Rosa canina (dzika róża): właściwości i korzyści

Dzika róża (Rosa canina L.), nazywana też psią różą i często kojarzona z nazwą handlową rosa mosqueta, to dziko rosnąca róża o pnącym pokroju i dużej zmienności, pochodząca z Europy, północno-zachodniej Afryki i zachodniej Azji. Opisana przez Karola Linneusza w 1753 roku, rozprzestrzeniła się na wielu kontynentach, gdzie jest uprawiana lub rośnie jako gatunek zdziczały, w dużej mierze ze względu na zastosowania kulinarne i lecznicze. Dzika róża od tysiącleci jest obecna w medycynie tradycyjnej i wspominano o niej już w starożytnych tekstach, na długo zanim współczesna nauka rozpoznała w niej bogate źródło witaminy C i przeciwutleniaczy. Jej owoce pozorne, zwane szupinkami, zbiera się w szczycie dojrzałości, aby przygotowywać z nich napary, ekstrakty i inne produkty ziołolecznicze.

W europejskiej tradycji zielarskiej dzika róża zajmuje ważne miejsce jako roślina odżywcza i lecznicza, stosowana przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych, stanach zapalnych i bólach stawów. Wyróżnia się bogatym składem fitochemicznym, zwłaszcza zawartością witaminy C, karotenoidów i polifenoli, czyli związków łączonych z działaniem przeciwutleniającym i przeciwzapalnym opisanym w badaniach eksperymentalnych. Współczesna nauka bada wiele z tych tradycyjnych zastosowań, a dzika róża należy dziś do najlepiej przebadanych roślin leczniczych, choć znaczna część dowodów nadal pochodzi z badań laboratoryjnych i z niewielkiej liczby badań klinicznych.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: dzika róża, psia róża, szypszyna.
• Angielski: briar rose, dog rose, rose hip, wild rose.
• Francuski: églantier, rose sauvage, rosier des chiens.
• Hiszpański: escaramujo, rosa mosqueta, rosa perruna, rosa silvestre.
• Niemiecki: Hagebutte, Heckenrose, Hundsrose.
• Portugalski: rosa-brava, rosa-canina, rosa-mosqueta (powiązana nazwa handlowa, stosowana głównie do oleju z Rosa rubiginosa), rosa-silvestre, roseira-brava.
• Włoski: rosa canina, rosa di macchia, rosa selvatica.

W języku niemieckim i angielskim Hagebutte i rose hip oznaczają właściwie owoc, ale w codziennym użyciu tymi słowami nazywa się również samą roślinę.

Synonimy botaniczne

Rosa canina L. to nazwa botaniczna najszerzej akceptowana w literaturze naukowej i przyjęta przez większość autorytetów botanicznych, w tym przez World Flora Online, następcę dawnej bazy The Plant List. Na przestrzeni dziejów duża zmienność genetyczna i morfologiczna gatunku doprowadziła jednak do powstania wielu innych nazw, stosowanych do niego lub do bardzo bliskich taksonów, a część z nich jest dziś traktowana przez niektóre autorytety jako odrębne gatunki.

Rosa caesia Sm., Rosa corymbifera Borkh., Rosa dumalis Bechst., Rosa × irregularis Déségl. & Guillon, Rosa montana Chaix, Rosa stylosa Desv., Rosa subcanina (Christ) Vuk., Rosa subcollina (Christ) Vuk.

Rodzina botaniczna: Rosaceae

Rodzina Rosaceae (różowate) to jedna z największych i najważniejszych rodzin roślin kwiatowych, obejmująca tysiące gatunków rozmieszczonych w około 90 rodzajach, przy czym liczby te różnią się w zależności od przyjętej klasyfikacji. Należy do niej wiele roślin o dużym znaczeniu gospodarczym, spożywczym i ozdobnym, takich jak te, które dają czereśnie, gruszki, jabłka, migdały i truskawki, a także oczywiście róże, a rodzinę wyróżniają zwykle pięciokrotne kwiaty z licznymi pręcikami i zalążnia, która może być górna lub dolna.

Rosa canina ma typowe dla rodziny cechy morfologiczne, takie jak kwiaty o pięciu płatkach i liczne pręciki. Różowate są znane z wytwarzania szerokiej gamy związków bioaktywnych, w tym flawonoidów, kwasów organicznych i polifenoli, które odpowiadają za znaczną część zainteresowania leczniczego wieloma gatunkami z tej rodziny, a ta różnorodność chemiczna jest przedmiotem intensywnych badań farmakologicznych, co przekłada się na rozwój leków roślinnych i suplementów diety.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Kwiaty
• Liście
• Nasiona
• Owoce pozorne (szupinki)

Owoce są najczęściej wykorzystywaną częścią rośliny, a przed każdym przygotowaniem trzeba usunąć z nich nasiona i otaczające je włoski, ponieważ podrażniają skórę, jamę ustną i jelita; same nasiona wykorzystuje się natomiast osobno do pozyskiwania oleju.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Wymienione poniżej zastosowania należą do tradycyjnej i ludowej wiedzy o tym gatunku, zwłaszcza w europejskiej tradycji zielarskiej, i nie wszystkie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych.

• Działanie moczopędne
• Łagodzenie bólu gardła
• Łagodzenie bólu stawów
• Łagodzenie dolegliwości żołądkowo-jelitowych
• Łagodzenie objawów grypopodobnych
• Problemy z drogami oddechowymi, takie jak zapalenie oskrzeli i kaszel
• Problemy z nerkami
• Wsparcie układu odpornościowego

Właściwości terapeutyczne

Wymienione poniżej działania opisano głównie w badaniach laboratoryjnych i na modelach zwierzęcych, a badań klinicznych z udziałem ludzi jest jak dotąd niewiele.

• Antyproliferacyjne (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hepatoprotekcyjne (ochrona wątroby obserwowana w modelach doświadczalnych)
• Immunomodulujące (modulacja odpowiedzi immunologicznej opisana we wstępnych badaniach)
• Kardioprotekcyjne (wpływ na parametry sercowo-naczyniowe, oceniany we wstępnych badaniach)
• Nefroprotekcyjne (ochrona nerek obserwowana w modelach doświadczalnych)
• Neuroprotekcyjne (ochrona układu nerwowego obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwbólowe (zmniejszenie bólu w chorobie zwyrodnieniowej stawów obserwowane w niewielkiej liczbie badań klinicznych z proszkiem z owoców)
• Przeciwutleniające (neutralizacja wolnych rodników w testach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (zmniejszenie procesów zapalnych obserwowane w badaniach eksperymentalnych)

Profil fitochemiczny

• Apigenina
• Flawonoidy (kemferol, kwercetyna, rutyna)
• Galaktolipidy (GOPO)
• Heksozyd kwasu homowanilinowego
• β-karoten
• Katechina
• Kumaryny
• Kwas askorbinowy (witamina C)
• Kwas chinowy
• Kwas chlorogenowy
• Kwas cytrynowy
• Kwas elagowy
• Kwas galusowy
• Kwas kawowy
• Kwas α-linolenowy
• Kwas linolowy
• Kwas palmitynowy
• Kwas protokatechowy
• Kwas syringowy
• Likopen
• Luteina
• Naringenina
• Polifenole
• Proantocyjanidyny
• Tokoferole (witamina E)
• Triterpeny (kwas betulinowy, kwas oleanolowy, kwas ursolowy)

Skład różni się w zależności od części rośliny: witamina C, karotenoidy i galaktolipidy gromadzą się w miąższu owoców, natomiast w oleju tłoczonym z nasion przeważają kwasy tłuszczowe, takie jak linolowy i α-linolenowy, oraz tokoferole.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakt płynny
• Ekstrakt suchy
• Herbata lub napar
• Kapsułki
• Nalewka
• Olej z nasion
• Proszek z owoców

Przy każdym przetworze z owoców trzeba usunąć nasiona i wewnętrzne włoski, a płyn bardzo starannie przecedzić, najlepiej przez cienką tkaninę, ponieważ te włoski podrażniają skórę, jamę ustną i jelita. W przypadku kapsułek, ekstraktów i nalewek ilość i czas stosowania powinny być zgodne z zaleceniami lekarza lub farmaceuty albo ze wskazówkami producenta, gdyż stężenie witaminy C i innych związków znacznie różni się między produktami. Witamina C jest wrażliwa na ciepło, dlatego napary przygotowuje się zwykle z gorącej wody, która nie zdążyła się zagotować.

Synergia z innymi roślinami

Łagodzenie dolegliwości stawowych

Połączenie dzikiej róży z Harpagophytum procumbens (czarci pazur) i Salix alba (wierzba biała) jest tradycyjnie stosowane przy dolegliwościach stawowych, takich jak choroba zwyrodnieniowa stawów, w myśl założenia, że te trzy rośliny sumowałyby swoje działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe. Dzika róża wnosi galaktolipidy i polifenole, czarci pazur harpagozydy, a wierzba biała pochodne salicylowe, dlatego bez konsultacji ze specjalistą połączenie to nie jest zalecane osobom przyjmującym leki przeciwzakrzepowe lub uczulonym na kwas acetylosalicylowy.

Wsparcie odporności

Połączenie dzikiej róży z Echinacea purpurea (jeżówka purpurowa) i Sambucus nigra (bez czarny) jest tradycyjnie stosowane jako wsparcie układu odpornościowego przy infekcjach dróg oddechowych. Według tej tradycji witamina C z dzikiej róży działałaby wspólnie z polisacharydami jeżówki i flawonoidami bzu, a połączenie to bywa stosowane przy stanach grypopodobnych; z bzu czarnego używa się wyłącznie kwiatów lub dojrzałych owoców po ugotowaniu, nigdy owoców surowych.

Zdrowie układu pokarmowego

W trosce o zdrowie układu pokarmowego dzika róża bywa łączona z Mentha piperita (mięta pieprzowa) i Foeniculum vulgare (koper włoski), a połączenie to jest tradycyjnie stosowane przy kolkach jelitowych, niestrawności i wzdęciach. W tej tradycji kwasy organiczne i flawonoidy dzikiej róży miałyby się sumować z mentolem mięty pieprzowej i anetolem kopru włoskiego, czyli związkami, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne, rozkurczowe i wiatropędne w obrębie przewodu pokarmowego.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjny napar z owoców dzikiej róży

Jeśli suszone owoce nadal zawierają nasiona, rozetnij je i usuń nasiona oraz włoski ze środka, zanim rozdrobnisz miąższ; następnie zalej około łyżki stołowej tego surowca 250 ml gorącej, ale niewrzącej wody. Przykryj naczynie, pozostaw do zaparzenia na 10 do 15 minut i bardzo starannie przecedź, najlepiej przez cienką tkaninę, aby żaden włosek nie przedostał się do napoju, który można osłodzić miodem.

Ten napar, bogaty w witaminę C i przeciwutleniacze, jest tradycyjnie stosowany jako wsparcie układu odpornościowego, w umiarkowanych ilościach w ciągu dnia; w przypadku regularnego stosowania w celach leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Olej z nasion do pielęgnacji skóry

Nałóż kilka kropli oleju z nasion dzikiej róży na oczyszczoną skórę rano i wieczorem, delikatnie masując aż do całkowitego wchłonięcia, a wcześniej wykonaj próbę na niewielkim fragmencie skóry, zwłaszcza w przypadku alergii na rośliny z rodziny Rosaceae.

Olej ten jest tradycyjnie stosowany w kosmetyce ze względu na właściwości zmiękczające i nawilżające, pojawia się także w pielęgnacji blizn, przebarwień i rozstępów, choć dowody dotyczące tych zastosowań są nadal ograniczone. Znaczna część oleju sprzedawanego jako rosa mosqueta pochodzi z Rosa rubiginosa, a nie z Rosa canina, dlatego przed zakupem warto sprawdzić etykietę.

Domowy syrop z owoców dzikiej róży

Gotuj 500 g świeżych owoców w 1 litrze wody, aż zmiękną, a następnie przełóż całość na cienką bawełnianą tkaninę i mocno odciśnij płyn, w razie potrzeby powtarzając cedzenie, aby żaden włosek z nasion nie trafił do syropu. Dodaj do płynu 500 g cukru (lub miodu), ponownie podgrzej do uzyskania konsystencji syropu i przechowuj w wysterylizowanej butelce w lodówce.

Syrop ten jest tradycyjnie stosowany przy stanach grypopodobnych i kaszlu, zawsze w małych ilościach; dawkę i częstotliwość należy ustalić z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza w przypadku dzieci, kobiet w ciąży i osób z cukrzycą, ze względu na wysoką zawartość cukru.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Kosmetologia

Oleje różane są często stosowanymi składnikami kosmetyków, takich jak balsamy, kremy i sera, dzięki przypisywanym im właściwościom nawilżającym i przeciwutleniającym. Na tym rynku nazwa rosa mosqueta odnosi się przede wszystkim do oleju z Rosa rubiginosa i Rosa moschata, choć wykorzystuje się również olej z nasion Rosa canina, a we wszystkich przypadkach stosowanie przy bliznach, przebarwieniach, rozstępach i zmarszczkach oraz w odniesieniu do tekstury skóry należy bardziej do tradycji kosmetycznej niż do potwierdzonych wyników klinicznych.

Fitoterapia

W fitoterapii dzika róża jest stosowana w postaci naparów, nalewek oraz ekstraktów suchych i płynnych, ceniona za działanie immunomodulujące, przeciwbólowe, przeciwutleniające i przeciwzapalne opisane w literaturze, w dużej mierze na podstawie badań eksperymentalnych. W praktyce tradycyjnej bywa zalecana przy dolegliwościach stawowych, jako wsparcie odporności, przy problemach trawiennych i w pielęgnacji skóry, a dobra tolerancja obserwowana przy spożywaniu owoców jako żywności pomaga wyjaśnić jej popularność, choć nie zwalnia z zachowania środków ostrożności opisanych w przeciwwskazaniach.

Homeopatia

W homeopatii odnotowano preparaty z Rosa canina stosowane przy dolegliwościach układu moczowego, stanach rozdrażnienia i stanach zapalnych górnych dróg oddechowych, ze wzmianką o objawach takich jak ból gardła, niedrożność nosa i zapalenie pęcherza. Wybór leku homeopatycznego opiera się, zgodnie z zasadami tej praktyki, na całości objawów danej osoby, a wskazania te nie zostały potwierdzone w kontrolowanych badaniach klinicznych.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania

• Alergia na Rosaceae: osoby ze stwierdzoną alergią na rośliny z rodziny Rosaceae, takie jak brzoskwinie, jabłka i migdały, powinny unikać dzikiej róży ze względu na ryzyko alergicznych reakcji krzyżowych.
• Ciąża i karmienie piersią: w okresie ciąży i karmienia piersią należy unikać dawek leczniczych z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa; nie należy tego mylić z okazjonalnym spożyciem w ilościach typowych dla żywności, które mimo to należy omówić z lekarzem.
• Dzieci: stosowanie lecznicze u dzieci powinno odbywać się pod kontrolą pediatry, a preparatów słodzonych miodem nie należy podawać dzieciom poniżej 1. roku życia.
• Hemochromatoza: witamina C zwiększa wchłanianie żelaza, dlatego osoby z hemochromatozą lub innymi stanami związanymi z nadmiernym gromadzeniem żelaza powinny zachować ostrożność i przed zastosowaniem zasięgnąć porady lekarza.
• Identyfikacja gatunku: rosa mosqueta to nazwa handlowa stosowana głównie do oleju z Rosa rubiginosa (i z Rosa moschata), a nie dokładny synonim dzikiej róży; kupując olej lub suszone owoce, sprawdź nazwę naukową na etykiecie, ponieważ informacje zawarte w tym artykule dotyczą Rosa canina.
• Kamica nerkowa: wysoka zawartość witaminy C wymaga ostrożności u osób z kamicą nerkową, ponieważ część tej witaminy jest przekształcana w organizmie w szczawian, a osoby z kamieniami nerkowymi w wywiadzie powinny spożywać roślinę z umiarem i pod nadzorem lekarza.
• Włoski w owocach: włoski znajdujące się we wnętrzu owocu podrażniają skórę, jamę ustną i jelita, dlatego trzeba usunąć nasiona i włoski, a każdy przetwór z owoców bardzo starannie przecedzić.

Interakcje z lekami

• Leki hipoglikemizujące: w dużych ilościach dzika róża może wpływać na poziom cukru we krwi, dlatego osoby z cukrzycą przyjmujące leki obniżające poziom glukozy powinny kontrolować glikemię i informować lekarza, co dotyczy również bogatego w cukier syropu.
• Leki przeciwzakrzepowe: istnieje teoretyczna interakcja z warfaryną i innymi lekami przeciwzakrzepowymi przy spożyciu dużych dawek witaminy C, co wymaga kontroli lekarskiej u osób przyjmujących te leki, zwłaszcza w połączeniach z wierzbą białą, bogatą w pochodne salicylowe.

Skutki uboczne

• Drażniące włoski: źle przecedzone preparaty mogą powodować swędzenie i podrażnienie jamy ustnej, gardła i jelit, a bezpośredni kontakt włosków ze skórą również wywołuje swędzenie.
• Reakcje alergiczne: u osób wrażliwych roślina może wywołać kontaktowe zapalenie skóry, świąd, pokrzywkę lub, w rzadkich przypadkach, anafilaksję.
• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe: nadmierne spożycie bardzo mocnych naparów lub owoców może sporadycznie powodować nudności, wymioty, biegunkę lub zaparcia.

Ciekawostki

Pochodzenie nazwy

Epitet canina pochodzi od łacińskiego caninus, czyli „psi”, a najczęściej przytaczane wyjaśnienie wiąże nazwę z dawnym przekonaniem, że korzeń rośliny miał pomagać na ugryzienia wściekłych psów; pogląd ten nie ma żadnych podstaw medycznych, ponieważ wścieklizna wymaga natychmiastowej pomocy lekarskiej. Skojarzenie to sięga starożytności i wspomina o nim Pliniusz Starszy, choć inna teoria łączy nazwę z zakrzywionymi kolcami na pędach, które przypominałyby psie kły.

Wykorzystanie podczas II wojny światowej

Podczas II wojny światowej owoce dzikiej róży były szeroko wykorzystywane w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych jako źródło witaminy C w czasach niedoboru owoców cytrusowych. Władze zachęcały do zbierania owoców w celu produkcji syropów rozdawanych dzieciom dla uniknięcia szkorbutu, a praktyka ta pokazała znaczenie odżywcze rośliny w czasach kryzysu.

Symbolika i folklor

Dzika róża, po angielsku dog rose, była w wielu kulturach symbolem miłości i poezji, a w folklorze europejskim często łączono ją z wróżkami i duchami natury. Jej prosta uroda i odporność na niekorzystne warunki sprawiły, że często pojawiała się w legendach i tradycjach ludowych, w których symbolizowała nadzieję i wytrwałość, a także była wykorzystywana w rytuałach ochronnych i wróżebnych.

Nazwa handlowa rosa mosqueta

W Brazylii i Portugalii dzika róża jest często nazywana rosa-mosqueta, jednak nazwa ta utrwaliła się w handlu olejami kosmetycznymi pozyskiwanymi głównie z Rosa rubiginosa i Rosa moschata, czyli gatunków blisko spokrewnionych, ale innych niż Rosa canina. Dlatego określenie rosa mosqueta należy traktować jako nazwę kojarzoną z rośliną, a nie jako jej główną nazwę ludową, którą w języku portugalskim jest rosa-canina, a w drugiej kolejności roseira-brava.

Najczęściej zadawane pytania

Czy herbata z dzikiej róży pomaga schudnąć?

Herbata z dzikiej róży nie jest bezpośrednim środkiem odchudzającym. Tradycja przypisuje roślinie działanie moczopędne, które może sprzyjać usuwaniu wody z organizmu, ale nie zmniejsza tkanki tłuszczowej, a kontrola masy ciała nadal zależy od zbilansowanej diety i regularnej aktywności fizycznej.

Jak najlepiej przygotować herbatę z dzikiej róży?

Na każde 250 ml gorącej, ale niewrzącej wody użyj około łyżki suszonych, rozdrobnionych owoców, bez nasion i bez włosków, pozostaw do zaparzenia na 10 do 15 minut, a następnie bardzo starannie przecedź, najlepiej przez cienką tkaninę. Unikaj gotowania owoców bezpośrednio we wrzątku, ponieważ zbyt wysoka temperatura rozkłada witaminę C. Aby uzyskać intensywniejszy smak, możesz namoczyć je na kilka godzin w zimnej wodzie przed podgrzaniem.

Czy herbata z dzikiej róży ma skutki uboczne?

W umiarkowanych ilościach herbata jest zwykle dobrze tolerowana, ale nadmierne spożycie może powodować łagodne zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, biegunka czy zaparcia, a źle przecedzone napary podrażniają jamę ustną i jelita z powodu włosków z owoców. Osoby z alergią na rośliny z rodziny Rosaceae, z kamicą nerkową w wywiadzie lub z hemochromatozą, a także osoby przyjmujące warfarynę, powinny zachować ostrożność i przed zastosowaniem porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą.

Czy kobiety w ciąży i karmiące piersią mogą stosować dziką różę?

Dawek leczniczych dzikiej róży należy unikać w ciąży i w okresie karmienia piersią, ponieważ brakuje danych dotyczących bezpieczeństwa w tych okresach. Okazjonalne spożycie w ilościach typowych dla żywności to inna sytuacja, ale również warto ją omówić z lekarzem prowadzącym ciążę lub opiekującym się matką karmiącą.

Dlaczego trzeba usuwać nasiona i włoski z owoców?

We wnętrzu owocu znajdują się nasiona otoczone cienkimi włoskami, które podrażniają skórę, jamę ustną i jelita. Dlatego każde przygotowanie z owoców powinno zaczynać się od usunięcia nasion i włosków, a kończyć starannym przecedzeniem, najlepiej przez cienką tkaninę.

Czy dzika róża i rosa mosqueta to ta sama roślina?

Nie do końca, ponieważ rosa mosqueta to nazwa handlowa używana głównie dla oleju z Rosa rubiginosa i Rosa moschata, choć w Brazylii i Portugalii stosuje się ją także do dzikiej róży. Kupując olej lub suszone owoce, warto sprawdzić nazwę naukową na etykiecie, aby wiedzieć, z jakiego gatunku pochodzi produkt.