Sorbus aucuparia (jarzębina): właściwości i korzyści

Sorbus aucuparia L. / jarzębina, w Polsce znana jako jarząb pospolity lub po prostu jarzębina, to drzewo lub krzew o liściach opadających na zimę z rodziny różowatych (Rosaceae). Gatunek pochodzi z Europy, części Azji i północnej Afryki. Roślina jest ceniona za właściwości lecznicze i odżywcze przypisywane jej jaskrawo zabarwionym owocom, które europejska medycyna ludowa i kuchnia od stuleci wykorzystują jako źródło witamin, polifenoli i innych związków bioaktywnych. Odporność na chłód i zdolność do wzrostu na bardzo różnorodnych glebach tłumaczą szerokie rozprzestrzenienie jarzębiny oraz zainteresowanie etnobotaniczne i farmakologiczne, jakie budzi ten gatunek, choć owoce wolno spożywać wyłącznie po ugotowaniu lub wysuszeniu.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

Wiele nazw gatunku w innych językach nawiązuje do ptaków, które żywią się jego owocami, lub do dawnych ptaszników, jak niemieckie Vogelbeere (ptasia jagoda), francuskie sorbier des oiseleurs i włoskie sorbo degli uccellatori, obie nazwy związane z ptasznikami.

• Polski: jarząb pospolity, jarzębina.
• Angielski: European mountain-ash, mountain-ash, rowan.
• Francuski: sorbier des oiseaux, sorbier des oiseleurs.
• Hiszpański: mostajo, serbal de cazadores.
• Niemiecki: Eberesche, Vogelbeere.
• Portugalski: sorveira-brava (Portugalia); sorveira-dos-passarinhos, sorveira-silvestre (Brazylia).
• Włoski: sorbo degli uccellatori, sorbo selvatico.

Synonimy botaniczne

Taksonomia Sorbus aucuparia przechodziła z czasem pewne zmiany i choć Sorbus aucuparia L. jest najszerzej akceptowaną nazwą naukową, w różnych kontekstach i okresach historycznych używano też innych binominałów. Złożoność taksonomiczna rodzaju Sorbus, z jego podrodzajami i sekcjami, przyczynia się do różnorodności nazw łączonych z tym gatunkiem, wśród których pojawiają się następujące synonimy:

• Mespilus aucuparia (L.) Scop.
• Pyrus aucuparia (L.) Gaertn.

Rodzina botaniczna: Rosaceae

Sorbus aucuparia należy do rodziny różowatych (Rosaceae), jednej z największych i najważniejszych rodzin roślin kwiatowych, obejmującej około 4828 gatunków w 91 rodzajach. Rodzina słynie z dużej różnorodności, należą do niej drzewa, krzewy i rośliny zielne, a także wiele roślin o znaczeniu gospodarczym, spożywczym i ozdobnym, takich jak gruszki, jabłka, maliny, róże i truskawki. Kwiaty są zwykle pięciokrotne, z pięcioma działkami kielicha, pięcioma płatkami i licznymi pręcikami, natomiast owoce są bardzo zróżnicowane i należą do nich między innymi owoce jabłkowe, pestkowce i niełupki. Ze swoimi drobnymi owocami jabłkowymi jarzębina jest klasycznym przykładem morfologii i cech fitochemicznych typowych dla tej rodziny.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

Tradycja wykorzystuje różne części drzewa, ale owoce trafiają do preparatów dopiero po ugotowaniu lub wysuszeniu, a nasiona zawsze się odcedza i wyrzuca.

• Kora
• Kwiaty
• Liście
• Owoce (zawsze gotowane lub suszone)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Wymienione poniżej zastosowania pochodzą z europejskiej medycyny ludowej i z zapisów etnobotanicznych i nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych. Stany takie jak nadciśnienie tętnicze, choroby nerek, problemy z wątrobą i gruźlica wymagają diagnozy i opieki lekarskiej, nigdy samodzielnego leczenia.

• Biegunka
• Choroby nerek
• Dna moczanowa
• Dolegliwości wątroby i pęcherzyka żółciowego
• Gruźlica
• Hemoroidy
• Infekcje dróg oddechowych
• Kaszel
• Moczopędny
• Nadciśnienie tętnicze
• Oczyszczający (tradycyjna wzmianka)
• Pobudzający apetyt
• Przeciwreumatyczny
• Przeciwszkorbutowy (tradycyjna wzmianka związana z zawartością witaminy C)
• Przeciwwymiotny (tradycyjne stosowanie przy nudnościach i wymiotach)
• Ściągający
• Zapalenie oskrzeli

Właściwości terapeutyczne

Poniższe działania opisano głównie w badaniach laboratoryjnych z ekstraktami owoców i nie zostały jeszcze potwierdzone w badaniach klinicznych z udziałem ludzi. Dlatego nie należy ich traktować jako wskazań do leczenia.

• Antyproliferacyjny (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Moczopędny (tradycyjna wzmianka o zwiększonym wydzielaniu moczu)
• Neuroprotekcyjny (efekt analizowany w badaniach eksperymentalnych, bez potwierdzenia u ludzi)
• Przeciwbakteryjny (hamowanie wzrostu bakterii obserwowane w badaniach in vitro)
• Przeciwbiegunkowy (tradycyjna wzmianka związana ze ściągającymi garbnikami)
• Przeciwcukrzycowy (hamowanie enzymów trawiących cukry obserwowane in vitro, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwutleniający (neutralizacja wolnych rodników wykazana w laboratorium)
• Przeciwwirusowy (działanie opisane w badaniach eksperymentalnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwzapalny (efekt analizowany w badaniach eksperymentalnych)
• Rozszerzający naczynia (rozkurcz izolowanych naczyń obserwowany w laboratorium)

Profil fitochemiczny

Sorbus aucuparia jest wyjątkowo bogata w związki fitochemiczne, które w dużej mierze tłumaczą zainteresowanie naukowe tym gatunkiem, a zwłaszcza owoce zawierają znaczne ilości składników odżywczych i metabolitów wtórnych. Skład zmienia się w zależności od stanowiska, pochodzenia, odmiany, warunków klimatycznych i stopnia dojrzałości. Wymienione niżej fitoaleksyny bifenylowe opisano przede wszystkim w kulturach komórkowych i w drewnie rośliny poddanych stresowi. Główne grupy składników zidentyfikowanych dotąd w tym gatunku są następujące:

• Cukry: fruktoza, glukoza (główna), sacharoza.
• Fitoaleksyny bifenylowe: aukuparyna, 2′-hydroksyaukuparyna, izoaukuparyna, 2′-metoksyaukuparyna, 4′-metoksyaukuparyna, noraukuparyna.
• Flawanole: epikatechina, katechina, procyjanidyna B1, procyjanidyna B2, procyjanidyna C1.
• Flawonoidy: flawonole (izoramnetyna, kemferol, kemferolo-3-O-glukozyd, kwercetyna, kwercetyno-3-galaktozyd lub hiperozyd, kwercetyno-3-glukozyd lub izokwercytryna, kwercetyno-3-rutynozyd lub rutyna, kwercetyno-3-O-β-soforozyd) i proantocyjanidyny.
• Garbniki hydrolizujące.
• Karotenoidy: β-karoten (główny), karoteny w formach all-trans i cis, kryptoksantyna, likopen, luteina, zeaksantyna.
• Kwasy organiczne: kwas cytrynowy, kwas fumarowy, kwas galusowy, kwas jabłkowy (dominujący), kwas octowy, kwas parasorbowy (w surowych owocach), kwas p-kumarowy, kwas protokatechowy, kwas sorbowy, kwas syryngowy, kwas szczawiowy, kwas szikimowy, kwas winowy.
• Minerały: Al, Ca, Cl, Cu, Fe, K, Mg, Mn, Na, P, S, Si, Zn.
• Polifenole ogółem.
• Sorbitol.
• Terpenoidy: α-amyryna, β-amyryna, betulina, cykloartenol, kwas oleanolowy, kwas ursolowy, skwalen.
• Witaminy: witamina C, witamina E (α-tokoferol, γ-tokoferol, δ-tokoferol).

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

Jarzębina pojawia się w preparatach do użytku wewnętrznego i zewnętrznego, od naparów z kwiatów i liści po galaretki z owoców, a każda forma wykorzystuje inną część rośliny.

• Ekstrakt płynny
• Ekstrakt suchy
• Galaretki i syropy (z gotowanych owoców)
• Kataplazm
• Kompresy
• Nalewka (z suszonych owoców)
• Napar (z kwiatów i liści)
• Odwar (z kory)
• Soki (z gotowanych owoców)

We wszystkich formach, w których wykorzystuje się owoce, obowiązuje ta sama zasada: jagody trzeba przed spożyciem ugotować, wysuszyć lub przerobić na galaretkę, nigdy nie jeść ich na surowo w większych ilościach, a nasiona należy odcedzić i wyrzucić. Ponieważ dla jarzębiny nie ma standaryzowanych dawek ustalonych w badaniach klinicznych, ilość i częstotliwość stosowania odwarów, nalewek i ekstraktów trzeba ustalać indywidualnie. Najrozsądniej jest skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia przed każdym dłuższym stosowaniem w celach zdrowotnych.

Synergia z innymi roślinami

Poniższe połączenia opierają się na zapisach tradycji zielarskiej i nie mają skuteczności potwierdzonej w badaniach klinicznych. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny zasięgnąć porady specjalisty przed łączeniem roślin, ponieważ każda z nich ma własne przeciwwskazania.

Komfort trawienny

Ze względu na zawartość ściągających garbników jarzębina pojawia się w tradycyjnych mieszankach z rumiankiem (Matricaria chamomilla) lub miętą pieprzową (Mentha × piperita), tradycyjnie stosowanymi przy łagodnych dolegliwościach żołądkowo-jelitowych, takich jak przejściowa biegunka i podrażnienia błony śluzowej. W tym tradycyjnym ujęciu garbniki jarzębiny miałyby łączyć się ze związkami o uspokajającym działaniu przypisywanym rumiankowi, choć tej interakcji nigdy nie oceniano w badaniach z udziałem ludzi.

Połączenia bogate w przeciwutleniacze

Dzięki zawartości witaminy C i polifenoli w owocach jarzębinę często łączy się w domowych syropach i galaretkach z innymi źródłami przeciwutleniaczy, takimi jak dzika róża (Rosa canina) i bez czarny (Sambucus nigra). Podobnie jak owoce jarzębiny, również owoce bzu czarnego wolno spożywać wyłącznie po ugotowaniu. Tradycja sięga po te mieszanki w chłodnych miesiącach i jako uzupełnienie urozmaiconej diety, ale nie zastępują one szczepień, opieki medycznej ani zdrowych nawyków.

Dolegliwości reumatyczne w tradycyjnym zastosowaniu

W ludowych zapisach dotyczących reumatyzmu i dny moczanowej jarzębina pojawia się obok roślin o tradycji przeciwzapalnej i moczopędnej, takich jak skrzyp polny (Equisetum arvense) i czarci pazur (Harpagophytum procumbens). Tradycja przypisuje jarzębinie działanie moczopędne, a towarzyszącym roślinom rolę w łagodzeniu dolegliwości stawowych. Czarci pazur ma jednak własne przeciwwskazania, między innymi u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe lub z chorobą wrzodową żołądka, dlatego takie połączenie należy stosować wyłącznie pod opieką specjalisty.

Przepisy i protokoły użycia

Odwar z kory w tradycyjnym zastosowaniu moczopędnym

Składniki: niewielka ilość suszonej kory Sorbus aucuparia i woda.

Przygotowanie: Umieść korę i wodę w garnku, postaw na ogniu i gotuj od 10 do 15 minut, a następnie przecedź i odstaw do ostygnięcia. Odwar z kory tradycyjnie stosuje się jako środek moczopędny i przy łagodnych dolegliwościach nerek, ale ponieważ brak danych o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania, ilość i częstotliwość powinien ustalić pracownik ochrony zdrowia, a choroby nerek zawsze wymagają opieki lekarskiej.

Galaretka z jarzębiny z cytryną

Składniki: 500 g dojrzałych owoców Sorbus aucuparia, 500 g cukru i sok z 1 cytryny.

Przygotowanie: Ugotuj owoce w niewielkiej ilości wody do miękkości i przetrzyj całość przez drobne sito, aby oddzielić i wyrzucić nasiona oraz skórki. Dodaj do przecieru cukier i sok z cytryny, a następnie gotuj na małym ogniu, stale mieszając, aż galaretka zgęstnieje, po czym przełóż ją do wyparzonych słoików. Galaretka to najpopularniejszy tradycyjny sposób wykorzystania owoców, zawsze ugotowanych, i może być spożywana jako uzupełnienie diety, ponieważ owoce są źródłem witaminy C i przeciwutleniaczy.

Napar z liści i kwiatów w tradycyjnym zastosowaniu trawiennym

Składniki: niewielka ilość suszonych liści i/lub kwiatów Sorbus aucuparia i filiżanka wrzącej wody.

Przygotowanie: Umieść liście i/lub kwiaty w filiżance, zalej wrzącą wodą, przykryj i parz od 5 do 7 minut, a potem przecedź. Ten napar tradycyjnie stosuje się okazjonalnie przy łagodnych zaburzeniach trawienia i jako ogólny tonik, a przy częstym lub długotrwałym stosowaniu trzeba skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia.

Nalewka z suszonych owoców w tradycyjnym zastosowaniu

Składniki: suszone owoce Sorbus aucuparia i alkohol zbożowy 70%, w ilości wystarczającej do ich przykrycia.

Przygotowanie: Lekko rozgnieć suszone owoce, przełóż je do butelki z ciemnego szkła i zalej alkoholem, dokładnie zamknij i pozostaw do maceracji na 2 do 4 tygodni w chłodnym, ciemnym miejscu, codziennie wstrząsając. Następnie ostrożnie przecedź, wyrzuć wszystkie nasiona i przechowuj nalewkę w ciemnej, szczelnie zamkniętej butelce. Nalewkę tradycyjnie stosuje się jako źródło związków przeciwutleniających, ale ponieważ zawiera alkohol i nie ma dawki ustalonej w badaniach, ilość i częstotliwość powinien określić pracownik ochrony zdrowia, a nalewka nie jest wskazana dla kobiet w ciąży, kobiet karmiących piersią ani dzieci.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii zainteresowanie ekstraktami Sorbus aucuparia opiera się na działaniu przeciwutleniającym, przeciwzapalnym i przeciwcukrzycowym obserwowanym w badaniach laboratoryjnych. Roślina bywa wymieniana jako możliwy środek wspomagający przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych i w dbaniu o metabolizm glukozy. Nie ma jeszcze zwalidowanych protokołów klinicznych ani standaryzowanych ekstraktów o ugruntowanym zastosowaniu, dlatego każde użycie musi być indywidualnie dobrane przez uprawnionego specjalistę i nigdy nie może zastępować leczenia cukrzycy ani innych chorób.

Homeopatia

Choć w tej dziedzinie jest znacznie rzadziej spotykana niż inne rośliny, Sorbus aucuparia pojawia się w opisach preparatów homeopatycznych, zwykle w związku z dolegliwościami trawiennymi lub reumatycznymi, które pokrywają się z jej tradycyjnymi zastosowaniami. W homeopatii roślina przechodzi kolejne rozcieńczenia, a środek dobiera się na podstawie całego zespołu objawów danej osoby, zgodnie z zasadą podobieństwa, bez naukowych dowodów skuteczności takiego zastosowania.

Żywienie i suplementacja

Ze względu na bogaty profil odżywczy, z witaminami (zwłaszcza C i E), składnikami mineralnymi i polifenolami, owoce jarzębiny są cenione w żywieniu i suplementacji. Można je spożywać w postaci galaretek, soków i syropów lub w formie suszonej, zawsze po ugotowaniu lub wysuszeniu, aby przekształcić kwas parasorbowy, a trafiają też do suplementów diety, które mają dostarczać przeciwutleniaczy.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Surowe owoce zawierają kwas parasorbowy, który podrażnia przewód pokarmowy (nudności, wymioty, biegunka); gotowanie lub suszenie przekształca go w nieszkodliwy kwas sorbowy, dlatego każdy przepis musi wykorzystywać owoce gotowane, suszone lub w postaci galaretki, nigdy surowe w większych ilościach. Nasiona zawierają niewielkie ilości glikozydów cyjanogennych, dlatego we wszystkich preparatach nasiona trzeba odcedzić i wyrzucić. Brak danych o bezpieczeństwie dawek leczniczych w ciąży, w okresie karmienia piersią i u małych dzieci, dlatego w tych grupach należy unikać stosowania. Osoby z wrażliwym żołądkiem lub z problemami trawiennymi w wywiadzie również powinny zachować szczególną ostrożność, nawet w przypadku owoców już ugotowanych.

Odróżnianie podobnych gatunków

Jarzębiny nie należy mylić z Sorbus domestica (jarząb domowy), gatunkiem z tego samego rodzaju o większych owocach w kształcie małej gruszki lub jabłka, ani z morwą (Morus), która należy do innej rodziny botanicznej, morwowatych (Moraceae). Każda z tych roślin ma własny skład, zastosowania i zasady bezpiecznego spożycia, a zalecenia z tego artykułu dotyczą wyłącznie Sorbus aucuparia.

Częste skutki uboczne

Skutki uboczne są rzadkie, gdy roślina jest prawidłowo przygotowana, ale spożycie surowych owoców może wywołać nudności, wymioty, biegunkę i ból brzucha z powodu kwasu parasorbowego. Reakcje alergiczne są możliwe, choć rzadkie, u osób wrażliwych na rośliny z rodziny różowatych (Rosaceae), a w razie jakiejkolwiek reakcji niepożądanej należy przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem.

Interakcje z lekami

Ponieważ badania laboratoryjne opisują działanie przeciwcukrzycowe ekstraktów z owoców, stosowanie jarzębiny w celach zdrowotnych może teoretycznie sumować się z działaniem leków hipoglikemizujących i innych leków przeciwcukrzycowych, co grozi nadmiernym spadkiem stężenia glukozy. Również z ostrożności osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe powinny unikać takiego stosowania bez porady specjalisty. Badania in vitro oceniały wpływ ekstraktów z owoców na fibrynogen i trombinę, a wciąż brakuje danych o interakcjach u ludzi. Działanie rozkurczające naczynia obserwowane w laboratorium uzasadnia podobną ostrożność u osób przyjmujących leki przeciwnadciśnieniowe. Każdy pacjent przyjmujący leki na stałe powinien skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia, zanim włączy jarzębinę do codziennej rutyny.

Ciekawostki

Sorbus aucuparia ma bogatą historię kulturową i folklorystyczną. W tradycji celtyckiej znana była jako „drzewo czarodzieja”, któremu przypisywano moc ochrony przed duchami, a nawet zdolność pomagania w odnajdywaniu skarbów. W Irlandii drzewo odgrywało ważną rolę w ludowej magii ochronnej, a ta sława przetrwała stulecia folkloru północnej Europy.

Epitet aucuparia pochodzi od łacińskich słów avis (ptak) i capere (chwytać) i nawiązuje do dawnego wykorzystywania owoców jako przynęty przez ptaszników, a to samo pochodzenie widać w nazwach takich jak sorbier des oiseleurs i serbal de cazadores. Owoce utrzymują się na drzewie przez całą zimę i są pokarmem dla wielu gatunków ptaków, co tłumaczy portugalską nazwę sorveira-dos-passarinhos, używaną w niektórych regionach Brazylii.

Elastyczne i wytrzymałe drewno tradycyjnie wykorzystywano w stolarstwie i do wyrobu narzędzi. Kwas sorbowy i sorbitol, dziś powszechnie stosowane w przemyśle spożywczym, zawdzięczają swoje nazwy rodzajowi Sorbus, ponieważ po raz pierwszy wyizolowano je z owoców jarzębiny w XIX wieku. W ramach programów hodowlanych, zwłaszcza w Rosji, wyhodowano też słodkie odmiany, aby ograniczyć gorzki i cierpki smak dzikich owoców i uczynić je przyjemniejszymi w spożyciu. Nawet w ich przypadku nadal obowiązuje zalecenie, by spożywać owoce ugotowane lub suszone.

Najczęściej zadawane pytania

Czy owoce jarzębiny można jeść na surowo?

Nie, ponieważ surowe owoce Sorbus aucuparia zawierają kwas parasorbowy, substancję drażniącą przewód pokarmowy, która może wywołać nudności, wymioty i biegunkę. Gotowanie lub suszenie przekształca ją w nieszkodliwy kwas sorbowy, dlatego owoce należy spożywać ugotowane, suszone lub w postaci galaretki, nigdy na surowo w większych ilościach.

Jakie korzyści przypisuje się jarzębinie?

Badania laboratoryjne opisują działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe i przeciwcukrzycowe ekstraktów z owoców, które są też źródłem witaminy C i polifenoli. W tradycji ludowej roślinę stosuje się przy problemach trawiennych, reumatyzmie i jako środek moczopędny, ale żadne z tych zastosowań nie zostało potwierdzone w badaniach klinicznych z udziałem ludzi.

Czy jarzębina ma przeciwwskazania?

Tak, najważniejszym jest spożywanie surowych owoców, a stosowania w celach zdrowotnych należy unikać w ciąży, w okresie karmienia piersią i u małych dzieci, czyli w grupach, dla których brak danych o bezpieczeństwie. Osoby uczulone na rośliny z rodziny różowatych (Rosaceae) oraz przyjmujące leki przeciwcukrzycowe, przeciwzakrzepowe lub przeciwnadciśnieniowe powinny skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia przed użyciem jakiegokolwiek produktu z jarzębiny.

Czy nasiona jarzębiny trzeba wyrzucać?

Tak, ponieważ nasiona zawierają niewielkie ilości glikozydów cyjanogennych, związków, które w organizmie mogą uwalniać cyjanek. Dlatego wszystkie preparaty, od galaretek po nalewki, trzeba przecedzić, aby przed spożyciem oddzielić i wyrzucić nasiona.

Jak wykorzystać jarzębinę w kuchni?

W kuchni owoce najczęściej przerabia się na galaretki, konfitury, soki, syropy i wina, zawsze po ugotowaniu, które neutralizuje kwas parasorbowy, i po usunięciu nasion. Słodko-kwaśny, lekko cierpki smak dobrze pasuje do dań słodkich i wytrawnych i nadaje przepisom charakterystyczny akcent.

Czy jarzębina i jarząb domowy to ta sama roślina?

Nie, jarzębina to Sorbus aucuparia, a jarząb domowy to Sorbus domestica, gatunek z tego samego rodzaju o większych owocach w kształcie małej gruszki lub jabłka. Żadnego z nich nie należy mylić z morwą (Morus), która należy do innej rodziny botanicznej i ma własne zastosowania oraz zasady ostrożności.