 300 do 400 mg, 3 razy dziennie.
Nalewka (1:5, alkohol 45%): 2 do 4 ml, 3 razy dziennie.
Olejek eteryczny: Do stosowania zewnętrznego rozcieńczyć 2 do 3 kropli w 10 ml oleju roślinnego. Do aromaterapii 3 do 5 kropli w dyfuzorze.
Stosowanie u dzieci: U dzieci od 6. miesiąca do 5. roku życia stosować połowę dawki dla dorosłych. U dzieci od 5. do 12. roku życia dwie trzecie dawki dla dorosłych. Zawsze pod nadzorem lekarza.
Uprawa i zbiór rumianku
Rumianek uprawia się łatwo i przystosowuje się do różnych typów gleby, choć najlepiej rośnie na podłożu lekkim, dobrze przepuszczalnym i lekko kwaśnym do obojętnego (pH 5,5-7,5). Siew można prowadzić wprost na miejsce docelowe, wiosną lub jesienią, w rzędach co 20 do 30 cm. Nasiona są bardzo drobne i wysiewa się je powierzchniowo, przykrywając zaledwie cienką warstwą drobnej ziemi. Wschody pojawiają się po 7 do 14 dniach, a siewki przerywa się do rozstawy 10 do 15 cm.
Rumianek wymaga pełnego słońca i umiarkowanego podlewania, bez dopuszczania do zastoju wody. Roślina jest stosunkowo odporna na szkodniki i choroby, choć przy długo utrzymującej się wilgoci mogą pojawić się mszyce i mączniak. Kwiaty zbiera się, gdy koszyczki są w pełni rozwinięte, ale białe kwiaty języczkowe jeszcze nie zaczynają opadać. Najlepszą porą jest poranek, po obeschnięciu rosy. Suszenie prowadzi się w cieniu, w dobrze przewietrzanym miejscu, a wysuszone kwiaty przechowuje się w szczelnych pojemnikach, z dala od światła i wilgoci, gdzie zachowują swoje właściwości nawet do roku.
Badania naukowe i doniesienia kliniczne
Rumianek jest przedmiotem szeroko zakrojonych badań naukowych, a liczne prace kliniczne wspierają jego tradycyjne zastosowania. Badanie kontrolowane placebo, opublikowane w 2016 roku w Journal of Clinical Psychopharmacology, wykazało u dorosłych zmniejszenie objawów niepokoju po przyjmowaniu wyciągu z rumianku, bez bezpośredniego porównania z lekami przeciwlękowymi na receptę, które pozostają standardem leczenia. Inna praca, opublikowana w 2010 roku w Molecular Medicine Reports, wskazała apigeninę jako główny związek odpowiedzialny za działanie przeciwlękowe rumianku, działający jako modulator receptorów GABA-A.
W obszarze zaburzeń żołądkowo-jelitowych przegląd systematyczny opublikowany w 2015 roku w Phytotherapy Research objął dwanaście badań klinicznych i stwierdził, że rumianek jest skuteczny w niestrawności, zespole jelita drażliwego i kolkach niemowlęcych. Opisywane mechanizmy działania obejmują efekt rozkurczowy na mięśniówkę gładką jelit oraz właściwości przeciwzapalne zmniejszające podrażnienie błony śluzowej przewodu pokarmowego. Badanie in vitro opublikowane w European Journal of Pharmacology wykazało, że alfa-bizabolol hamuje wytwarzanie prostaglandyn i leukotrienów, mediatorów zapalenia obecnych w wielu schorzeniach.
Badania nad przeciwdrobnoustrojowymi właściwościami rumianku ujawniły aktywność wobec różnych bakterii chorobotwórczych, w tym Staphylococcus aureus, Escherichia coli i Helicobacter pylori. Praca opublikowana w 2008 roku w Journal of Agricultural and Food Chemistry wykazała, że olejek eteryczny z rumianku ma znaczącą aktywność przeciwdrobnoustrojową, przypisywaną głównie chamazulenowi i alfa-bizabololowi. Wyniki te wspierają tradycyjne stosowanie rumianku przy zakażeniach skóry i przewodu pokarmowego.
Najczęstsze pytania o rumianek
Czy rumianek można pić codziennie?
Tak, rumianek można pić codziennie w umiarkowanych ilościach (1 do 4 filiżanek naparu dziennie) bez istotnych działań niepożądanych u większości osób. Osoby uczulone na rośliny z rodziny Asteraceae powinny jednak unikać jego stosowania.
Czy rumianek naprawdę poprawia sen?
Tak, badania naukowe wskazują, że rumianek ma łagodne właściwości uspokajające, przypisywane przede wszystkim apigeninie, flawonoidowi działającemu na receptory GABA w mózgu. Wypicie naparu z rumianku 30 minut przed snem może poprawić jakość snu i skrócić czas potrzebny na zaśnięcie.
Czy dzieci mogą pić rumianek?
Tak, rumianek uznaje się zwykle za bezpieczny dla dzieci powyżej 6. miesiąca życia, w dawkach dostosowanych do wieku. Tradycyjnie stosuje się go przy kolkach niemowlęcych i dolegliwościach trawiennych. Preparatów zawierających miód nie wolno jednak podawać niemowlętom poniżej 1. roku życia ze względu na ryzyko botulizmu niemowlęcego.
Czy rumianek może wywołać alergię?
Tak, choć rzadko, rumianek może wywoływać reakcje alergiczne u osób wrażliwych na rośliny z rodziny Asteraceae. Objawy mogą obejmować kontaktowe zapalenie skóry, pokrzywkę, a w ciężkich przypadkach anafilaksję. Osoby z rozpoznaną alergią na chryzantemy, stokrotki lub ambrozję powinny unikać rumianku.
Czy rumianek wchodzi w interakcje z lekami?
Tak, rumianek może wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi (takimi jak warfaryna), benzodiazepinami i innymi lekami uspokajającymi, nasilając ich działanie. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny skonsultować się z lekarzem przed stosowaniem rumianku w dawkach leczniczych.
Czym różni się rumianek pospolity od rumianu szlachetnego?
Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla) i rumian szlachetny, zwany rumiankiem rzymskim (Chamaemelum nobile), to odrębne gatunki, choć oba mają zbliżone właściwości lecznicze. Rumianek pospolity jest rośliną jednoroczną, o większych kwiatach i wyraźnie stożkowatym środku, natomiast rumian szlachetny jest byliną o mniejszych kwiatach i bardziej płaskim dnie kwiatostanowym. W fitoterapii częściej sięga się po rumianek pospolity ze względu na wyższą zawartość olejków eterycznych.
Czy rumianek można stosować w ciąży?
Okazjonalne wypicie słabego naparu z rumianku uznaje się w ciąży na ogół za bezpieczne. Należy jednak unikać wysokich dawek leczniczych ze względu na możliwe działanie emmenagogiczne, które może pobudzać skurcze macicy. Kobiety w ciąży powinny skonsultować się z lekarzem przed regularnym stosowaniem rumianku.
Jak przechowywać suszony rumianek, aby zachował właściwości?
Suszone kwiaty rumianku należy przechowywać w szczelnych pojemnikach ze szkła lub metalu, z dala od światła, ciepła i wilgoci. Przy prawidłowym przechowywaniu suszony rumianek zachowuje swoje właściwości nawet do roku. Należy unikać woreczków foliowych, które zatrzymują wilgoć i sprzyjają rozwojowi pleśni.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Bibliografia i badania naukowe
Zobacz Wszystkie 10 Cytowanych Źródeł
Recenzowane Badania Naukowe (8)
- PMC2016 Amsterdam JD, et al. Chamomile (Matricaria chamomilla) may provide antidepressant activity in anxious, depressed humans. Journal of Clinical Psychopharmacology. 2016.
- PMC2010 Avallone R, et al. Pharmacological profile of apigenin, a flavonoid isolated from Matricaria chamomilla. Molecular Medicine Reports. 2010.
- PMC2007 Gardiner P. Complementary, holistic, and integrative medicine: chamomile. Pediatrics in Review. 2007.
- PMC2006 McKay DL, Blumberg JB. A review of the bioactivity and potential health benefits of chamomile tea. Phytotherapy Research. 2006.
- PMC2008 Nayak BS, et al. Effect of Matricaria chamomilla on wound healing. Journal of Wound Care. 2008.
- PMC2010 Srivastava JK, et al. Chamomile: A herbal medicine of the past with bright future. Molecular Medicine Reports. 2010.
- PMC1995 Viola H, et al. Apigenin, a component of Matricaria recutita flowers, is a central benzodiazepine receptors-ligand with anxiolytic effects. Planta Medica. 1995.
- PMC2011 Zick SM, et al. Preliminary examination of the efficacy and safety of a standardized chamomile extract for chronic primary insomnia. BMC Complementary Medicine Therapies. 2011.
Źródła Instytucjonalne (1)
- GOV1999 World Health Organization. WHO monographs on selected medicinal plants, Volume 1. WHO. 1999.
Lektury Uzupełniające (1)
- 2015 European Medicines Agency. European Union herbal monograph on Matricaria recutita L., flos. EMA. 2015.
