Słownik Terminów Botanicznych i Fitoterapeutycznych

A

alkaloid

Większość alkaloidów zawiera atom azotu w pierścieniu heterocyklicznym i powstaje z aminokwasów. Znanymi przykładami są chinina, kofeina, morfina i nikotyna. Wiele z nich działa na organizm już w małych ilościach, a niektóre są toksyczne, dlatego prawidłowa identyfikacja rośliny i ostrożność w stosowaniu są niezbędne. Właściwości poszczególnych związków bardzo się od siebie różnią.

Zobacz także: glikozyd, związek fitochemiczny

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

antocyjan

Antocyjany to glikozydy antocyjanidyn, takich jak cyjanidyna, delfinidyna i malwidyna, rozpuszczone w soku wakuolarnym komórek. Ich barwa zmienia się zależnie od kwasowości środowiska: w odczynie kwaśnym przechodzi w czerwień, a przy wyższym pH w błękit lub zieleń, dzięki czemu bogate w nie wyciągi mogą służyć jako wskaźniki pH. Są wrażliwe na ciepło, światło i tlen, co wpływa na barwę wyciągów i żywności podczas przygotowania i przechowywania.

Zobacz także: flawonoid, glikozyd, karotenoid

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

B

badanie kliniczne

Badania kliniczne przebiegają w kolejnych fazach, od małych grup, w których ocenia się głównie bezpieczeństwo, po duże badania skuteczności. Za najbardziej rygorystyczne uchodzi randomizowane, podwójnie zaślepione badanie kontrolowane, w którym uczestników losowo przydziela się do grup i ani oni, ani badacze nie wiedzą, kto otrzymuje interwencję, a kto placebo. Badania krótkie, małe lub bez grupy kontrolnej dają mniej wiarygodne wyniki, a powtórzenie przez niezależne zespoły wzmacnia wnioski.

Zobacz także: dowody naukowe, in vitro

Źródło: Dobra Praktyka Kliniczna (wytyczna ICH E6)

bazonim

Gdy gatunek zostaje przeniesiony do innego rodzaju, jego pierwotny epitet zwykle się zachowuje i łączy z nową nazwą rodzajową, tworząc nową kombinację. Nazwę wyjściową określa się wtedy jako bazonim, a jej autora podaje się w nawiasie w nowej nazwie. Przykładowo w nazwie Picea abies (L.) H.Karst. bazonimem jest Pinus abies L., opisany przez Linneusza.

Zobacz także: nazwa akceptowana, synonim

Źródło: Międzynarodowy kodeks nomenklatury glonów, grzybów i roślin (ICN)

D

dawka

W farmakologii dawka to ilość przyjmowana jednorazowo, a dawkowanie opisuje cały schemat stosowania, łącznie z czasem trwania i częstotliwością. W przetworach roślinnych dawka zależy od postaci leku, stężenia wyciągu i użytej części rośliny, dlatego wartości dla jednego przetworu nie można przenosić na inny. Odstęp między dawką skuteczną a dawką wywołującą działanie toksyczne jest różny dla różnych substancji, co czyni dawkę jednym z głównych czynników bezpieczeństwa.

Zobacz także: dawkowanie, toksyczność

Źródło: standardowa terminologia farmakologiczna

dawkowanie

Dawkowanie stanowi odrębny punkt ulotki i Charakterystyki Produktu Leczniczego, a zwykle zależy od masy ciała, stanu zdrowia i wieku osoby przyjmującej. W języku fachowym spotyka się też termin pozologia, oznaczający naukę o dawkowaniu. W fitoterapii podane dawkowanie dotyczy wyłącznie opisanego przetworu i nie można go przenosić na inną postać ani inne stężenie tej samej rośliny.

Zobacz także: dawka

Źródło: standardowa terminologia farmakologiczna

dowody naukowe

Medycyna oparta na dowodach układa rodzaje badań w hierarchię. Najniżej stoją badania in vitro, wyżej badania na zwierzętach, potem badania kliniczne z udziałem ludzi, a na szczycie przeglądy systematyczne łączące wyniki wielu badań. Efekt zaobserwowany w komórkach lub u zwierząt wskazuje kierunek dalszych prac, ale nie dowodzi, że wystąpi u ludzi. Określenie dowody kliniczne odnosi się wyłącznie do danych uzyskanych z udziałem ludzi.

Zobacz także: badanie kliniczne, in vitro, tradycyjne stosowanie

Źródło: standardowa terminologia metodologiczna medycyny opartej na dowodach

działanie uboczne

W farmakologii działanie uboczne oznacza każde działanie wtórne wynikające z właściwości substancji, także wtedy, gdy nie wyrządza szkody. Działanie niepożądane to termin nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii, określający reakcję niekorzystną i niezamierzoną, opisywaną w ulotce w punkcie Możliwe działania niepożądane. Każde działanie niepożądane jest szkodliwe, ale nie każde działanie uboczne jest niepożądane. Produkty roślinne także mogą je wywoływać, a naturalne pochodzenie nie umniejsza ich znaczenia.

Zobacz także: interakcja lekowa, przeciwwskazanie, toksyczność

Źródło: definicje WHO w zakresie nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii; ustawa Prawo farmaceutyczne

F

farmakopea

Farmakopee wydają poszczególne państwa lub ich grupy, na przykład Farmakopea Amerykańska (USP), Farmakopea Europejska (Ph. Eur.) i Farmakopea Polska, którą wydaje Prezes URPL. W odniesieniu do roślin leczniczych monografie farmakopealne opisują cechy botaniczne, dopuszczalne zawartości zanieczyszczeń, minimalną zawartość oznaczanych składników lub markerów i testy tożsamości, co pozwala odróżnić surowiec autentyczny od zafałszowanego. W Polsce wymagania Ph. Eur. obowiązują obok Farmakopei Polskiej.

Zobacz także: monografia, roślina lecznicza

Źródło: Farmakopea Europejska (Ph. Eur.); Farmakopea Polska

fitoterapia

Po polsku fitoterapię często nazywa się ziołolecznictwem. Pojęcie obejmuje zarówno domowe przetwory ziołowe, jak i produkty lecznicze roślinne, które w Unii Europejskiej podlegają dyrektywom 2001/83/WE i 2004/24/WE, wdrożonym w Polsce ustawą Prawo farmaceutyczne. Fitoterapia różni się od homeopatii, która opiera się na innych zasadach, oraz od farmakologii substancji wyizolowanych, ponieważ posługuje się całym zespołem składników rośliny lub jej wyciągu.

Zobacz także: produkt leczniczy roślinny, roślina lecznicza

Źródło: Dyrektywa 2004/24/WE; terminologia HMPC (Europejska Agencja Leków)

flawonoid

Podstawowy szkielet zawiera piętnaście atomów węgla tworzących dwa pierścienie aromatyczne połączone pierścieniem centralnym. Do tej grupy należą m.in. antocyjanidyny, flawan-3-ole, flawanony, flawonole i flawony, a znane przykłady to apigenina, katechina, kemferol i kwercetyna. W roślinach biorą udział w tworzeniu barwy i pochłanianiu promieniowania ultrafioletowego. Są intensywnie badane farmakologicznie, a ich właściwości różnią się w zależności od związku.

Zobacz także: antocyjan, garbnik, związek fitochemiczny

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

G

garbnik

Garbniki dzieli się na dwie główne grupy: hydrolizujące, pochodne kwasu galusowego i elagowego, oraz skondensowane, zwane też proantocyjanidynami, zbudowane z jednostek flawan-3-oli. Zdolność wytrącania białek tłumaczy ich dawne zastosowanie do garbowania skór oraz uczucie szorstkości w ustach po wypiciu czarnej herbaty lub zjedzeniu niedojrzałego owocu. W badaniach farmakologicznych właściwości zależą od typu garbnika i konkretnego związku.

Zobacz także: flawonoid, związek fitochemiczny

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

gatunek

W botanice gatunek określa binomen, czyli nazwa rodzaju i epitet gatunkowy pisany małą literą, np. Matricaria chamomilla. Granice gatunku nie zawsze są oczywiste, a w wyniku rewizji taksonomicznych gatunki bywają z czasem dzielone lub łączone. W fitoterapii prawidłowe oznaczenie gatunku ma kluczowe znaczenie, ponieważ rośliny z tego samego rodzaju mogą mieć zupełnie inny skład chemiczny.

Zobacz także: nazwa naukowa, podgatunek, rodzaj

Źródło: Międzynarodowy kodeks nomenklatury glonów, grzybów i roślin (ICN)

gatunek endemiczny

Endemit to gatunek występujący naturalnie wyłącznie na ograniczonym obszarze, który może być rozległy, jak cały biom lub kraj, albo bardzo mały, jak pojedynczy szczyt górski. Każdy gatunek endemiczny jest rodzimy dla swojego regionu, ale nie każdy gatunek rodzimy jest endemiczny. Endemizm jest częsty w środowiskach izolowanych, takich jak góry i wyspy, a gatunki o bardzo wąskim zasięgu są zwykle bardziej narażone na utratę siedlisk. Endemit uprawiany gdzie indziej pozostaje endemitem swojego obszaru pochodzenia.

Zobacz także: gatunek rodzimy, gatunek zadomowiony

Źródło: terminologia geografii roślin

gatunek inwazyjny

W ekologii gatunkiem inwazyjnym nazywa się zadomowiony gatunek obcy, który rozprzestrzenia się daleko od miejsc introdukcji i wywołuje szkody, takie jak konkurencja z roślinami rodzimymi, straty w rolnictwie oraz zmiany w glebie lub w reżimie pożarów. Inwazja to najdalszy etap procesu, który zaczyna się od introdukcji i prowadzi przez zadomowienie, a nie każdy gatunek zadomowiony do niego dochodzi. Pojęcia tego nie należy mylić z chwastem, czyli każdą niepożądaną rośliną w uprawie, także rodzimą, ani z inwazyjnością w sensie medycznym.

Zobacz także: gatunek rodzimy, gatunek zadomowiony

Źródło: terminologia ekologii inwazji biologicznych

gatunek rodzimy

Gatunek jest rodzimy, czyli autochtoniczny, dla danego regionu, jeśli należy do miejscowej flory w wyniku naturalnych procesów ewolucji i rozprzestrzeniania się, bez przenoszenia przez człowieka. Pojęcie to zawsze odnosi się do konkretnego obszaru, a ta sama roślina może być rodzima na jednym kontynencie i obca na innym. Rodzimy nie znaczy wyłączny, bo gatunek rodzimy dla Brazylii może rosnąć także w krajach sąsiednich. Gdy naturalny zasięg ogranicza się do jednego obszaru, mówi się o gatunku endemicznym.

Zobacz także: gatunek endemiczny, gatunek inwazyjny, gatunek zadomowiony

Źródło: terminologia geografii roślin

gatunek zadomowiony

Gatunek zadomowiony to roślina obca, przeniesiona przez człowieka poza obszar pochodzenia, która utrwaliła się poza uprawą i samodzielnie przechodzi pełny cykl życiowy, tworząc populacje trwające przez wiele pokoleń. Różni się od gatunku jedynie uprawianego, który bez pielęgnacji nie przetrwa, oraz od gatunku rodzimego, który dotarł na dany obszar w sposób naturalny. Nie każdy gatunek zadomowiony jest inwazyjny, bo to określenie dotyczy gatunków szeroko się rozprzestrzeniających i przekształcających zajmowane siedliska.

Zobacz także: gatunek inwazyjny, gatunek rodzimy

Źródło: terminologia ekologii inwazji biologicznych

glikozyd

Charakter glikozydu określa aglikon, stąd mówi się m.in. o glikozydach antrachinonowych, cyjanogennych, fenolowych czy flawonoidowych. Połączenie z cukrem zwykle zwiększa rozpuszczalność związku w wodzie, a hydroliza, kwasowa lub enzymatyczna, uwalnia aglikon. Znanymi przykładami są amigdalina, rutyna i salicyna.

Zobacz także: antocyjan, flawonoid, saponina

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

H

herbata

W języku botanicznym i handlowym słowo herbata odnosi się wyłącznie do przetworów z Camellia sinensis, z której powstają herbaty białe, czarne, oolong i zielone. W mowie potocznej herbatą nazywa się jednak każdy napój z ziół zalanych gorącą wodą, a teksty fachowe mówią w takim przypadku o naparze lub odwarze, zależnie od metody. Dlatego na opakowaniach mieszanek bez Camellia sinensis zwykle pojawia się określenie herbatka ziołowa lub owocowa, a nie samo słowo herbata.

Zobacz także: napar, odwar

Źródło: Farmakopea Polska

I

in vitro

Badania in vitro zajmują najniższy szczebel w hierarchii dowodów naukowych. Pozwalają szybko i tanio sprawdzać mechanizmy, ale stosowane stężenia i izolowane środowisko rzadko odtwarzają warunki panujące w organizmie, gdzie zachodzą metabolizm, wchłanianie i wydalanie. Dlatego wynik in vitro jest punktem wyjścia do dalszych badań, a nie dowodem działania u ludzi. Przeciwieństwem jest in vivo, czyli badania na żywych organizmach, zarówno ludziach, jak i zwierzętach.

Zobacz także: badanie kliniczne, dowody naukowe

Źródło: standardowa terminologia metodologiczna medycyny opartej na dowodach

interakcja lekowa

Interakcja może nasilać, osłabiać lub zmieniać oczekiwane działanie, a czasem wywołuje skutki zupełnie nowe. Zachodzi przez mechanizmy farmakokinetyczne, gdy jedna substancja zmienia metabolizm, wchłanianie lub wydalanie drugiej, albo farmakodynamiczne, gdy obie działają na te same punkty uchwytu w organizmie. Przetwory roślinne zawierają wiele składników czynnych i mogą wchodzić w interakcje z lekami konwencjonalnymi, dlatego należy informować farmaceutę lub lekarza o wszystkich przyjmowanych produktach.

Zobacz także: działanie uboczne, przeciwwskazanie

Źródło: standardowa terminologia farmakologiczna

K

kapsułka

Kapsułki twarde wypełnia się proszkami lub wyciągami suchymi, a kapsułki miękkie zawierają zwykle oleje lub płyny. Otoczka chroni zawartość i ułatwia przyjęcie przetworów o nieprzyjemnym smaku, a wybór między żelatyną zwierzęcą a celulozą roślinną ma znaczenie dla osób na diecie wegańskiej lub wegetariańskiej. W botanice łacińskie słowo capsula oznacza suchy owoc pękający, po polsku nazywany torebką, który nie ma związku z postacią leku.

Zobacz także: proszek, wyciąg

Źródło: Farmakopea Europejska (Ph. Eur.)

karotenoid

Karotenoidy to tetraterpenoidy o czterdziestu atomach węgla. Dzieli się je na karoteny, zbudowane wyłącznie z węgla i wodoru, np. alfa-karoten, beta-karoten i likopen, oraz ksantofile, zawierające tlen, np. luteina i zeaksantyna. W zielonych liściach ich barwę maskuje chlorofil, a staje się ona widoczna, gdy chlorofil ulega rozkładowi. Niektóre karotenoidy są w organizmie człowieka prekursorami witaminy A, a badane właściwości różnią się w zależności od związku.

Zobacz także: antocyjan, terpenoid

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

kataplazm

W tradycji ludowej kataplazm przygotowuje się przez gotowanie, rozgniatanie lub ucieranie surowca roślinnego aż do uzyskania wilgotnej masy, do której można dodać glinkę lub mąkę dla lepszej spoistości. Stosuje się go wyłącznie zewnętrznie, bezpośrednio na skórę lub przez cienką tkaninę. Od kompresu różni się tym, że wykorzystuje samą masę roślinną, a nie tylko płyn wchłonięty w materiał. Niektóre rośliny podrażniają skórę, dlatego przed nałożeniem należy sprawdzić jej reakcję na małym fragmencie.

Zobacz także: kompres

Źródło: terminologia fitoterapii tradycyjnej

kłącze

Choć przypomina korzeń, kłącze jest przekształconą łodygą i ma liście zredukowane do łusek, międzywęźla, pąki i węzły, czyli struktury, których korzenie nie mają. Gromadzi skrobię i inne substancje zapasowe, co pozwala roślinie przetrwać niekorzystne okresy i rozmnażać się wegetatywnie, bo każdy fragment z pąkiem może dać początek nowemu osobnikowi. Kłącza są częste u bylin i różnią się od bulw pędowych, czyli zgrubiałych, kulistawych pędów spichrzowych, oraz od rozłogów płożących się po powierzchni gleby.

Zobacz także: roślina wieloletnia, roślina zielna

Źródło: terminologia morfologii roślin

kompres

W fitoterapii kompres to forma stosowania zewnętrznego, w której tkanina wchłania płynny przetwór i pozostaje przez pewien czas na danym miejscu. Od kataplazmu różni się tym, że nie zawiera masy roślinnej, a jedynie otrzymany z niej płyn. Temperatura jest częścią techniki, a gorące kompresy wymagają ostrożności, aby nie doszło do oparzenia, zwłaszcza u dzieci, osób starszych i osób z osłabionym czuciem skórnym. Potocznie kompres nazywa się też okładem.

Zobacz także: kataplazm, napar, odwar

Źródło: terminologia fitoterapii tradycyjnej

krzew

Krzew jest wieloletnią rośliną zdrewniałą, która na ogół nie przekracza kilku metrów wysokości i rozgałęzia się tuż przy ziemi na kilka pędów o podobnej grubości. Granica między krzewem a drzewem, mającym wyraźny pień główny, jest umowna i obejmuje formy pośrednie, takie jak niskie drzewka o kilku pniach. Półkrzew to z kolei roślina zdrewniała tylko u podstawy, o zielnych pędach górnych. Przymiotnik krzewiasty opisuje taki pokrój, a także roślinność zdominowaną przez krzewy.

Zobacz także: pnącze, roślina wieloletnia, roślina zielna

Źródło: terminologia morfologii roślin

kultywar

Termin powstał ze skrócenia angielskiego wyrażenia cultivated variety, a zasady nazewnictwa określa Międzynarodowy kodeks nomenklatury roślin uprawnych. W odróżnieniu od odmiany botanicznej kultywar powstaje w wyniku hybrydyzacji, kontrolowanego rozmnażania lub selekcji i zachowuje swoje cechy tylko dzięki człowiekowi, np. przez szczepienie, sadzonkowanie lub kontrolowany wysiew. Kultywary tego samego gatunku mogą się różnić aromatem, barwą i zawartością poszczególnych związków.

Zobacz także: gatunek, odmiana

Źródło: Międzynarodowy kodeks nomenklatury roślin uprawnych (ICNCP)

kumaryna

Do tej grupy należą furanokumaryny, kumaryny proste i piranokumaryny, a przykładami są sama kumaryna, psoralen, skopoletyna i umbeliferon. Są częste w rodzinach Apiaceae, Fabaceae i Rutaceae. Niektóre furanokumaryny wywołują reakcje skórne pod wpływem światła słonecznego, a naturalnej kumaryny nie należy mylić z kumarynowymi lekami przeciwzakrzepowymi, takimi jak warfaryna, które są zmodyfikowanymi związkami syntetycznymi. Sama kumaryna w dużych dawkach może uszkadzać wątrobę, dlatego w UE ograniczono jej dopuszczalną zawartość w żywności.

Zobacz także: glikozyd, związek fitochemiczny

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

kwiatostan

Kwiatostan to sposób rozmieszczenia kwiatów na roślinie, gdy nie wyrastają pojedynczo. Pęd podtrzymujący całość to szypuła kwiatostanu, a oś, na której osadzone są kwiaty, nazywa się osią główną. Typy różnią się kolejnością rozwijania kwiatów i kształtem całości. Baldach ma szypułki wyrastające z jednego punktu, koszyczek skupia wiele drobnych kwiatów na wspólnym dnie i przypomina pojedynczy kwiat, a do innych typów należą grono i kłos. Typ kwiatostanu to jedna z cech używanych przy oznaczaniu rodzin roślin.

Zobacz także: roślina aromatyczna, roślina zielna

Źródło: terminologia oznaczania roślin

L

lignan

Lignany powstają na tym samym szlaku metabolicznym co lignina, polimer nadający drewnu sztywność, ale są małymi cząsteczkami i nie należy ich z nią mylić. Znane przykłady to matairezynol, pinorezynol, podofilotoksyna i sekoizolaricirezynol. Niektóre lignany są przekształcane przez bakterie jelitowe w związki zwane enterolignanami, a badane właściwości różnią się w zależności od związku.

Zobacz także: flawonoid, związek fitochemiczny

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

M

maceracja

Do maceracji używa się etanolu, octu, oleju roślinnego lub wody, a otrzymany produkt nazywa się maceratem. Brak ogrzewania chroni substancje, które uległyby rozkładowi w naparze lub odwarze. Maceraty wodne szybko się psują, ponieważ temperatura pokojowa sprzyja namnażaniu drobnoustrojów, dlatego sporządza się je tuż przed użyciem. W technologii postaci leku maceracja etanolem należy do klasycznych metod otrzymywania nalewek.

Zobacz także: nalewka, napar, wyciąg

Źródło: Farmakopea Europejska (Ph. Eur.)

monografia

W regulacji produktów leczniczych roślinnych najczęściej przywołuje się monografie Komitetu ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków, które przypisują każde wskazanie do ugruntowanego zastosowania medycznego albo do tradycyjnego stosowania. Monografie publikuje też Światowa Organizacja Zdrowia, a oba rodzaje zawierają zwykle dawkowanie, identyfikację botaniczną, interakcje, ostrzeżenia i przeciwwskazania. Różnią się od monografii farmakopealnych, które służą kontroli jakości surowca.

Zobacz także: farmakopea, tradycyjne stosowanie

Źródło: monografie HMPC (Europejska Agencja Leków)

N

nalewka

Farmakopea Europejska opisuje nalewkę jako przetwór etanolowy lub wodno-etanolowy otrzymywany przez macerację albo perkolację, przy ustalonym stosunku surowca do rozpuszczalnika. Zawartość etanolu jest istotną cechą tej postaci i ma znaczenie dla dzieci, kierowców, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz osób z chorobą alkoholową lub chorobą wątroby. W porównaniu z wyciągiem płynnym nalewka jest zwykle mniej stężona, bo na tę samą ilość surowca przypada więcej rozpuszczalnika.

Zobacz także: maceracja, wyciąg

Źródło: Farmakopea Europejska (Ph. Eur.)

napar

W fitoterapii napar przygotowuje się zwykle z delikatnych części roślin, których składniki lotne ulotniłyby się lub uległy rozkładowi podczas dłuższego gotowania. Od odwaru różni się tym, że surowca nie gotuje się razem z wodą, a od maceracji tym, że wykorzystuje ciepło. Przykrycie naczynia w trakcie parzenia ogranicza ucieczkę związków lotnych z parą wodną. Potocznie napar nazywa się herbatą lub herbatką, choć fachowa nazwa to napar (łac. infusum).

Zobacz także: herbata, maceracja, odwar

Źródło: Farmakopea Polska

nazwa akceptowana

To, która nazwa jest akceptowana, zależy zarówno od reguł nomenklatury, np. zasady pierwszeństwa publikacji, jak i od stanowiska taksonomicznego przyjętego przez daną bazę, dlatego dwie bazy mogą się przez pewien czas różnić. W skali międzynarodowej najczęściej korzysta się z Plants of the World Online i World Flora Online, a dla gatunków rodzimych Brazylii referencją jest brazylijska baza Flora e Funga do Brasil.

Zobacz także: nazwa naukowa, synonim

Źródło: World Flora Online

nazwa naukowa

System nazw dwuczłonowych utrwalił Linneusz w 1753 r. w dziele Species Plantarum, które stanowi punkt wyjścia nomenklatury botanicznej. Pełna nazwa może zawierać skrót nazwiska autora, który opisał gatunek, np. Melissa officinalis L., gdzie L. oznacza Linneusza. W przeciwieństwie do nazw zwyczajowych, które różnią się w zależności od regionu, nazwa naukowa jest jednoznaczna i pozwala dokładnie ustalić, o jaką roślinę chodzi.

Zobacz także: gatunek, nazwa akceptowana, rodzaj

Źródło: Międzynarodowy kodeks nomenklatury glonów, grzybów i roślin (ICN)

O

odmiana

Odmiana botaniczna (varietas) to kategoria wewnątrzgatunkowa podlegająca kodeksowi nomenklatury, z zasady odnosząca się do populacji powstających w naturze. Nie należy jej mylić z kultywarem, czyli odmianą uprawną, wyselekcjonowaną i utrzymywaną przez człowieka. U roślin uprawnych kategoria ta pojawia się też z tradycji, np. Brassica oleracea var. capitata, czyli kapusta głowiasta. W mowie potocznej słowo odmiana często oznacza kultywar.

Zobacz także: kultywar, podgatunek

Źródło: Międzynarodowy kodeks nomenklatury glonów, grzybów i roślin (ICN)

odwar

W fitoterapii odwar stosuje się wtedy, gdy składniki surowca nie przechodzą łatwo do wody przy samym zalaniu wrzątkiem. Surowiec umieszcza się w wodzie, utrzymuje we wrzeniu i przecedza, a otrzymany płyn nazywa się odwarem (łac. decoctum). W porównaniu z naparem wspólne gotowanie pozwala wydobyć związki trudniej rozpuszczalne, ale może rozkładać substancje wrażliwe na wysoką temperaturę.

Zobacz także: herbata, napar

Źródło: Farmakopea Polska

olejek eteryczny

Olejki eteryczne składają się głównie z fenylopropanoidów, monoterpenów i seskwiterpenów, gromadzonych w przewodach, włoskach gruczołowych i zbiornikach wydzielniczych kory, kwiatów, liści i owoców. Mimo nazwy nie są tłuszczami i odparowują, nie zostawiając plamy. Skład zależy od chemotypu, gatunku i metody pozyskiwania. To produkty skoncentrowane, a wiele ich składników może podrażniać skórę lub działać toksycznie po spożyciu, dlatego nie należy ich przyjmować doustnie bez porady specjalisty.

Zobacz także: terpenoid, związek fitochemiczny

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

P

pnącze

Pnącze ma długą, giętką łodygę i zamiast wytwarzać pień zdolny do samodzielnego utrzymania ciężaru, wspina się po innych podporach. Sposoby przytwierdzania się bywają różne: haczyki lub kolce, korzenie czepne, pędy owijające się wokół podpory oraz wąsy czepne. Pnącza mogą być zdrewniałe lub zielne, a zdrewniałe pnącza lasów tropikalnych nazywa się lianami.

Zobacz także: krzew, roślina zielna

Źródło: terminologia morfologii roślin

podgatunek

Nazwa podgatunku następuje po binomenie i poprzedza ją skrót subsp. lub ssp., np. Origanum vulgare subsp. hirtum. Podgatunek obejmuje zwykle populacje zajmujące odrębne obszary i różniące się stałymi cechami morfologicznymi, choć wciąż zdolne do krzyżowania się z innymi populacjami tego samego gatunku. W hierarchii kategorii wewnątrzgatunkowych stoi wyżej niż odmiana.

Zobacz także: gatunek, odmiana

Źródło: Międzynarodowy kodeks nomenklatury glonów, grzybów i roślin (ICN)

polisacharyd

W roślinach polisacharydy pełnią funkcję materiału zapasowego, jak inulina i skrobia, lub budulcowego w ścianie komórkowej, jak celuloza, hemicelulozy i pektyny. Do tej grupy należą też gumy i śluzy, które odpowiadają za lepką konsystencję niektórych wyciągów wodnych. Są przedmiotem badań farmakologicznych i żywieniowych, a ich właściwości zależą od długości łańcucha i rodzaju budujących je cukrów.

Zobacz także: glikozyd, śluz

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

produkt leczniczy roślinny

Dyrektywa 2001/83/WE, zmieniona dyrektywą 2004/24/WE, obok pełnego dopuszczenia do obrotu przewiduje ścieżkę ugruntowanego zastosowania medycznego, opartą na piśmiennictwie naukowym, oraz uproszczoną rejestrację produktów tradycyjnych. W Polsce postępowania prowadzi URPL, a każdy taki produkt podlega kontroli jakości. Nie jest nim roślina lecznicza ani surowiec roślinny, a ziołowe suplementy diety należą do żywności, nie do produktów leczniczych.

Zobacz także: fitoterapia, roślina lecznicza, tradycyjne stosowanie

Źródło: Dyrektywa 2001/83/WE w brzmieniu nadanym dyrektywą 2004/24/WE

proszek

W technologii postaci leku proszek roślinny otrzymuje się przez suszenie i mielenie surowca, czasem z następnym przesiewaniem, które rozdziela cząstki według wielkości. W odróżnieniu od wyciągu suchego proszek zawiera cały surowiec, bez rozdzielania składników rozpuszczalnikiem, więc jego skład odpowiada składowi surowca wyjściowego. Duża powierzchnia cząstek sprawia, że powietrze, światło i wilgoć szybciej rozkładają jego składniki, dlatego proszek przechowuje się w szczelnie zamkniętym pojemniku.

Zobacz także: kapsułka, wyciąg

Źródło: Farmakopea Europejska (Ph. Eur.)

przeciwwskazanie

Przeciwwskazania mogą być bezwzględne, gdy stosowania należy zaniechać w każdym przypadku, albo względne, gdy wymaga ono starannej oceny i nadzoru. Najczęściej wymienia się ciążę, karmienie piersią, nadwrażliwość na składniki, równoczesne stosowanie innych leków i wiek. W ulotce i Charakterystyce Produktu Leczniczego przeciwwskazania tworzą osobny punkt, oddzielony od ostrzeżeń i środków ostrożności. Określenie przeciwwskazane jest silniejsze niż niezalecane i tych słów nie wolno używać zamiennie.

Zobacz także: działanie uboczne, interakcja lekowa

Źródło: standardowa terminologia farmakologiczna

R

rodzaj

Rodzaj zajmuje miejsce między rodziną a gatunkiem. Jego nazwa jest zlatynizowanym rzeczownikiem pisanym wielką literą i kursywą i stanowi pierwszą część dwuczłonowej nazwy każdego gatunku. Rośliny z jednego rodzaju zwykle mają podobną budowę, ale mogą się wyraźnie różnić składem chemicznym, dlatego oznaczenie rośliny do poziomu gatunku pozostaje konieczne.

Zobacz także: gatunek, nazwa naukowa, rodzina

Źródło: Międzynarodowy kodeks nomenklatury glonów, grzybów i roślin (ICN)

rodzina

W hierarchii systematycznej rodzina znajduje się między rzędem a rodzajem. Nazwy naukowe kończą się na -aceae, a kodeks nomenklatury dopuszcza kilka nazw tradycyjnych jako alternatywę, np. Compositae dla Asteraceae i Labiatae dla Lamiaceae. Znajomość rodziny pomaga dostrzec pokrewieństwa i podobieństwa w składzie chemicznym roślin, ale nie oznacza, że gatunki z tej samej rodziny mają takie samo zastosowanie czy podobne ryzyko.

Zobacz także: gatunek, rodzaj, takson

Źródło: Międzynarodowy kodeks nomenklatury glonów, grzybów i roślin (ICN)

roślina aromatyczna

W botanice roślina aromatyczna, nazywana też olejkodajną, wytwarza i gromadzi lotne substancje zapachowe, głównie fenylopropanoidy i terpeny, z których składają się olejki eteryczne. Znajdują się one w wyspecjalizowanych strukturach, takich jak kanały w łodygach i korzeniach, włoski gruczołowe liści czy zbiorniki w skórce owoców, i uwalniają się po ogrzaniu lub zgnieceniu tkanki. Wiele gatunków aromatycznych należy do jasnotowatych (Lamiaceae), mirtowatych (Myrtaceae) i selerowatych (Apiaceae). W chemii aromatyczny oznacza związek z pierścieniem typu benzenu, niezależnie od zapachu.

Zobacz także: kwiatostan, roślina zielna

Źródło: terminologia botaniki użytkowej

roślina dwuletnia

W pierwszym roku roślina dwuletnia rośnie wegetatywnie, często w postaci przyziemnej rozety liściowej i korzenia gromadzącego substancje zapasowe. W drugim roku wytwarza pęd kwiatostanowy, wydaje nasiona i obumiera. U wielu gatunków zakwitnięcie wymaga wcześniejszego okresu chłodu, czyli wernalizacji. W klimacie bez wyraźnej zimy niektóre rośliny dwuletnie zachowują się jak jednoroczne albo żyją dłużej niż dwa lata.

Zobacz także: roślina jednoroczna, roślina wieloletnia

Źródło: standardowy słownik botaniczny

roślina jednoroczna

W terminologii botanicznej roślina jednoroczna to taka, która od kiełkowania do wydania nasion i obumarcia potrzebuje najwyżej roku, często zaledwie kilku miesięcy. O przetrwaniu gatunku decydują nasiona, które przeczekują niekorzystną porę w glebie. Jednoroczne są liczne chwasty polne i warzywa liściowe. Niektóre gatunki wieloletnie z ciepłego klimatu uprawia się jako jednoroczne w regionach o mroźnej zimie, co dotyczy sposobu uprawy, a nie biologii rośliny.

Zobacz także: roślina dwuletnia, roślina wieloletnia

Źródło: standardowy słownik botaniczny

roślina lecznicza

Według Światowej Organizacji Zdrowia roślina lecznicza to gatunek, którego świeże lub wysuszone części wykorzystuje się w celach leczniczych. Określenie opisuje sposób użycia i nie przesądza o skuteczności ani bezpieczeństwie. Części tej samej rośliny mogą mieć różne zastosowania, a niektóre bywają trujące, dlatego identyfikacja po nazwie naukowej zapobiega pomyłkom między gatunkami o podobnych nazwach zwyczajowych. Zebrana i zwykle wysuszona część rośliny to surowiec roślinny, a dopiero gotowy produkt dopuszczony do obrotu lub zarejestrowany jest produktem leczniczym roślinnym.

Zobacz także: fitoterapia, produkt leczniczy roślinny, toksyczność

Źródło: Światowa Organizacja Zdrowia; Farmakopea Europejska, monografia ogólna Surowce roślinne

roślina wieloletnia

Roślina wieloletnia żyje dłużej niż dwa lata. U wielu gatunków część nadziemna zamiera zimą lub w porze suchej, natomiast cebule, kłącza lub korzenie przeżywają w glebie i w sprzyjającym okresie wypuszczają nowe pędy. Drzewa i większość krzewów to wieloletnie rośliny zdrewniałe, ale liczną grupę tworzą też wieloletnie rośliny zielne, nazywane bylinami. Przeciwieństwem są rośliny jednoroczne i dwuletnie, które kończą życie po jednorazowym owocowaniu.

Zobacz także: roślina dwuletnia, roślina jednoroczna, roślina zielna

Źródło: standardowy słownik botaniczny

roślina zielna

Roślina zielna ma łodygę, która pozostaje miękka i zawiera niewiele ligniny, w odróżnieniu od drzew i krzewów wytwarzających drewno. Część nadziemna jest zwykle niska, a u gatunków wieloletnich może zamierać i odrastać z organów podziemnych. Określenie opisuje konsystencję, a nie długość życia, ponieważ istnieją rośliny zielne dwuletnie, jednoroczne i wieloletnie. Przymiotnik zielny stosuje się także do części roślin, na przykład do młodych, jeszcze niezdrewniałych pędów gatunku drzewiastego.

Zobacz także: krzew, pnącze, roślina wieloletnia

Źródło: terminologia morfologii roślin

roślina zrzucająca liście

Roślina zrzucająca liście, czyli o liściach sezonowych, pozbywa się ulistnienia okresowo i przez pewien czas pozostaje bezlistna, co ogranicza utratę wody i uszkodzenia spowodowane mrozem. Jej przeciwieństwem jest roślina zimozielona, która zachowuje liście przez cały rok i wymienia je stopniowo. Rośliny półzimozielone tracą tylko część liści. Pojęcie odpadania po spełnieniu funkcji stosuje się także do innych organów, na przykład wcześnie odpadających działek kielicha lub przylistków.

Zobacz także: krzew, roślina wieloletnia

Źródło: standardowy słownik botaniczny

S

saponina

Nazwa pochodzi od łacińskiego sapo, czyli mydło, ze względu na właściwości powierzchniowo czynne podobne do detergentów. Saponiny dzieli się na steroidowe, częste u roślin jednoliściennych, i triterpenowe, typowe dla dwuliściennych. Przykładami badanych związków są diosgenina, aglikon steroidowy, oraz glicyryzyna. Niektóre saponiny drażnią błony śluzowe i są toksyczne dla ryb, co wymaga ostrożności przy stosowaniu.

Zobacz także: glikozyd, terpenoid

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

synonim

Synonimia powstaje, gdy ta sama roślina otrzymuje więcej niż jedną nazwę naukową, czy to wskutek niezależnych opisów, czy przeniesienia do innego rodzaju po rewizji taksonomicznej. W danej klasyfikacji tylko jedna nazwa jest akceptowana, a pozostałe stają się synonimami. Bazy takie jak Plants of the World Online i World Flora Online zestawiają te odpowiedniki, co ułatwia porównywanie badań i etykiet posługujących się różnymi nazwami.

Zobacz także: bazonim, nazwa akceptowana

Źródło: Plants of the World Online (Royal Botanic Gardens, Kew)

syrop

Cukier nadaje syropowi gęstą konsystencję, maskuje gorzki smak i działa konserwująco. W farmakopeach syrop prosty to stężony roztwór sacharozy, a do syropów leczniczych dodaje się nalewki lub wyciągi, przez co mogą one zawierać alkohol, istotny dla dzieci, kierowców, kobiet w ciąży oraz osób z chorobami wątroby lub uzależnieniem od alkoholu. Domowe syropy z cukrem lub miodem krócej zachowują trwałość. Zawartość cukru ma znaczenie dla chorych na cukrzycę, a miodu nie podaje się niemowlętom przed ukończeniem pierwszego roku życia.

Zobacz także: nalewka, wyciąg

Źródło: Farmakopea Polska

śluz

Śluzy są wytwarzane przez wyspecjalizowane komórki lub warstwy tkanek, np. zewnętrzną okrywę niektórych nasion. Od gum różnią się tym, że są normalnym składnikiem rośliny, podczas gdy gumy powstają zwykle jako wydzielina po zranieniu. W farmakognozji wskaźnik pęcznienia określa, w jakim stopniu surowiec roślinny pęcznieje w wodzie. Lepka konsystencja łatwo ujawnia się w naparach i maceratach na zimno.

Zobacz także: glikozyd, polisacharyd

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

T

takson

W języku polskim liczba mnoga brzmi taksony, choć w literaturze spotyka się też łacińską formę taxa. Pojęcie obejmuje wszystkie poziomy hierarchii, od najwyższych jednostek po kategorie wewnątrzgatunkowe, i stanowi podstawową jednostkę, którą posługują się taksonomia i systematyka. Określenia takie jak takson wewnątrzgatunkowy, stosowane wobec podgatunków i odmian, wskazują, w którym miejscu hierarchii znajduje się dana grupa.

Zobacz także: gatunek, rodzaj, rodzina

Źródło: standardowa terminologia botaniczna

terpenoid

Podział opiera się na liczbie jednostek izoprenowych: monoterpeny mają dwie, np. limonen i mentol, seskwiterpeny trzy, np. bisabolol i kariofilen, diterpeny cztery, a triterpeny sześć. Ściśle biorąc, terpen oznacza węglowodór, a terpenoid obejmuje także pochodne zawierające tlen, ale w praktyce oba terminy często stosuje się zamiennie. Do tej dużej rodziny należą również karotenoidy i saponiny triterpenowe.

Zobacz także: karotenoid, olejek eteryczny, saponina

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)

toksyczność

Toksykologia odróżnia toksyczność ostrą, ujawniającą się po jednorazowym lub krótkotrwałym narażeniu, od toksyczności przewlekłej, związanej z wielokrotnym stosowaniem przez długi czas. Mówi się też o toksyczności narządowej, gdy uszkodzenie dotyczy głównie jednego układu organizmu. Przypisywana Paracelsusowi zasada, że to dawka czyni truciznę, obowiązuje również w odniesieniu do substancji roślinnych, a naturalne pochodzenie nie oznacza braku toksyczności.

Zobacz także: dawka, działanie uboczne

Źródło: standardowa terminologia toksykologiczna

tradycyjne stosowanie

Dyrektywa 2004/24/WE dopuszcza uproszczoną rejestrację niektórych produktów leczniczych roślinnych na podstawie udokumentowanego, bezpiecznego stosowania przez co najmniej 30 lat, w tym 15 lat w Unii Europejskiej. Takie uznanie świadczy o historii użycia i o tym, że działanie uznano za prawdopodobne, ale nie zastępuje wykazania skuteczności w badaniach klinicznych. Dlatego oznakowanie i ulotka tych produktów informują, że wskazania wynikają wyłącznie z długotrwałego stosowania.

Zobacz także: badanie kliniczne, dowody naukowe, monografia

Źródło: Dyrektywa 2004/24/WE (Unia Europejska)

W

wyciąg

Podtypy wyznacza rozpuszczalnik i stopień zagęszczenia. Wyciąg wodny powstaje wyłącznie z wodą, natomiast wyciąg wodno-etanolowy zawiera alkohol, podobnie jak wyciąg płynny, czyli stężony przetwór ciekły sporządzany zwykle tym samym rozpuszczalnikiem. Wyciąg suchy otrzymuje się po całkowitym odparowaniu rozpuszczalnika i ma postać proszku, a wyciąg standaryzowany ma ustaloną zawartość określonych składników, co pozwala porównywać kolejne serie. Na etykietach często używa się słowa ekstrakt.

Zobacz także: nalewka, proszek

Źródło: Farmakopea Europejska (Ph. Eur.)

Z

zielnik

Każdy okaz zielnikowy ma etykietę z nazwiskiem zbieracza, datą, oznaczeniem i miejscem zbioru. W zielnikach przechowuje się też okazy typowe, które wiążą każdą nazwę naukową z konkretnym materiałem. W badaniach roślin leczniczych zdeponowanie próbki badanej rośliny, tzw. okazu dowodowego, pozwala później zweryfikować jej oznaczenie. W Brazylii jedną z największych kolekcji kraju posiada Ogród Botaniczny w Rio de Janeiro (Jardim Botânico do Rio de Janeiro).

Zobacz także: gatunek, nazwa naukowa, takson

Źródło: standardowa terminologia botaniczna

związek fitochemiczny

Termin obejmuje substancje, dzięki którym roślina oddziałuje ze środowiskiem, np. barwniki, cząsteczki chroniące przed roślinożercami i drobnoustrojami oraz związki zapachowe. Ich stężenie zależy od gatunku, gleby, klimatu, organu rośliny i terminu zbioru. Wiele grup tych związków jest przedmiotem badań farmakologicznych, jednak ich właściwości zależą od konkretnej substancji i sposobu przygotowania surowca.

Zobacz także: alkaloid, flawonoid, terpenoid

Źródło: Pharmacognosy (Trease and Evans)