Calendula officinalis (nagietek lekarski): właściwości i korzyści

Calendula officinalis L. / Nagietek lekarski

Calendula officinalis, powszechnie znana jako nagietek lekarski, to roślina zielna, jednoroczna, należąca do rodziny Asteraceae. Pochodząca z południowej Europy i wschodniego regionu Morza Śródziemnego, ta odmiana jest szeroko uprawiana i ceniona za swoje uznane właściwości terapeutyczne. Nagietek jest wykorzystywany od tysiącleci w medycynie tradycyjnej, wspominany w starożytnych tekstach i stosowany w przygotowaniu naparów, ekstraktów oraz innych produktów ziołowych. Jego kwiaty, z białymi płatkami i wyraźnym żółtym środkiem, są zbierane w szczycie kwitnienia. W europejskiej tradycji ziołoleczniczej nagietek zajmuje szczególne miejsce jako roślina łagodząca i trawienna, z zastosowaniami sięgającymi od łagodzenia dolegliwości żołądkowo-jelitowych po tradycyjne wsparcie w stanach lękowych i bezsenności. Roślina jest znana z bogatego składu fitochemicznego, zwłaszcza olejków eterycznych takich jak chamazulen i alfa-bisabolol, które nadają jej właściwości przeciwzapalne i przeciwskurczowe, a współczesne badania naukowe potwierdziły wiele tradycyjnych zastosowań nagietka, umacniając jego pozycję jako jednej z najbardziej badanych i wykorzystywanych roślin leczniczych na świecie.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: aksamitka ogrodowa, nagietek, nagietek lekarski, nagietek ogrodowy.
• Angielski: common marigold, English marigold, garden marigold, Mary’s gold, poet’s marigold, pot marigold, ruddles, Scotch marigold.
• Hiszpański: caléndula, coronilla, flor de muerto, maravilla, mercadela, rosa, rosa amarilla común, virreyna.
• Francuski: fleur de calendule, souci officinal.
• Włoski: calendula, fiorrancio coltivato.
• Niemiecki: garten-ringelblume, ringelblume.

Synonimy botaniczne

Synonimy botaniczne Calendula officinalis L. obejmują:

• Calendula aurantiaca Kotschy ex Boiss.
• Calendula eriocarpa DC.
• Calendula hydruntina (Fiori) Lanza
• Calendula prolifera Hort. ex Steud.
• Calendula × santamariae Font Quer
• Caltha officinalis (L.) Moench

Rodzina botaniczna: Asteraceae

Calendula officinalis należy do rodziny Asteraceae, dawniej znanej jako Compositae. Jest to jedna z największych rodzin roślin kwiatowych, obejmująca około 1900 rodzajów i ponad 32000 gatunków rozmieszczonych na całym świecie. Rodzina Asteraceae charakteryzuje się kwiatostanem koszyczkowym, w którym liczne drobne kwiaty są zgrupowane w strukturę przypominającą pojedynczy kwiat. Rośliny o dużym znaczeniu gospodarczym, spożywczym i leczniczym, takie jak sałata, słonecznik, karczoch i sam nagietek, należą do tej rodziny. Nagietek dzieli typowe cechy morfologiczne rodziny, w tym kwiaty złożone z rurkowatych kwiatków dyskowych w centrum oraz języczkowatych kwiatów brzeżnych. Rodzina Asteraceae znana jest z produkcji związków bioaktywnych, zwłaszcza laktonów seskwiterpenowych, flawonoidów i olejków eterycznych, które nadają właściwości lecznicze wielu jej gatunkom, a różnorodność chemiczna tej rodziny była przedmiotem intensywnych badań farmakologicznych, przyczyniając się do rozwoju fitofarmaceutyków i suplementów diety.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Ekstrakty (płynny i suchy, zazwyczaj z kwiatów)
• Kataplazm (z liśćmi lub kwiatami)
• Kompresy (z naparu z kwiatów)
• Koszyczki kwiatowe (kwiaty)
• Krem (z ekstraktami z kwiatów)
• Liście
• Nalewka (zazwyczaj z kwiatów)
• Olejek eteryczny (z kwiatów)
• Syrop (z kwiatami)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Łagodzenie kolek jelitowych i wzdęć.
• Łagodzenie stanów zapalnych skóry i błony śluzowej jamy ustnej.
• Łagodzenie zmniejszania lęku i nerwowości.
• Do łagodzenia bólów menstruacyjnych.
• Gojenie ran, oparzeń, czyraków, ropni i podrażnień.
• Krople do oczu przy problemach ocznych.
• Leczenie zapalenia dziąseł, gorączki, aft, bolesnego miesiączkowania, kandydozy i zapalenia gardła.
• Przygotowanie kataplazmów na zadrapania i powierzchowne skaleczenia.
• Stosowana w starożytnych kulturach (grecka, rzymska, bliskowschodnia, indyjska) jako zioło lecznicze, barwnik do tkanin, żywności i kosmetyków.
• Wspomaganie w zaburzeniach trawiennych i nieżycie żołądka.
• Wykorzystywana w przemyśle spożywczym do przyprawiania zup, gulaszy, omletów, serów i pieczeni.

Właściwości terapeutyczne

• Antyalergiczne (działanie badane w ograniczaniu reakcji alergicznych)
• Antybakteryjne (badana aktywność wobec bakterii)
• Antyoksydacyjne (badana aktywność wobec wolnych rodników)
• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Antyseptyczne (badane w zapobieganiu wzrostowi drobnoustrojów)
• Antywirusowe (badana aktywność wobec wirusów)
• Emenagogiczne (badane działanie na przepływ menstruacyjny)
• Gojące rany (badane działanie na gojenie ran)
• Hepatoprotekcyjne (badane działanie ochronne na wątrobę)
• Łagodzące (zapewnia relaks)
• Limfagogiczne (badane działanie na układ limfatyczny)
• Neuroprotekcyjne (badane działanie ochronne na układ nerwowy)
• Przeciwbólowe (tradycyjne zastosowanie w łagodzeniu bólu)
• Przeciwgrzybicze (badana aktywność wobec grzybów)
• Przeciwzapalne (działanie badane w ograniczaniu stanów zapalnych)
• Regulujące poziom cukru we krwi (badane działanie na poziom glukozy)
• Ściągające (kurczy tkanki i naczynia krwionośne)
• Tonizujące skórę (badane działanie na napięcie i elastyczność skóry)
• Wulnerarne (badane działanie na gojenie ran)

Profil fitochemiczny

Calendula officinalis jest bogata w szeroką gamę związków bioaktywnych, które przyczyniają się do jej właściwości terapeutycznych. Wśród głównych wyróżniają się:

• Flawonoidy: Kwercetyna, izoramnetyna i ich glikozydy występują obficie. Związki te wykazują działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne, a także efekty hipoglikemizujące i antyproliferacyjne obserwowane w badaniach laboratoryjnych, działając w różnych szlakach biologicznych.
• Karotenoidy: Obejmują flawoksantynę, auroksantynę, luteinę (80%), zeaksantynę (5%) i beta-karoten. Te pigmenty odpowiadają za żółte i pomarańczowe zabarwienie kwiatów i działają jako silne antyoksydanty, chroniąc komórki przed uszkodzeniami oksydacyjnymi.
• Kumaryny: Związki takie jak umbeliferon, posiadający właściwości fotoochronne i antyoksydacyjne, przyczyniające się do ochrony skóry.
• Olejki eteryczne: Zawierają seskwiterpeny, takie jak α-kadinol, jeden z najobficiej występujących składników liści. Inne związki lotne obecne w roślinie nadają jej charakterystyczny zapach i przyczyniają się do jej działania przeciwdrobnoustrojowego.
• Polisacharydy: Posiadają działanie immunostymulujące, wspomagając modulację odpowiedzi immunologicznej organizmu.
• Saponiny: Obecne w kwiatach, substancje te wykazują działanie hemolityczne i przyczyniają się do właściwości leczniczych rośliny, w tym działania przeciwzapalnego.
• Terpenoidy: Zróżnicowana klasa związków, wśród których wyróżniają się triterpenoidy i ich estry. Należą do nich glikozydy triterpenowe typu oleananowego (kalendasaponiny A, B, C i D) oraz alkohole triterpenowe (α-, β-amyryny, faradiol). Związki te są kluczowe dla działania przeciwzapalnego, cytotoksycznego i gojącego rany nagietka.

Oprócz nich, w roślinie występują również steroidy, taniny, kwasy fenolowe, aminokwasy i chinony. Synergiczne działanie tych związków nadaje Calendula officinalis jej różnorodne właściwości farmakologiczne, w tym działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne, przeciwdrobnoustrojowe, gojące rany i cytotoksyczne.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakt płynny: Skoncentrowany preparat płynny, otrzymywany poprzez maceracje lub perkolację kwiatów, stosowany w określonych dawkach.
• Ekstrakt suchy: Skoncentrowana forma w proszku, powstająca z odparowania rozpuszczalnika z ekstraktu płynnego, często kapsułkowana lub włączana do innych preparatów.
• Kataplazm: Przygotowany ze świeżych lub suszonych liści bądź kwiatów, nakładany bezpośrednio na skórę w celu łagodzenia stanów zapalnych i wspomagania gojenia.
• Kompresy: Wykorzystuje się ściereczki nasączone stężonym naparem z kwiatów nagietka, nakładane na dotknięte obszary w celu zmniejszenia obrzęku i podrażnienia.
• Krem: Preparaty do stosowania miejscowego zawierające ekstrakty z nagietka, stosowane do nawilżania, gojenia i leczenia schorzeń dermatologicznych.
• Napar (herbata): Jedna z najczęstszych form użycia. Przygotowuje się z 1-2 łyżeczek suszonych kwiatów na 200-250 ml wrzącej wody, pozostawiając do zaparzenia na 5-10 minut. Można spożywać lub stosować miejscowo.
• Nalewka: Skoncentrowany roztwór alkoholowy z kwiatów, otrzymywany poprzez maceracje. Zwykła dawka to 20-30 kropli rozcieńczonych w wodzie, 2-3 razy dziennie.
• Olej infuzowany: Przygotowywany przez maceracje suszonych kwiatów w oleju roślinnym (takim jak oliwa lub jojoba) przez kilka tygodni. Wykorzystywany do masażu i jako baza do produktów dermatologicznych.
• Olejek eteryczny: Otrzymywany przez destylację kwiatów, jest produktem wysoce skoncentrowanym, stosowanym ostrożnie i rozcieńczonym w olejach nośnikowych do zastosowań miejscowych.
• Syrop: Przygotowany ze stężonego naparu z kwiatów nagietka i miodu, stosowany do łagodzenia kolek i dolegliwości trawiennych, zwłaszcza u dzieci powyżej 1. roku życia.

Synergia z innymi roślinami

Stany Zapalne i Wsparcie Odporności

Nagietek można łączyć z innymi roślinami leczniczymi w celu wzmocnienia ich działania terapeutycznego. Aby zoptymalizować gojenie i zmniejszyć stan zapalny skóry, nagietek dobrze współdziała z rumiankiem (Matricaria chamomilla) i lawendą (Lavandula angustifolia). W preparatach do pielęgnacji skóry połączenie z aloesem (Aloe barbadensis miller) może zwiększyć nawilżenie i regenerację tkanek. Do łagodzenia dolegliwości trawiennych nagietek można łączyć z miętą pieprzową (Mentha piperita) lub imbirem (Zingiber officinale), które posiadają właściwości wiatropędne i przeciwwymiotne. W tradycyjnym wsparciu przy lęku i bezsenności kozłek lekarski (Valeriana officinalis) lub męczennica (Passiflora incarnata) uzupełniają łagodzące działanie nagietka, umożliwiając bardziej kompleksowe podejście do różnych stanów zdrowotnych.

Przepisy i protokoły użycia

Kompres na zapalenie spojówek

Składniki: 2 łyżki suszonych kwiatów nagietka, 250 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Przygotuj stężony napar, pozostawiając kwiaty do zaparzenia przez 10 minut. Ostrożnie przecedź i pozostaw do ostygnięcia do temperatury pokojowej. Namocz sterylne gaziki w naparze i nałóż na zamknięte oczy na 10-15 minut, 2-3 razy dziennie. Ten preparat łagodzi podrażnienie oczu, zmniejsza stan zapalny i wspomaga gojenie w przypadkach lekkiego zapalenia spojówek; w razie utrzymywania się objawów skonsultuj się z lekarzem.

Napar łagodzący i trawienny

Składniki: 1 łyżeczka suszonych kwiatów nagietka, 200 ml wrzącej wody, miód (opcjonalnie).

Przygotowanie: Umieść kwiaty w filiżance i zalej świeżo zagotowaną wodą. Przykryj i pozostaw do zaparzenia na 5-7 minut. Przecedź i osłódź miodem, jeśli chcesz. Spożywaj 1 filiżankę po głównych posiłkach, aby ułatwić trawienie, lub 30 minut przed snem, aby wspomóc relaks i poprawić jakość snu, ponieważ ten napar jest tradycyjnie stosowany w łagodzeniu kolek jelitowych i wzdęć.

Olejek do masażu przeciwzapalnego

Składniki: 5 kropli olejku eterycznego z nagietka, 30 ml oleju roślinnego ze słodkich migdałów lub jojoby.

Przygotowanie: Wymieszaj olejek eteryczny z bazowym olejem roślinnym w ciemnej szklanej butelce i nałóż na czystą skórę, delikatnie masując obszary dotknięte stanem zapalnym, bólami mięśni lub stawów. Ten preparat jest szczególnie pomocny w leczeniu bólów reumatycznych, siniaków i napięcia mięśniowego, ale należy unikać ekspozycji na słońce po zastosowaniu.

Nalewka na lęk

Składniki: 200 g suszonych kwiatów nagietka, 1 litr alkoholu 70%.

Przygotowanie: Umieść kwiaty w szklanym słoju i zalej alkoholem. Zamknij szczelnie i pozostaw do maceracji na 14 dni, mieszając codziennie, następnie przefiltruj przez cienką ściereczkę i przechowuj w ciemnej szklanej butelce. Przyjmuj 20-30 kropli rozcieńczonych w wodzie, 2-3 razy dziennie, jako tradycyjne wsparcie w stanach lęku i nerwowości, zawsze konsultując się z lekarzem przed długotrwałym stosowaniem, ponieważ ta nalewka koncentruje bioaktywne związki nagietka.

Kąpiel parowa twarzy na podrażnioną skórę

Składniki: 3 łyżki suszonych kwiatów nagietka, 1 litr wrzącej wody.

Przygotowanie: Umieść kwiaty w dużej misce i zalej wrzącą wodą. Pochyl twarz nad miską, zachowując bezpieczną odległość, i przykryj głowę ręcznikiem, aby zatrzymać parę. Pozostań przez 10-15 minut, oddychając głęboko. Ten zabieg pomaga oczyścić pory, zmniejszyć stan zapalny skóry i złagodzić objawy zapalenia zatok oraz przekrwienia nosa.

Syrop na kolki u dzieci

Składniki: 50 g suszonych kwiatów nagietka, 500 ml wody, 250 g miodu.

Przygotowanie: Przygotuj stężony napar z kwiatów i wody, pozostawiając do zaparzenia na 15 minut. Przecedź i dodaj miód, podgrzewając delikatnie w kąpieli wodnej aż do całkowitego rozpuszczenia, i przechowuj w sterylnej szklanej butelce w lodówce. Podawaj 1 łyżeczkę dzieciom powyżej 1. roku życia, 2-3 razy dziennie, w celu łagodzenia kolek jelitowych i dyskomfortu trawiennego, ale nie podawaj niemowlętom poniżej 1. roku życia ze względu na obecność miodu.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych zapiskach i nie zastępują porady specjalisty. Przed jakimkolwiek stosowaniem wewnętrznym zapoznaj się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w tym artykule.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Homeopatia

W homeopatii Calendula officinalis jest często stosowana w nalewkach macierzystych lub rozcieńczeniach do pielęgnacji ran, skaleczeń, oparzeń i owrzodzeń, dzięki swoim właściwościom antyseptycznym i gojącym. Jest ceniona za zdolność wspomagania zdrowej granulacji tkanek i zapobiegania infekcjom, będąc popularnym środkiem w rekonwalescencji pooperacyjnej i po urazach.

Fitoterapia

Fitoterapia wykorzystuje nagietek w różnych formach, takich jak napary, ekstrakty i maści, w szerokim zakresie schorzeń. Wewnętrznie stosowany jest przy zaburzeniach trawiennych, stanach zapalnych błony śluzowej żołądka i jelit oraz w celu stymulacji funkcji wątroby, natomiast zewnętrznie jest jednym z głównych środków na problemy skórne, w tym egzemę, zapalenie skóry, odparzenia, ukąszenia owadów i oparzenia słoneczne, wykorzystując jego działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne i gojące.

Terapia kwiatowa Bacha

Chociaż nagietek nie należy do oryginalnych 38 kwiatów Bacha, w niektórych współczesnych systemach kwiatowych i esencjach wibracyjnych kwiat nagietka jest kojarzony z komunikacją i wyrażaniem uczuć. Jest stosowany, aby wspomóc osoby mające trudności z wyrażaniem swoich uczuć lub potrzebujące jasności w komunikacji, promując aktywne słuchanie i mowę pełną współczucia, a esencja kwiatowa nagietka może pomóc złagodzić interakcje i wspierać wzajemne zrozumienie.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Alergie

Osoby ze znaną alergią na rośliny z rodziny Asteraceae/Compositae, takie jak ambrozja, stokrotki czy chryzantemy, powinny unikać stosowania nagietka, ponieważ mogą wystąpić reakcje alergiczne, w tym kontaktowe zapalenie skóry, obrzęk i zaczerwienienie.

Ciąża i karmienie piersią

Z powodu braku rozstrzygających badań nad bezpieczeństwem nagietka w czasie ciąży i karmienia piersią, jego stosowanie jest przeciwwskazane u kobiet w ciąży i karmiących, ponieważ uważa się, że nagietek może mieć działanie emenagogiczne zdolne stymulować skurcze macicy, co stanowi potencjalne ryzyko.

Interakcje z lekami

Nagietek może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami. Ze względu na swoje łagodne właściwości uspokajające, może wzmacniać działanie środków uspokajających i przeciwlękowych, a osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny zachować ostrożność, ponieważ nagietek może mieć niewielkie działanie przeciwzakrzepowe. Konieczne jest skonsultowanie się z lekarzem przed użyciem nagietka, zwłaszcza w przypadku przyjmowania leków lub zaplanowanej operacji.

Częste skutki uboczne

Skutki uboczne nagietka są zazwyczaj łagodne i rzadkie, mogą obejmować podrażnienie skóry u osób wrażliwych, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu miejscowym lub w wysokich stężeniach. W rzadkich przypadkach mogą wystąpić łagodne reakcje żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, przy spożyciu w dużych ilościach.

Ciekawostki

Historia i symbolika

Nagietek posiada bogatą historię i symbolikę. W starożytnym Rzymie znany był jako Kalendae, odnosząc się do jego kwitnienia przez cały rok, zwłaszcza na początku każdego miesiąca. Popularna nazwa „Mary’s Gold” (złoto Maryi) została nadana przez Anglików na cześć Najświętszej Marii Panny, symbolizując czystość i oddanie. W symbolice nagietek jest często kojarzony z pożegnaniem lub smutkiem rozstania, powiązanym ze starożytnymi legendami o bogach i przemianach, a jego żywe kwiaty, które otwierają się i zamykają wraz ze słońcem, łączą go również ze światłem i odnową.

Zastosowanie kulinarne i kosmetyczne

Oprócz zastosowań leczniczych, nagietek jest szeroko wykorzystywany w kuchni i przemyśle kosmetycznym. Jego jadalne płatki są stosowane, aby dodać koloru i smaku sałatkom, zupom, gulaszom, omletom i serom, służąc jako przystępny i żywy zamiennik szafranu, natomiast w kosmetyce ekstrakty z nagietka są popularnymi składnikami kremów, balsamów i olejków, cenione za swoje łagodzące, nawilżające i regenerujące właściwości dla skóry. Obecność saponin, żywic i olejków eterycznych przyczynia się do jego skuteczności w produktach kosmetycznych.

Uprawa i zrównoważony rozwój

Nagietek jest rośliną jednoroczną łatwą w uprawie, dobrze przystosowującą się do różnych rodzajów gleby i klimatu umiarkowanego. Jest doskonałym wyborem do ogrodów, przyciągając zapylacze, takie jak motyle i pszczoły, a jego zrównoważona uprawa jest promowana ze względu na odporność i niskie wymagania pielęgnacyjne, co czyni go popularnym wyborem dla ogrodów ekologicznych i ogrodów ziołowych. Zbiór kwiatów jest prosty i można go przeprowadzać regularnie, aby stymulować ciągłe kwitnienie, zapewniając stały zapas do zastosowań leczniczych i kulinarnych.

Najczęściej zadawane pytania

Czy nagietek może być stosowany u dzieci?

Tak, nagietek jest ogólnie uważany za bezpieczny do stosowania u dzieci, zwłaszcza w preparatach miejscowych na odparzenia, podrażnienia skóry i drobne rany. Do stosowania wewnętrznego, jak syropy na kolki, zaleca się konsultację z pediatrą i przestrzeganie odpowiednich dawek. Stosowanie miodu w syropach jest przeciwwskazane u niemowląt poniżej 1. roku życia ze względu na ryzyko botulizmu dziecięcego.

Jaka jest różnica między nagietkiem a aksamitką?

Chociaż oba są potocznie nazywane „marigold” po angielsku, nagietek (Calendula officinalis) i aksamitka (rodzaj Tagetes) to odrębne rośliny. Nagietek jest ceniony za swoje właściwości lecznicze i jadalne, natomiast aksamitka jest bardziej znana z zastosowania ozdobnego i jako naturalny środek odstraszający szkodniki w ogrodach. Należą do tej samej rodziny botanicznej (Asteraceae), ale ich skład chemiczny i tradycyjne zastosowania są różne.

Czy nagietek jest bezpieczny dla zwierząt domowych?

Nagietek jest często stosowany w miejscowych produktach weterynaryjnych do leczenia podrażnień skóry i ran u zwierząt domowych, takich jak psy i koty. Jednak spożycie dużych ilości może powodować łagodne zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Zawsze zaleca się konsultację z weterynarzem przed podaniem jakiejkolwiek rośliny leczniczej zwierzętom, zwłaszcza do użytku wewnętrznego.

Jak przechowywać suszone kwiaty nagietka?

Aby zachować właściwości suszonych kwiatów nagietka, należy je przechowywać w szczelnym pojemniku, w chłodnym, suchym i ciemnym miejscu. Ochrona przed światłem i wilgocią pomaga zachować integralność aktywnych związków i wydłużyć ich trwałość. Przy prawidłowym przechowywaniu suszone kwiaty mogą przetrwać do roku.

Powiązane Artykuły

• Arctium lappa (Łopian większy): właściwości i korzyści
• Aloes Zwyczajny (Aloe vera): Właściwości i Korzyści
• Caroba (Jacaranda caroba): Właściwości i Korzyści
• Aloes Drzewiasty (Aloe arborescens): Właściwości i Korzyści

Referencje i badania naukowe

3 Cytowanych Źródeł

Na podstawie 3 cytowanych źródeł (1 Recenzowane Naukowo, 2 Uzupełniające).

Recenzowane Badania Naukowe (1)

1. PEER2024 Zournatzis, I. (2024). Calendula officinalis – A comprehensive review. ScienceDirect. Acessado em 11 de outubro de 2025.

Lektury Uzupełniające (2)

1. 2025 IJPRA Journal. A Review on Pharmacological and Phytochemical Profile of Calendula Officinalis. Acessado em 11 de outubro de 2025.
2. 2025 ResearchGate. Various chemical constituents are present in Calendula officinalis Linn. Acessado em 11 de outubro de 2025.

Ostatnia Weryfikacja Redakcyjna · 06/09/2026