Boswellia sacra (olibanum): właściwości i korzyści

Boswellia sacra Flück. / Olibanum

Boswellia sacra, znana potocznie jako olibanum lub kadzidło, to niewielkie drzewo zrzucające liście, pochodzące z suchych regionów Półwyspu Arabskiego i Rogu Afryki. Od tysiącleci ceni się je za aromatyczną żywicę, która wypływa z kory po jej nacięciu. Żywica ta, wykorzystywana w praktykach religijnych, perfumiarstwie, kosmetyce i wielu systemach medycyny tradycyjnej, zawiera związki bioaktywne budzące coraz większe zainteresowanie nauki, zwłaszcza w badaniach laboratoryjnych nad reakcją zapalną. Jednocześnie zbiór olibanum stanowi źródło utrzymania lokalnych społeczności w Omanie, Jemenie i Somalii, co nadaje gatunkowi znaczenie kulturowe i gospodarcze, współistniejące z rosnącą presją na populacje dziko rosnące.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: kadzidło, kadzidłowiec, olibanum.
• Angielski: frankincense, olibanum tree.
• Francuski: arbre à encens, oliban.
• Hiszpański: árbol del incienso, incienso, olíbano.
• Niemiecki: Olibanum, Weihrauchbaum.
• Portugalski: árvore-do-incenso, franquincenso, incenso, incenso-verdadeiro, olíbano.
• Włoski: albero dell’incenso, olibano.

Synonimy botaniczne#

• Boswellia bhaw-dajiana Birdw.
• Boswellia bhaw-dajiana var. serrulata Engl.
• Boswellia carteri Birdw.
• Boswellia carteri var. subintegra Engl.
• Boswellia carteri var. undulatocrenata Engl.
• Boswellia undulatocrenata (Engl.) Engl.

Nazwą przyjętą jest Boswellia sacra Flück., a Boswellia carteri Birdw. referencyjne bazy taksonomiczne traktują jako synonim, dlatego kadzidło sprzedawane jako somalijskie lub omańskie pod nazwą B. carteri pochodzi z tego samego gatunku. Natomiast Boswellia serrata, znana jako olibanum indyjskie, to odrębny gatunek pochodzący z Indii, którego nie należy mylić z arabskim i afrykańskim olibanum opisanym w tym artykule.

Rodzina botaniczna: Burseraceae#

Boswellia sacra należy do rodziny Burseraceae (osoczynowate), która obejmuje kilkaset gatunków w około dwudziestu kilku rodzajach i słynie właśnie z wytwarzania aromatycznych żywic i balsamów. Obok rodzaju Commiphora, dostarczającego mirrę, rodzaj Boswellia jest jednym z najbardziej charakterystycznych przedstawicieli rodziny. Rośliny te często występują w strefie tropikalnej i subtropikalnej i nierzadko są przystosowane do suchego klimatu oraz kamienistych gleb. Żywica olibanum dobrze ilustruje typową chemię tej rodziny, bogatą w lotne terpeny i triterpeny.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Olejek eteryczny (otrzymywany przez destylację żywicy)
• Żywica (gumożywica olejkowa)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

Olibanum ma długą historię zastosowań etnobotanicznych, obecną w wielu kulturach i cywilizacjach, a w starożytności spalano je podczas rytuałów religijnych i ceremonii jako dobro o dużej wartości. Przekazy medycyny tradycyjnej opisują stosowanie żywicy przy infekcjach zębów, czerwonce, wymiotach, gorączce i obrzękach, a źródła związane ze starożytnym Egiptem wspominają o jej użyciu przy gorączce, przeziębieniach, astmie i do tamowania krwawień. Pliniusz Starszy odnotował w Rzymie jej stosowanie jako odtrutki przy zatruciu szczwołem plamistym, co dziś ma wyłącznie wartość historyczną. W tradycyjnej medycynie arabskiej i islamskiej, gdzie żywica nosi nazwę luban, olibanum ceniono jako środek odmładzający i wspominano w kontekście komfortu stawów, jasności umysłu, oczyszczania organizmu i komfortu menstruacyjnego. Do dziś żywicę się żuje, przygotowuje z niej tradycyjny wywar, pali jako kadzidło i dodaje do kosmetyków oraz perfum, co pokazuje jej wszechstronność i znaczenie kulturowe na przestrzeni wieków.

Właściwości terapeutyczne#

• Antyoksydacyjne (działanie przeciw uszkodzeniom oksydacyjnym obserwowane w badaniach eksperymentalnych)
• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hamujące agregację płytek krwi (efekt teoretyczny sugerowany przez badania laboratoryjne, istotny dla interakcji z lekami przeciwzakrzepowymi)
• Hepatoprotekcyjne (efekt badany we wstępnych badaniach na zwierzętach)
• Immunomodulujące (modulacja odpowiedzi immunologicznej obserwowana w badaniach eksperymentalnych)
• Kardioprotekcyjne (efekt badany we wstępnych badaniach na zwierzętach)
• Neuroprotekcyjne (efekt badany we wstępnych badaniach, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwbólowe (przekaz tradycyjny i efekt obserwowany w badaniach na zwierzętach)
• Przeciwdrobnoustrojowe (aktywność wobec bakterii i grzybów obserwowana w testach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (hamowanie 5-lipoksygenazy obserwowane w badaniach laboratoryjnych)

Profil fitochemiczny#

Żywica Boswellia sacra zawiera złożoną mieszaninę związków. Najlepiej zbadane są kwasy bosweliowe, pentacykliczne triterpeny, ponieważ w doświadczeniach laboratoryjnych hamują enzym 5-lipoksygenazę, a mechanizm ten uznaje się za podstawę działania przeciwzapalnego obserwowanego w tych modelach. Wśród nich wyróżnia się kwas 3-O-acetylo-11-keto-β-bosweliowy (AKBA), opisywany w badaniach eksperymentalnych jako najsilniejszy. Frakcja lotna obejmuje monoterpeny, takie jak limonen, α-pinen, sabinen i α-tujen, odpowiedzialne za charakterystyczny zapach i za aktywność przeciwdrobnoustrojową odnotowaną w testach laboratoryjnych, a także seskwiterpeny, takie jak β-kariofilen, oraz diterpeny, takie jak incensol i octan incensolu. Guma, stanowiąca około 30 do 36% żywicy, uzupełnia wraz z olejkami lotnymi profil fitochemiczny, który wyjaśnia liczne aromatyczne i tradycyjne zastosowania olibanum.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

Żywicę olibanum można stosować na różne sposoby, zależnie od celu, a najstarszą i najbardziej rozpowszechnioną formą jest surowa żywica, palona jako kadzidło w kontekstach aromatycznych i rytualnych. W tradycjach Półwyspu Arabskiego łzy żywicy także się żuje lub przygotowuje z nich wywar, natomiast olejek eteryczny, otrzymywany przez destylację parową żywicy, wykorzystuje się głównie w aromaterapii, do dyfuzji w pomieszczeniu lub do stosowania na skórę, zawsze po rozcieńczeniu. Na rynku dostępne są też różne postacie farmaceutyczne, takie jak granulaty, kapsułki, kremy, maści, pigułki, plastry, płyny, proszki, tabletki i żele. Jednak znaczna część ekstraktów standaryzowanych na kwasy bosweliowe sprzedawanych w kapsułkach powstaje z Boswellia serrata, a nie z Boswellia sacra, co wymaga uważnego czytania etykiety. Preparaty te umożliwiają stosowanie zewnętrzne, wziewne i doustne, a wybór odpowiedniej formy w danym przypadku powinien odbywać się pod kierunkiem specjalisty ochrony zdrowia.

Synergia z innymi roślinami#

Badania poświęcone konkretnie połączeniom Boswellia sacra z innymi roślinami są ograniczone, ale tradycja często łączy olibanum z innymi ziołami w preparatach złożonych. Duet z kurkumą (Curcuma longa) pojawia się często w recepturach tradycyjnie stosowanych dla komfortu stawów, ponieważ łączy dwie rośliny o profilu przeciwzapalnym badanym w laboratorium, a imbir (Zingiber officinale) trafia do podobnych mieszanek jako rozgrzewająca przyprawa tradycyjnie kojarzona z trawieniem. Najstarszym połączeniem jest jednak mirra (Commiphora myrrha), żywica z tej samej rodziny botanicznej, która od starożytności towarzyszy olibanum w kadzidłach, maściach i preparatach tradycyjnie stosowanych w higienie jamy ustnej i pielęgnacji skóry. Te przekazy odzwierciedlają praktykę tradycyjną i nie dowodzą nasilonego działania, a każde połączenie do użytku wewnętrznego należy omówić ze specjalistą ochrony zdrowia.

Przepisy i protokoły użycia#

Żuta żywica i tradycyjny wywar

Na Półwyspie Arabskim małe łzy żywicy olibanum tradycyjnie żuje się jak aromatyczną gumę albo namacza i gotuje w wodzie, co jest tradycyjnym zastosowaniem kojarzonym ze świeżym oddechem i komfortem trawiennym. Ponieważ spożycie większej ilości żywicy może wywołać nudności, refluks, biegunkę i ból brzucha, a bezpieczne dawki dla tego zastosowania nie zostały ustalone, ilość i częstotliwość należy ustalić z wykwalifikowaną osobą; przed spożyciem żywicy skonsultuj się ze specjalistą ochrony zdrowia.

Olejek eteryczny do aromaterapii

W aromaterapii olejek eteryczny z olibanum tradycyjnie stosuje się w pomieszczeniach do medytacji i relaksu. Do dyfuzji dodaj od 3 do 5 kropli do dyfuzora ultradźwiękowego w przewietrzanym pomieszczeniu, a do stosowania na skórę rozcieńcz od 1 do 2 kropli w 5 ml roślinnego oleju bazowego, takiego jak olej jojoba lub ze słodkich migdałów, i wmasuj delikatnie po sprawdzeniu mieszanki na małym fragmencie skóry. Nigdy nie nakładaj nierozcieńczonego olejku na skórę i nie przyjmuj go doustnie, ponieważ brak danych o bezpieczeństwie doustnego stosowania olejku eterycznego.

Maści i kremy do stosowania zewnętrznego

Maści i kremy z ekstraktem z olibanum tradycyjnie stosuje się do masażu stawów i mięśni oraz w produktach do pielęgnacji skóry. Nałóż niewielką ilość na wybrane miejsce i masuj do całkowitego wchłonięcia, z częstotliwością podaną przez producenta, zwykle dwa do trzech razy dziennie. Zawsze sprawdzaj gatunek Boswellia i stężenie ekstraktu w recepturze, przerwij stosowanie, jeśli pojawi się zaczerwienienie lub swędzenie, i stosuj się do instrukcji konkretnego produktu.

Kapsułki ze standaryzowanym ekstraktem (produkt z Boswellia serrata)

Kapsułki i tabletki z ekstraktem standaryzowanym na kwasy bosweliowe, w tym AKBA, to zazwyczaj produkty z Boswellia serrata, czyli olibanum indyjskiego, gatunku, na którym skupiają się badania kliniczne z tego typu ekstraktem. Wyniki te nie przenoszą się automatycznie na Boswellia sacra, dlatego informacje o tych suplementach znajdują się w artykule poświęconym Boswellia serrata; stosowanie jakichkolwiek kapsułek powinien ocenić specjalista ochrony zdrowia.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Aromaterapia

W aromaterapii olejek eteryczny z olibanum ceni się za żywiczny zapach i tradycyjnie stosuje do tworzenia spokojnej atmosfery, wspierania praktyki medytacji i towarzyszenia chwilom relaksu, a także jako składnik rozcieńczonych olejków do masażu mięśni i stawów. Praktycy łączą wdychanie tego zapachu z poczuciem jasności umysłu i ogólnego dobrostanu, jednak te relacje pochodzą z tradycji i badań wstępnych, a dym kadzidła palonego w zamkniętym pomieszczeniu może podrażniać drogi oddechowe.

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej standaryzowane ekstrakty Boswellia badane w próbach dotyczących choroby zwyrodnieniowej stawów i nieswoistych zapaleń jelit pochodzą w większości z Boswellia serrata, a dane kliniczne dotyczące samej Boswellia sacra są wciąż skąpe i wstępne. Dlatego stosowanie preparatów z olibanum w celach zdrowotnych wymaga indywidualnej oceny przez uprawnionego specjalistę, który uwzględni gatunek, z którego pochodzi produkt, recepturę, stan zdrowia osoby stosującej i przyjmowane leki.

Tradycyjna medycyna arabska i ajurweda

W tradycyjnej medycynie arabskiej i unani olibanum z Boswellia sacra jest klasycznym składnikiem, znanym jako środek odmładzający i stosowanym w kontekście stawów, układu oddechowego i trawienia, a także kojarzonym z jasnością umysłu i komfortem menstruacyjnym. W ajurwedzie najczęściej stosuje się pokrewną Boswellia serrata, znaną jako shallaki, obecną w recepturach złożonych tradycyjnie stosowanych dla równowagi dosz. Olibanum nie należy mylić z guggul, żywicą Commiphora wightii.

Nanotechnologia

Nanotechnologia to nowa dziedzina badań nad Boswellia sacra. Badania laboratoryjne sprawdzają zamykanie olejku eterycznego i ekstraktów z olibanum w nanocząstkach, aby zwiększyć biodostępność, stabilność i ukierunkowane dostarczanie związków czynnych, takich jak kwasy bosweliowe. Takie formulacje testuje się w eksperymentalnych modelach zapalenia, zakażenia i linii komórek nowotworowych, ale wyniki ograniczają się do doświadczeń laboratoryjnych i nie uprawniają do żadnych twierdzeń o zastosowaniu klinicznym.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Spożycie większej ilości żywicy olibanum może wywołać nudności, refluks, biegunkę i ból brzucha, a osoby ze znaną nadwrażliwością na którykolwiek składnik żywicy powinny jej unikać. Olejku eterycznego nie należy przyjmować doustnie, ponieważ brak danych o bezpieczeństwie stosowania doustnego, a przy stosowaniu zewnętrznym trzeba go zawsze rozcieńczać, gdyż może powodować uczulenie kontaktowe. Dym kadzidła palonego w zamkniętym pomieszczeniu podrażnia drogi oddechowe i nie jest zalecany osobom z astmą ani dzieciom.

Ze względu na teoretyczne działanie przeciwpłytkowe i przeciwzapalne konieczna jest ostrożność przy lekach przeciwzakrzepowych i niesteroidowych lekach przeciwzapalnych (NLPZ), a osoby przyjmujące leki na cukrzycę lub choroby autoimmunologiczne powinny przed jakimkolwiek użyciem skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia z uwagi na możliwe interakcje. W ciąży i podczas karmienia piersią należy unikać olibanum, ponieważ tradycja stosuje je jako środek pobudzający miesiączkowanie, a danych o bezpieczeństwie jest za mało; ta sama ostrożność dotyczy dzieci. Działanie przeciwnowotworowe zaobserwowano wyłącznie in vitro, a olibanum nie wolno przedstawiać ani stosować jako leczenia raka.

Nie myl gatunków: Boswellia serrata, czyli olibanum indyjskie, to gatunek ekstraktów standaryzowanych na kwasy bosweliowe (AKBA), z badaniami klinicznymi w chorobie zwyrodnieniowej stawów i nieswoistych zapaleniach jelit, natomiast olibanum z Boswellia sacra stosuje się głównie jako kadzidło, żutą żywicę lub tradycyjny wywar oraz jako olejek eteryczny, a wyników badań nad B. serrata nie można przenosić na B. sacra. Ponieważ populacje w Omanie, Jemenie i Somalii cierpią z powodu nadmiernej eksploatacji, wybieraj żywice i olejki ze zrównoważonych źródeł. Przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu roślinnego zawsze zasięgnij porady lekarza, zwłaszcza jeśli masz choroby przewlekłe lub przyjmujesz inne leki.

Ciekawostki#

Historia olibanum to historia zastosowań religijnych, kulturowych i gospodarczych. Żywica zyskała sławę jako jeden z darów, które według przekazu biblijnego Mędrcy ze Wschodu ofiarowali Jezusowi obok złota i mirry, co nadaje jej na Zachodzie niemal mityczny status. Od starożytności olibanum pali się podczas rytuałów i ceremonii w wielu kulturach, ceniąc je za zapach uważany za oczyszczający i za znaczenie duchowe, a szlaki handlowe, którymi trafiało z Arabii nad Morze Śródziemne, należały do najbardziej dochodowych w świecie starożytnym. Także dziś jego produkcja przynosi znaczne sumy, zwłaszcza w Somalii, gdzie należy do głównych towarów eksportowych.

Rosnący popyt i niewłaściwe metody pozyskiwania, takie jak zbyt częste nacinanie drzew, wypas i przekształcanie terenów naturalnych, zagrażają dziko rosnącym populacjom Boswellia sacra, która w ocenach stanu ochrony figuruje jako gatunek bliski zagrożenia. Dlatego inicjatywy zrównoważonego gospodarowania i wybieranie żywicy o identyfikowalnym pochodzeniu są ważne dla ochrony tego zasobu i zachowania go dla przyszłych pokoleń.

Najczęściej zadawane pytania#