Harpagophytum procumbens (Szpon diabła): właściwości i korzyści

Harpagophytum procumbens DC. ex Meisn. / Szpon diabła, znany popularnie jako szpon diabła lub pazur diabła, to bylina zielna z rodziny Pedaliaceae, pochodząca z południowej Afryki, zwłaszcza z regionów Kalahari, Namibii i Botswany. Gatunek ten wyróżnia się charakterystycznymi owocami z hakami, które nadały mu ludową nazwę. Historycznie Harpagophytum procumbens był wykorzystywany w tradycyjnej medycynie afrykańskiej od wieków, głównie przez plemiona Khoisan, w leczeniu różnych dolegliwości, w tym problemów miesiączkowych, niestrawności, gorączki i stanów zapalnych, ponieważ roślina jest ceniona za swoje wtórne korzenie bulwiaste, będące najczęściej wykorzystywaną częścią do przygotowań leczniczych, takich jak herbaty i ekstrakty.

Renoma szponu diabła jako rośliny leczniczej rośnie na całym świecie, a jego stosowanie rozszerza się na Europę, Amerykę Północną i Daleki Wschód, w miarę jak nowoczesne badania naukowe potwierdzają wiele jego tradycyjnych zastosowań oraz właściwości przeciwzapalne i przeciwbólowe przypisywane roślinie. Za te efekty odpowiadają bioaktywne związki obecne w roślinie, takie jak irydoidy glikozydowe, co czyni ją badaną alternatywą uzupełniającą w łagodzeniu bólu i stanu zapalnego, zwłaszcza w schorzeniach reumatycznych i zwyrodnieniowych, oraz godnym uwagi przykładem bogatej farmakopei naturalnej kontynentu afrykańskiego.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Portugalski: garra do diabo, harpago, unha do diabo.
• Angielski: devil’s claw, grapple plant, wood spider.
• Hiszpański: garra del diablo, harpago.
• Francuski: griffe du diable, harpagophytum.
• Włoski: arpagofito, artiglio del diavolo.
• Niemiecki: Teufelskralle, Trampelklette.

Synonimy botaniczne

Uznaną nazwą naukową rośliny jest Harpagophytum procumbens (Burch.) DC. ex Meisn. Nie istnieją szeroko uznane synonimy botaniczne, które byłyby stosowane zamiennie w głównej literaturze naukowej, choć podgatunek Harpagophytum procumbens subsp. procumbens jest często wymieniany w bardziej szczegółowych opracowaniach. Istotne jest rozróżnienie między H. procumbens a H. zeyheri, przy czym pierwszy z nich jest lepiej zbadany i częściej wykorzystywany leczniczo, a różnice między nimi dotyczą głównie morfologii owoców i składu chemicznego. Gatunek siostrzany, Harpagophytum zeyheri, jest często spotykany zmieszany z surowcem sprzedawanym na rynku międzynarodowym lub nawet zastępuje H. procumbens, będąc uznawany za częsty falsyfikat handlowy, ponieważ zwykle zawiera mniejsze stężenie harpagozydu, co podkreśla wagę zaopatrywania się w produkty z certyfikowanych i identyfikowalnych źródeł.

Rodzina botaniczna: Pedaliaceae

Harpagophytum procumbens należy do rodziny Pedaliaceae, znanej także jako rodzina sezamowatych, obejmującej około 22 rodzajów i 90 gatunków, występujących głównie w tropikalnych i subtropikalnych regionach Afryki i Azji. Rośliny tej rodziny często cechują się włoskami gruczołowymi oraz owocami o charakterystycznej budowie, jak haki szponu diabła, a wiele gatunków cenionych jest za właściwości lecznicze i oleje jadalne, jak sezam (Sesamum indicum).

Pedaliaceae jest znana z wytwarzania bioaktywnych związków, w tym irydoidów glikozydowych, licznie obecnych w szponie diabła i przyczyniających się do jego działań farmakologicznych, co wraz z przystosowaniem tych roślin do środowisk suchych, jak pustynia Kalahari, odzwierciedla ich odporność i złożoność mechanizmów biochemicznych. Badania nad tą rodziną wciąż odkrywają jej potencjał dla medycyny i rolnictwa, podkreślając znaczenie ochrony bioróżnorodności.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Ekstrakty płynne
• Ekstrakty suche
• Nalewki
• Proszek z korzenia
• Wtórne korzenie bulwiaste

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Bóle menstruacyjne
• Bóle w dolnej części pleców
• Dna moczanowa
• Dolegliwości wątrobowe
• Gojenie ran i oparzeń (stosowanie zewnętrzne)
• Gorączka
• Infekcje weneryczne
• Łagodzenie bólu stawów i reumatycznego
• Niestrawność
• Ogólne działanie przeciwzapalne
• Pobudzanie apetytu
• Wrzody
• Zaparcia

Właściwości terapeutyczne

• Antyoksydacyjne (badana aktywność wobec wolnych rodników)
• Hipoglikemizujące (badany efekt na poziom cukru we krwi)
• Przeciwbakteryjne (badana aktywność wobec bakterii)
• Przeciwbólowe (tradycyjne zastosowanie przy łagodnym bólu stawów i niestrawności, zgodnie z monografią Europejskiej Agencji Leków)
• Przeciwgrzybicze (badana aktywność wobec grzybów)
• Przeciwreumatyczne (umiarkowane dowody kliniczne w bólu dolnej części pleców, bez potwierdzenia działania leczącego)
• Przeciwwirusowe (badana aktywność wobec wirusów)
• Przeciwzapalne (badany efekt w redukcji stanów zapalnych)
• Przeczyszczające (badany efekt na wypróżnianie)
• Wspomagające trawienie (wspomaga procesy trawienne)

Profil fitochemiczny

• Aminokwasy (glicyna, lizyna, L-prolina, walina)
• Fitosterole
• Flawonoidy (kemferol, luteolina)
• Glikozydy fenolowe (8-feruloiloharpagid, werbaskozyd/akteozyd, leukoceptozyd, pagozyd)
• Harpagid
• Harpagochinony
• Harpagozyd
• Irydoidy glikozydowe (prokumbid, prokumbizyd, 8-O-(p-kumaroilo)-harpagid, harpagogenina)
• Kwasy fenolowe (kawowy, cynamonowy, chlorogenowy)
• Terpenoidy (kwas ursolowy, kwas oleanolowy, beta-sitosterol)
• Węglowodany (turanoza, stachioza)

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakty standaryzowane
• Herbatki (napary i odwary)
• Kapsułki
• Kremy i maści (stosowanie zewnętrzne)
• Nalewki
• Proszek
• Tabletki

Synergia z innymi roślinami

Łagodzenie bólu i stanu zapalnego

Szpon diabła jest często łączony z innymi roślinami leczniczymi w celu wzmocnienia jego działania przeciwbólowego i przeciwzapalnego, przy czym szczególnie godne uwagi jest połączenie z imbirem (Zingiber officinale) i kurkumą (Curcuma longa), obydwoma znanymi z właściwości przeciwzapalnych w tradycji fitoterapeutycznej. Takie połączenie jest tradycyjnie stosowane jako wsparcie w stanach takich jak choroba zwyrodnieniowa stawów i reumatoidalne zapalenie stawów, gdy wspólne działanie związków bioaktywnych może zaoferować szersze wsparcie w łagodzeniu bólu i stanu zapalnego, ponieważ imbir i kurkuma działają różnymi mechanizmami, uzupełniając działanie irydoidów glikozydowych szponu diabła. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny zachować szczególną ostrożność przy tym połączeniu i zasięgnąć porady lekarskiej, ponieważ zarówno szpon diabła, jak i kurkuma mogą zwiększać ryzyko krwawień.

Zdrowie stawów

Dla wsparcia zdrowia stawów szpon diabła można łączyć z roślinami takimi jak kadzidłowiec (Boswellia serrata) i wierzba biała (Salix alba), przy czym pierwsza znana jest z kwasów boswelinowych, które hamują enzymy prozapalne, podczas gdy wierzba biała zawiera salicynę, prekursor kwasu salicylowego o działaniu przeciwbólowym. Takie połączenie ma na celu nie tylko przyczynienie się do redukcji stanu zapalnego i bólu, lecz także wsparcie ruchomości stawów, umożliwiając bardziej całościowe podejście wobec licznych czynników wpływających na zwyrodnieniowe choroby stawów. Ponieważ wierzba biała ma istotne przeciwwskazania wspólne z lekami przeciwzakrzepowymi oraz w odniesieniu do stosowania u dzieci i młodzieży, to połączenie wymaga nadzoru specjalisty.

Przepisy i protokoły użycia

Krem do stosowania zewnętrznego na bóle mięśni

Składniki: 5 gramów proszku z korzenia szponu diabła, 50 ml oleju roślinnego (migdałowego lub jojoba), 5 kropli olejku eterycznego z lawendy (Lavandula angustifolia).

Przygotowanie: Wymieszać proszek z korzenia szponu diabła z olejem roślinnym do uzyskania jednolitej pasty, dodać olejek lawendowy i dobrze wymieszać, a następnie przechowywać w ciemnym pojemniku szklanym. Niewielką ilość nakładać na obszar dotknięty bólem mięśni lub stawów, delikatnie wmasowując aż do wchłonięcia, 2 do 3 razy dziennie. Ten preparat zewnętrzny jest tradycyjnie stosowany do miejscowego łagodzenia dyskomfortu mięśniowego, a lawendzie przypisuje się działanie rozluźniające; w przypadku podrażnienia skóry stosowanie należy przerwać.

Odwar na artretyzm i reumatyzm

Składniki: 1 łyżka stołowa suszonego i pokrojonego korzenia szponu diabła, 500 ml wody.

Przygotowanie: Umieścić korzeń i wodę w garnku, zagotować i gotować na małym ogniu przez 10 do 15 minut, następnie zdjąć z ognia, przykryć i pozostawić na kolejne 10 minut, przecedzić i pić letni. Zaleca się spożywanie z umiarem w ciągu dnia, najlepiej przed posiłkami, przy czym przed rozpoczęciem długotrwałego stosowania należy skonsultować się ze specjalistą, zwłaszcza w przypadku wrzodów żołądka lub dwunastnicy, kamieni żółciowych, stosowania leków przeciwzakrzepowych, jak warfaryna, lub ciąży. Ten odwar jest tradycyjnie stosowany w łagodzeniu bólu związanego z artretyzmem, reumatyzmem i innymi przewlekłymi stanami zapalnymi, działając wewnętrznie jako wsparcie redukcji ogólnoustrojowego stanu zapalnego, bez zastępowania leczenia lekarskiego.

Napar na niestrawność i pobudzenie apetytu

Składniki: 1 łyżeczka proszku z korzenia szponu diabła, 200 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Umieścić proszek z korzenia w filiżance, dodać wrzącą wodę, przykryć i pozostawić do zaparzenia na 5 do 7 minut, następnie przecedzić i pić letni. Pić jedną filiżankę około 30 minut przed posiłkami, aby wspomóc apetyt i ułatwić trawienie; ten napar jest szczególnie wskazany dla osób z utratą apetytu lub niestrawnością, ponieważ pobudza wydzielanie soków trawiennych i pomaga złagodzić dyskomfort żołądkowo-jelitowy. Osoby z wrzodami żołądka lub dwunastnicy, kamieniami żółciowymi lub kobiety w ciąży powinny unikać tego preparatu i skonsultować się ze specjalistą przed użyciem.

Nalewka na bóle w dolnej części pleców

Składniki: 100 gramów suszonego korzenia szponu diabła, 500 ml alkoholu zbożowego 70%.

Przygotowanie: Pokroić korzeń i umieścić go w ciemnym szklanym słoju, zalewając alkoholem zbożowym tak, aby korzeń był całkowicie zanurzony; szczelnie zamknąć i pozostawić do maceracji w chłodnym, ciemnym miejscu przez 2 do 4 tygodni, potrząsając codziennie, a następnie przecedzić i przechowywać nalewkę w ciemnej szklanej butelce. Przyjmować umiarkowaną ilość kropli rozcieńczonych w wodzie, zgodnie z zaleceniem specjalisty, jako wsparcie w łagodzeniu bólu w dolnej części pleców i innych bólów mięśniowo-szkieletowych, unikając stosowania w przypadku wrzodów żołądka lub dwunastnicy, kamieni żółciowych, stosowania leków przeciwzakrzepowych, jak warfaryna, lub ciąży. Nalewka oferuje skoncentrowaną formę aktywnych składników rośliny, o szybszym wchłanianiu niż inne preparaty.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych recepturach i nie zastępują porady specjalisty. Przed jakimkolwiek stosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w tym artykule.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Akupunktura

Akupunktura, wielowiekowa praktyka tradycyjnej medycyny chińskiej, może być łączona ze stosowaniem szponu diabła w łagodzeniu przewlekłego bólu i procesów zapalnych, ponieważ podczas gdy szpon diabła działa wewnętrznie dzięki swoim związkom przeciwzapalnym, akupunktura dąży do przywrócenia równowagi energetycznej organizmu poprzez stymulację określonych punktów. Takie połączenie może zaoferować pełniejsze wsparcie w stanach takich jak zapalenie stawów i bóle pleców, uwzględniając zarówno aspekty fizyczne, jak i energetyczne związane z danym schorzeniem, zawsze jako uzupełnienie, a nie zastępstwo nadzoru lekarskiego.

Fizjoterapia

Fizjoterapia odgrywa ważną rolę w rehabilitacji i leczeniu schorzeń mięśniowo-szkieletowych, takich jak choroba zwyrodnieniowa stawów i bóle w dolnej części pleców, a włączenie szponu diabła do planu terapeutycznego może przyczynić się do lepszych rezultatów, zwłaszcza w zakresie wsparcia redukcji bólu i stanu zapalnego. Stosowanie rośliny może sprzyjać większej tolerancji na ćwiczenia, uzupełniając techniki manualne, ćwiczenia terapeutyczne i metody fizykalne stosowane przez fizjoterapeutę, zawsze z myślą o wsparciu funkcji, ruchomości i jakości życia pacjenta.

Żywienie funkcjonalne

Żywienie funkcjonalne koncentruje się na identyfikacji i korygowaniu zaburzeń odżywczych i biochemicznych, które przyczyniają się do chorób przewlekłych, a szpon diabła może zostać włączony do takiego planu jako wsparcie w redukcji ogólnoustrojowego stanu zapalnego i dla zdrowia stawów. Diety przeciwzapalne, bogate w przeciwutleniacze i niezbędne składniki odżywcze, połączone ze stosowaniem szponu diabła pod nadzorem specjalisty, mogą przyczynić się do korzystniejszego wewnętrznego środowiska dla ogólnego dobrostanu oraz zapobiegania nasileniu chorób zwyrodnieniowych, zawsze jako część nadzorowanego, całościowego podejścia.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Szpon diabła jest przeciwwskazany w przypadku wrzodów żołądka lub dwunastnicy, ze względu na jego potencjał do zwiększania wydzielania kwasów żołądkowych, a osoby z kamieniami żółciowymi powinny unikać jego stosowania, ponieważ roślina może pobudzać produkcję żółci, co mogłoby pogorszyć ten stan. Kobiety w ciąży lub karmiące piersią powinny powstrzymać się od spożywania szponu diabła, ponieważ nie ma wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa w tych okresach, a roślina może wykazywać działanie emenagogiczne, natomiast osoby z chorobami serca lub problemami z krążeniem powinny zachować ostrożność, ponieważ może wpływać na częstość akcji serca i ciśnienie krwi. W przypadku znanej alergii na rośliny z rodziny Pedaliaceae stosowanie jest odradzane.

Częste skutki uboczne

Skutki uboczne szponu diabła są zazwyczaj łagodne i rzadko występują, przy czym najczęstsze to zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak biegunka, niestrawność, nudności, wymioty i ból brzucha, a także, w niektórych przypadkach, skórne reakcje alergiczne, jak wysypki i swędzenie. Zewnętrzne stosowanie preparatów z rośliny jest zazwyczaj dobrze tolerowane, ale może powodować podrażnienie u osób wrażliwych, dlatego przestrzeganie zalecanych dawek pomaga zminimalizować ryzyko działań niepożądanych.

Interakcje z lekami

Szpon diabła może wchodzić w interakcje z różnymi lekami: może nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych, jak warfaryna, zwiększając ryzyko krwotoków i wymagając nadzoru lekarskiego, a ponadto może zaburzać działanie leków metabolizowanych przez wątrobę, zmieniając ich skuteczność. Roślina może również zmniejszać skuteczność leków obniżających kwasowość żołądkową, takich jak leki zobojętniające, blokery H2 (cymetydyna, ranitydyna) i inhibitory pompy protonowej (omeprazol, lanzoprazol), ze względu na zwiększanie wydzielania kwasu żołądkowego, natomiast osoby z cukrzycą powinny monitorować poziom glukozy, ponieważ szpon diabła może mieć łagodne działanie hipoglikemizujące. Zaleca się zawsze skonsultować się ze specjalistą przed rozpoczęciem stosowania szponu diabła, zwłaszcza w przypadku przyjmowania innych leków.

Ciekawostki

Pochodzenie nazwy

Ludowa nazwa „szpon diabła” wywodzi się z niezwykłego wyglądu jego zdrewniałych owoców, które mają długie, hakowate wyrostki zdolne przyczepiać się do skóry zwierząt i do kopyt, ułatwiając rozprzestrzenianie nasion, lecz zarazem powodując dyskomfort. Ta niezwykła cecha morfologiczna zainspirowała ludy tubylcze południowej Afryki do nadania roślinie tak sugestywnej nazwy, odzwierciedlającej ich wnikliwą obserwację przyrody i zdolność do nadawania opisowych, zapadających w pamięć nazw.

Odkrycie i wprowadzenie na zachodzie

Harpagophytum procumbens została wprowadzona do medycyny zachodniej na początku XX wieku, gdy niemiecki farmer G. H. Mehnert zaobserwował ludy Khoisan stosujące roślinę w leczeniu różnych dolegliwości i przywiózł próbki do Niemiec, gdzie badania naukowe zaczęły badać jej właściwości. Od lat 50. XX wieku szpon diabła zyskał popularność w Europie jako fitoterapeutyk stosowany w leczeniu chorób reumatycznych i zapalnych, umacniając swoją pozycję jako jednej z najważniejszych afrykańskich roślin leczniczych na rynku światowym, w drodze, która obrazuje przejście od wiedzy etnobotanicznej do naukowej walidacji i zastosowania handlowego.

Dziedzictwo kulturowe i gospodarcze

Dla społeczności południowej Afryki szpon diabła to nie tylko roślina lecznicza, ale również ważne źródło dochodu, ponieważ zrównoważone pozyskiwanie jego bulwiastych korzeni zapewnia dochód wielu rodzinom, choć rosnący popyt światowy wzbudził obawy o nadmierną eksploatację i ochronę gatunku. Podejmowane są działania na rzecz promowania zrównoważonych praktyk zbioru i uprawy rośliny, aby ten cenny zasób naturalny pozostał dostępny dla przyszłych pokoleń, a społeczności lokalne czerpały korzyści z jego sprzedaży, w sposób łączący bioróżnorodność, zdrowie i rozwój społeczno-gospodarczy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy szpon diabła jest bezpieczny przy długotrwałym stosowaniu?

Szpon diabła jest ogólnie uważany za bezpieczny przy stosowaniu krótko- i średnioterminowym, do 12 tygodni, u większości dorosłych, gdy stosowany jest w zalecanych dawkach. Przy dłuższym stosowaniu zaleca się konsultację ze specjalistą w celu monitorowania ewentualnych działań niepożądanych i interakcji z lekami, ponieważ chociaż skutki uboczne są rzadkie i łagodne, nadzór lekarski pomaga zapewnić bezpieczeństwo i właściwość terapii, zwłaszcza u osób z istniejącymi wcześniej schorzeniami lub przyjmujących inne leki.

Która część rośliny jest wykorzystywana leczniczo?

Najczęściej wykorzystywaną leczniczo częścią są wtórne korzenie bulwiaste, bogate w bioaktywne związki, jak irydoidy glikozydowe, zwłaszcza harpagozyd, którym przypisuje się przeciwzapalne i przeciwbólowe właściwości rośliny. Korzenie są zbierane, suszone i przetwarzane do produkcji ekstraktów, proszków, nalewek i innych form farmaceutycznych, a stężenie substancji czynnych może się różnić w zależności od części rośliny, pory zbioru i warunków uprawy.

Czy szpon diabła może zastąpić konwencjonalne leki przeciwzapalne?

W niektórych przypadkach bólu w dolnej części pleców i choroby zwyrodnieniowej stawów badania sugerują, że szpon diabła może wykazywać skuteczność porównywalną z niektórymi niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi, przy korzystniejszym profilu skutków ubocznych ze strony układu pokarmowego, jednak nie oznacza to, że powinien być stosowany jako zastępstwo leków przepisanych bez konsultacji ze specjalistą. Decyzja o zastąpieniu lub uzupełnieniu konwencjonalnego leczenia szponem diabła powinna zostać podjęta w konsultacji z lekarzem, który oceni indywidualny stan pacjenta oraz możliwe interakcje.

Czy istnieją dowody naukowe na zastosowania szponu diabła?

Tak, istnieją badania naukowe, w tym badania kliniczne, które popierają stosowanie szponu diabła w łagodzeniu bólu i stanu zapalnego, zwłaszcza w schorzeniach takich jak choroba zwyrodnieniowa stawów i ból w dolnej części pleców, przy czym dowody są klasyfikowane jako umiarkowane i skoncentrowane na tych dwóch schorzeniach. Badania koncentrują się na identyfikacji aktywnych związków, jak harpagozyd, oraz mechanizmów ich działania, ale konieczne są dalsze badania, aby zbadać pełny potencjał terapeutyczny rośliny i potwierdzić inne tradycyjne zastosowania, dlatego szponu diabła nie należy postrzegać jako leku uzdrawiającego, lecz jako uzupełniające wsparcie.

Jak przechowywać produkty ze szponu diabła?

Produkty na bazie szponu diabła, takie jak suche ekstrakty, kapsułki lub pokrojone korzenie, powinny być przechowywane w hermetycznych pojemnikach, chronione przed światłem, ciepłem i wilgocią, przy czym chłodne i suche miejsce jest idealne, aby zachować integralność jego aktywnych związków i przedłużyć jego trwałość. Narażenie na niewłaściwe warunki może prowadzić do degradacji substancji czynnych, zmniejszając skuteczność produktu, dlatego przestrzeganie instrukcji przechowywania producenta jest kluczowe dla zapewnienia jego jakości i mocy.

Powiązane Artykuły

• Borago officinalis (Ogórecznik lekarski): właściwości i korzyści
• Petasites hybridus (Lepiężnik różowy): właściwości i korzyści
• Urtica dioica (Pokrzywa zwyczajna): właściwości i korzyści
• Plantago major (Babka zwyczajna): właściwości i korzyści

Referencje i badania naukowe

4 Cytowanych Źródeł

Na podstawie 4 cytowanych źródeł (3 Recenzowane Naukowo, 1 Uzupełniające).

Recenzowane Badania Naukowe (3)

1. PMC2022 Gxaba, N., & Manganyi, M. C. (2022). The Fight against Infection and Pain: Devil’s Claw (Harpagophytum procumbens) a Rich Source of Anti-Inflammatory Activity: 2011-2022. Molecules, 27(11), 3637.
2. PMC2007 Grant, L. (2007). A review of the biological and potential therapeutic actions of Harpagophytum procumbens (Devil’s Claw). Phytotherapy Research, 21(12), 1127-1132.
3. PEER2012 Mncwangi, N., et al. (2012). Devil’s Claw, A review of the ethnobotany, phytochemistry and biological activity of Harpagophytum procumbens. Journal of Ethnopharmacology, 143(3), 755-777.

Lektury Uzupełniające (1)

1. European Medicines Agency. (n.d.). Harpagophyti radix – herbal medicinal product. Recuperado de EMA.

Ostatnia Weryfikacja Redakcyjna · 06/09/2026