Lawsonia inermis (henna): właściwości i korzyści

Lawsonia inermis L., znana powszechnie jako henna, to krzew z rodziny Lythraceae opisany przez Karola Linneusza. Gatunek pochodzi z północno-wschodniej części tropikalnej Afryki, z Półwyspu Arabskiego i z południowego Pakistanu, a dziś jest szeroko uprawiany w ciepłych regionach na wielu kontynentach. Ceniona od tysiącleci jako naturalny barwnik do włosów, paznokci i skóry, henna zajmuje też ważne miejsce w medycynie tradycyjnej, która przypisuje jej różnorodne zastosowania. Współczesne badania analizują z kolei związki bioaktywne obecne w jej liściach, zwłaszcza lawson, a ich wyniki wciąż pochodzą w dużej mierze z badań laboratoryjnych i na zwierzętach.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: henna, lawsonia bezbronna.
• Angielski: Egyptian privet, henna, henna tree, mignonette tree.
• Francuski: henné.
• Hiszpański: alheña, arjeña, henna.
• Niemiecki: Henna, Henna-Strauch.
• Portugalski: hena, henna.
• Włoski: hennè.

Synonimy botaniczne

Do synonimów botanicznych Lawsonia inermis L. należą Alcanna spinosa (L.) Gaertn., Casearia multiflora Spreng., Lawsonia alba Lam. nom. illeg., Lawsonia speciosa L., Lawsonia spinosa L. oraz Rotantha combretoides Baker. Nazwy te odzwierciedlają złożoność taksonomiczną gatunku i różne klasyfikacje przyjmowane na przestrzeni dziejów botaniki. Mimo tej różnorodności nazw Lawsonia inermis L. jest obecnie nazwą akceptowaną przez większość autorytetów naukowych i jedyną, której należy używać do identyfikacji rośliny na etykietach i w publikacjach.

Rodzina botaniczna: Lythraceae

Lawsonia inermis należy do rodziny krwawnicowatych (Lythraceae), obejmującej około 30 rodzajów i 600 gatunków występujących głównie w regionach tropikalnych i subtropikalnych. Rodzina ta słynie z roślin o efektownych kwiatach i owocach w postaci torebek. Wiele gatunków z tej rodziny ma znaczenie gospodarcze i lecznicze w różnych kulturach na całym świecie, a henna wyróżnia się wśród nich zastosowaniem jako barwnik i miejscem, jakie zajmuje w medycynie ludowej wielu narodów.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Kora
• Korzenie
• Kwiaty
• Liście
• Nasiona

Suszone i zmielone liście tworzą proszek henny używany jako barwnik i w preparatach do użytku zewnętrznego. Kora, kwiaty, korzenie i nasiona pojawiają się głównie w przekazach medycyny tradycyjnej, często związanych ze stosowaniem wewnętrznym, które dziś nie jest zalecane.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Źródła etnobotaniczne przypisują hennie wymienione poniżej zastosowania ludowe, które odzwierciedlają tradycję i nie zastępują diagnozy ani leczenia lekarskiego. Część z nich dotyczy stosowania wewnętrznego, czyli praktyki, która dziś nie jest zalecana z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa.

• Działanie antyseptyczne i przeciwgrzybicze przy stosowaniu zewnętrznym
• Leukodermia
• Łagodzenie bólów głowy (hemikrania)
• Łagodzenie bólów lędźwiowych (lumbago)
• Schorzenia oczu
• Świerzb
• Wrzody
• Wypadanie włosów
• Zapalenie oskrzeli
• Żółtaczka

Właściwości terapeutyczne

Poniższe działania wynikają z przekazów tradycyjnych oraz z badań laboratoryjnych lub na zwierzętach, bez potwierdzenia w rzetelnych badaniach klinicznych, dlatego wskazują kierunki badań, a nie gwarantowane efekty.

• Antyproliferacyjne (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hepatoprotekcyjne (efekt obserwowany w badaniach na zwierzętach, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hipoglikemizujące (obniżenie poziomu glukozy obserwowane w badaniach na zwierzętach, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwbakteryjne (działanie przeciw bakteriom obserwowane w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwbólowe (łagodzenie bólu opisane w zastosowaniu tradycyjnym i w modelach eksperymentalnych)
• Przeciwgrzybicze (działanie przeciw grzybom obserwowane w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwpasożytnicze (działanie przeciw pasożytom opisane w badaniach wstępnych)
• Przeciwutleniające (neutralizacja wolnych rodników w testach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (ograniczenie procesów zapalnych obserwowane w badaniach eksperymentalnych)
• Wspomagające gojenie ran (przekazy tradycyjne i wstępne badania na modelach zwierzęcych)

Profil fitochemiczny

• Alkaloidy
• Białka
• Chinony
• Epikatechina
• Flawonoidy
• Glikozydy
• Ksantony
• Kumaryny
• Kwercetyna
• Lawson (lawsone, kwas hennotaninowy)
• Leukocyjanidyna
• Polifenole
• Saponiny
• Taniny
• Triterpenoidy
• Węglowodany

Lawson, naftochinon skoncentrowany w liściach, to barwnik odpowiedzialny za pomarańczowy kolor, jaki henna pozostawia na skórze i włosach, ponieważ wiąże się z keratyną. Jest to również najlepiej zbadany związek tej rośliny, między innymi ze względu na rolę, jaką odgrywa w hemolizie opisywanej u osób z niedoborem G6PD.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakt
• Nalewka
• Napar
• Odwar
• Okład
• Olej
• Proszek

Proszek, okład i olej to formy do użytku zewnętrznego, najbardziej rozpowszechnione i jedyne z bezpieczną tradycją stosowania. Nawet wtedy należy przygotowywać je z czystej henny i poprzedzić testem wrażliwości na niewielkim obszarze skóry. Odwar, napar, ekstrakt i nalewka pojawiają się w tradycyjnych przekazach o stosowaniu wewnętrznym, które dziś nie jest zalecane, ponieważ brakuje danych dotyczących bezpieczeństwa i istnieją doniesienia o toksyczności. Przed sięgnięciem po te formy trzeba najpierw porozmawiać ze specjalistą ochrony zdrowia.

Synergia z innymi roślinami

Pielęgnacja włosów z amlą i shikakai

W połączeniu z Phyllanthus emblica (amla, syn. Emblica officinalis) i Acacia concinna (shikakai) henna wchodzi w skład mieszanki tradycyjnie stosowanej w pielęgnacji włosów, także przy ich wypadaniu. Amla, bogata w witaminę C i przeciwutleniacze, jest ceniona przez tradycję za odżywianie skóry głowy, a shikakai działa jako łagodny środek myjący, podczas gdy henna nadaje włosom kolor i połysk. Brakuje jednak badań klinicznych oceniających działanie tej kombinacji.

Połączenie przeciwzapalne z boswellią i kurkumą

Połączenie henny z Boswellia serrata (kadzidłowiec indyjski) i Curcuma longa (ostryż długi, kurkuma) pojawia się w tradycyjnych recepturach ukierunkowanych na dolegliwości zapalne i uporczywe bóle. Boswellia jest znana z kwasów bosweliowych, badanych jako inhibitory mediatorów stanu zapalnego, a kurkuma z kurkuminy, również badanej pod kątem działania przeciwzapalnego. Teoretycznie te trzy rośliny działałyby różnymi szlakami, ale tej hipotezy nie potwierdzono jeszcze w badaniach nad tym połączeniem. Ponieważ wewnętrzne stosowanie henny nie jest zalecane, takie połączenie ma sens wyłącznie w preparatach do użytku zewnętrznego i pod nadzorem specjalisty ochrony zdrowia.

Zdrowie skóry z aloesem i neem

Na skórę henna jest tradycyjnie stosowana razem z Aloe vera i Azadirachta indica (neem, miodla indyjska) w preparatach miejscowych. Aloes jest znany z nawilżających, kojących i regenerujących właściwości przypisywanych jego żelowi, a neem z działania antyseptycznego i przeciwbakteryjnego, które uzupełnia opisywane dla henny działanie przeciwgrzybicze i wspomagające gojenie. To połączenie pojawia się w tradycyjnych przekazach dotyczących pielęgnacji drobnych oparzeń, skaleczeń i podrażnień skóry, bez zastępowania opieki lekarskiej przy rozległych, głębokich lub zakażonych ranach.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjny okład na podrażnienia skóry

Składniki: 2 łyżki czystego proszku henny i tyle ciepłej wody, ile potrzeba do uzyskania pasty.

Przygotowanie: Wymieszaj proszek henny z ciepłą wodą na jednolitą pastę i nałóż ją bezpośrednio na skórę, pozostawiając od 30 minut do 1 godziny, a następnie spłucz wodą. Ten okład jest tradycyjnie stosowany przy stanach zapalnych skóry, lekkich oparzeniach i drobnych ranach ze względu na działanie antyseptyczne i wspomagające gojenie przypisywane hennie. Nie należy go stosować u niemowląt ani u osób z niedoborem G6PD, a wcześniej warto go przetestować na niewielkim obszarze skóry.

Odwar i napar w tradycyjnych przekazach

Składniki: suszona kora henny w przypadku odwaru lub suszone liście henny w przypadku naparu oraz woda w proporcjach, które różnią się w zależności od tradycji.

Przygotowanie: Według tradycyjnych przekazów korę gotowano na małym ogniu i przecedzano, a powstały napój łączono z żółtaczką i innymi dolegliwościami wątroby. Liście z kolei zalewano wrzącą wodą pod przykryciem, aby przygotować napar stosowany przy bólach głowy i bólach lędźwiowych. Takie preparaty do użytku wewnętrznego nie są dziś zalecane, ponieważ brakuje danych dotyczących bezpieczeństwa i istnieją doniesienia o toksyczności. Dlatego ten artykuł nie podaje ilości ani częstotliwości spożycia: przed rozważeniem jakiegokolwiek wewnętrznego stosowania rośliny skonsultuj się ze specjalistą ochrony zdrowia.

Olejek do włosów z henną i olejem kokosowym lub oliwą

Składniki: 50 g czystego proszku henny i 250 ml oleju kokosowego lub oliwy z oliwek.

Przygotowanie: Wymieszaj proszek henny z olejem w szklanym naczyniu i podgrzewaj delikatnie w kąpieli wodnej przez 30 minut, nie doprowadzając do wrzenia. Po ostygnięciu przecedź olej, wyrzuć stałą pozostałość i przechowuj macerat w ciemnej butelce. Nakładaj go na włosy i skórę głowy, delikatnie masując, raz lub dwa razy w tygodniu, zgodnie z tradycyjnym zastosowaniem w pielęgnacji włosów i przy łupieżu. Olej może pozostawić subtelny rudawy odcień, a przed pierwszym użyciem zawsze warto wykonać test na paśmie włosów i test wrażliwości.

Pasta z henny do farbowania włosów i malowania ciała

Składniki: czysty proszek henny, ciepła woda oraz opcjonalnie sok z cytryny i olejki eteryczne.

Przygotowanie: Wymieszaj proszek z ciepłą wodą, aż powstanie gęsta pasta. Aby pogłębić kolor i wydłużyć jego trwałość, tradycja dodaje odrobinę soku z cytryny i kilka kropli olejków eterycznych, takich jak lawendowy lub z drzewa herbacianego (tea tree). Odstaw pastę na czas od 6 do 12 godzin, aby uwolnił się barwnik, i nałóż ją na czyste włosy, aby je ufarbować, lub na skórę, aby wykonać tymczasowe wzory. Pozostaw pastę na włosach od 2 do 4 godzin lub na skórze od 1 do 6 godzin, w zależności od pożądanej intensywności koloru, a na koniec dokładnie spłucz. Ta metoda jest szeroko stosowana do naturalnego koloryzowania włosów i w tradycyjnej sztuce zdobienia ciała, pod warunkiem użycia czystego proszku henny, nigdy czarnej henny, i bez stosowania u niemowląt ani u osób z niedoborem G6PD.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Ajurweda

W medycynie ajurwedyjskiej henna znana jest jako mehendi i szeroko stosowana ze względu na przypisywane jej przez tradycję właściwości chłodzące i oczyszczające, a miejscowo nakłada się ją przy stanach zapalnych, oparzeniach i problemach skórnych. Teksty ajurwedyjskie wspominają też o stosowaniu wewnętrznym przy zaburzeniach wątroby i gorączce oraz o użyciu jako toniku do włosów, choć przyjmowanie rośliny doustnie nie jest dziś zalecane z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa. Hennę uważa się za równoważącą dosze Pitta i Kapha, ponieważ zgodnie z tą logiką zmniejsza nadmiar ciepła i wilgoci w organizmie, i często włącza się ją do receptur z innymi ziołami ukierunkowanymi na harmonię i ogólne dobre samopoczucie.

Fitoterapia kliniczna

We współczesnej fitoterapii klinicznej standaryzowane ekstrakty z Lawsonia inermis są badane pod kątem działania przeciwutleniającego, przeciwzapalnego i hepatoprotekcyjnego. Lawson, główny związek czynny, jest badany ze względu na działanie przeciwdrobnoustrojowe i aktywność antyproliferacyjną obserwowaną w laboratorium, bez potwierdzenia klinicznego. Praktyczne zastosowanie koncentruje się na użytku zewnętrznym, jako wsparcie w pielęgnacji skóry i przy łagodnych zakażeniach skóry, zawsze pod nadzorem specjalisty, natomiast wspieranie wątroby i inne zastosowania wewnętrzne pozostają w sferze badań. Badania fitochemiczne nadal eksplorują możliwe zastosowania i rozwój fitoleków opartych na tej roślinie, ale większość dostępnych dowodów wciąż pochodzi z badań przedklinicznych.

Medycyna unani

W medycynie unani henna jest klasyfikowana jako zioło o naturze zimnej i suchej i stosowana w celu równoważenia humorów krwi i żółci, z tradycyjnymi wzmiankami o użyciu przy gorączce, żółtaczce, chorobach skóry i stanach zapalnych. Zewnętrznie nakłada się ją w postaci pasty przy bólach głowy i stanach zapalnych. Wewnętrznie pojawiała się w odwarach i naparach mających oczyszczać krew i wspierać czynność wątroby, jednak takie stosowanie wewnętrzne nie jest obecnie zalecane. Medycyna unani ceni hennę przede wszystkim za zdolność chłodzenia organizmu, którą przypisuje jej ta tradycja.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Niedobór G6PD i niemowlęta

Lawson może wywołać hemolizę u osób z niedoborem G6PD (dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej), w tym u noworodków narażonych przez skórę, dlatego henna jest przeciwwskazana u osób z niedoborem G6PD i u niemowląt. Opisy przypadków dokumentują ciężką hemolizę i nasiloną żółtaczkę u niemowląt i dzieci z tym niedoborem po samym nałożeniu pasty na skórę, co może wymagać hospitalizacji.

Czarna henna nie jest henną

Tak zwana czarna henna nie jest henną: zawiera parafenylenodiaminę (PPD), która powoduje ciężkie zapalenie skóry, trwałe uczulenie i blizny. Osoba uczulona na PPD może później reagować na farby do włosów i inne produkty zawierające ten sam związek. Dlatego należy odmawiać tymczasowych czarnych tatuaży i proszków obiecujących ciemny kolor, zwłaszcza w przypadku dzieci.

Przeciwwskazania ogólne

Stosowanie henny wewnętrznie nie jest zalecane, ponieważ brakuje danych dotyczących bezpieczeństwa i istnieją doniesienia o toksyczności, więc akceptowane zastosowanie ogranicza się do zewnętrznego użycia czystej henny. W ciąży stosowanie miejscowe jest tradycyjne w wielu kulturach, ale brak danych dotyczących stosowania wewnętrznego, którego należy unikać. Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny przed jakimkolwiek użyciem zasięgnąć porady specjalisty ochrony zdrowia. Rośliny powinny unikać również osoby ze znaną alergią na hennę, na inne rośliny z rodziny Lythraceae lub na którykolwiek składnik produktu. Starsze dzieci mogą mieć z nią kontakt wyłącznie miejscowo, z henną o potwierdzonej czystości i pod warunkiem, że nie mają niedoboru G6PD.

Najczęstsze skutki uboczne

W czystej postaci i przy stosowaniu zewnętrznym skutki uboczne henny są zwykle rzadkie i łagodne, takie jak podrażnienie skóry, zaczerwienienie lub swędzenie u osób wrażliwych. Test kontaktowy na niewielkim obszarze skóry przed pełnym nałożeniem pozwala sprawdzić indywidualną wrażliwość. W przekazach o stosowaniu wewnętrznym wysokie dawki wiązano z dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi, takimi jak nudności i biegunka. Ciężkie reakcje są zwykle związane z zanieczyszczeniem dodatkami chemicznymi, zwłaszcza PPD, lub z hemolizą u osób z niedoborem G6PD.

Interakcje z lekami

Nie ma dobrze udokumentowanych interakcji z lekami dla czystej henny nakładanej na skórę. Ponieważ badania na zwierzętach sugerują działanie hipoglikemizujące, osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe nie powinny stosować henny wewnętrznie. Obecność kumaryn wskazuje też na teoretyczną możliwość interakcji z lekami przeciwzakrzepowymi, choć jej znaczenie kliniczne jest niepewne. W każdym przypadku osoby przyjmujące inne leki powinny skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia przed użyciem rośliny, aby uniknąć interakcji lub działań niepożądanych.

Ciekawostki

Starożytne początki i rytuały

Henna ma wielotysiącletnią historię, a ślady jej używania sięgają ponad 5000 lat wstecz w ciepłych regionach północnej Afryki, Bliskiego Wschodu i Azji Południowej. Starożytni Egipcjanie farbowali nią włosy i paznokcie i używali jej przy balsamowaniu mumii, wierząc w jej właściwości ochronne i odmładzające. W Indiach, Pakistanie i wielu kulturach arabskich nakładanie henny (mehndi) jest częścią uroczystości, wesel i festiwali jako symbol szczęścia, płodności i piękna. Misterne wzory malowane przy tych okazjach na dłoniach i stopach to prawdziwe ulotne dzieła sztuki, które stopniowo bledną w kolejnych tygodniach.

Henna w medycynie tradycyjnej

Poza zastosowaniem kosmetycznym henna była szeroko wykorzystywana w medycynie tradycyjnej, a medycyna ajurwedyjska i unani przypisują jej działanie przeciwzapalne, antyseptyczne i przeciwgorączkowe. Liście stosowano przy bólach głowy, bólach mięśni, ranach, oparzeniach i chorobach skóry. Odwary i napary przygotowywano przy problemach z wątrobą, żółtaczce i jako ogólny tonik, a są to praktyki stosowania wewnętrznego, które dziś nie są zalecane. Badacze wskazują lawson, główny związek czynny, jako odpowiedzialny za dużą część opisanych działań, w tym za działanie przeciwdrobnoustrojowe i przeciwutleniające obserwowane w laboratorium.

Henna a kultura popularna

Henna przekroczyła swoje geograficzne i kulturowe korzenie i stała się zjawiskiem globalnym, a artyści podróżują po świecie, by dzielić się tą dawną sztuką. W kulturze zachodniej zyskała popularność jako naturalna i tymczasowa alternatywa dla stałych tatuaży i trafiła do wielu naturalnych produktów do włosów dzięki kolorowi i połyskowi, jaki im nadaje. W ten sposób podtrzymuje pradawną tradycję, która wciąż fascynuje ludzi na całym świecie.

Pomyłki z innymi nazwami ludowymi

W Brazylii nazwy resedá i rosedá, które niektóre teksty przypisują hennie, oznaczają w rzeczywistości Lagerstroemia indica, krzew ozdobny z tej samej rodziny Lythraceae. Z kolei bogari to Jasminum sambac, jaśmin z rodziny Oleaceae. Żadna z tych nazw nie służy więc do identyfikacji Lawsonia inermis, a kto szuka proszku lub liści henny, powinien zawsze sprawdzać nazwę naukową na etykiecie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy czysta henna jest bezpieczna dla włosów?

U większości osób czysta henna (Lawsonia inermis) jest dobrze tolerowana na włosach i tradycyjnie stosowana, by nadać im połysk, a także w pielęgnacji przy łupieżu. Proszek musi być w 100% czysty, bez dodatków chemicznych, takich jak PPD, które mogą wywoływać ciężkie reakcje alergiczne, a jej stosowanie jest przeciwwskazane u osób z niedoborem G6PD. Przed pełnym nałożeniem zawsze wykonaj test na paśmie włosów i test wrażliwości na skórze.

Czym różni się czysta henna od czarnej henny?

Czysta henna (Lawsonia inermis) daje odcienie od pomarańczowego po rudobrązowy i nie barwi skóry na czarno. Tak zwana czarna henna nie jest henną: zawiera parafenylenodiaminę (PPD), która powoduje ciężkie zapalenie skóry, trwałe uczulenie i blizny. Dlatego sprawdzaj listę składników i odmawiaj każdego produktu lub tymczasowego tatuażu zawierającego PPD.

Czy hennę można stosować u niemowląt i dzieci?

U niemowląt henna jest przeciwwskazana, ponieważ lawson może wywołać hemolizę u osób z niedoborem G6PD, w tym u noworodków narażonych wyłącznie przez skórę. U starszych dzieci w wielu kulturach nakłada się ją podczas uroczystości i rytuałów, ale wyłącznie w postaci henny w 100% naturalnej, przy braku znanej alergii i niedoboru G6PD, i nigdy w postaci czarnej henny ze względu na ryzyko związane z PPD. Przed każdym użyciem zawsze skonsultuj się z pediatrą.

Czy henna kryje siwe włosy?

Tak, czysta henna może pokryć siwe włosy, ale efektem jest rudawy lub miedziany odcień, który zależy od naturalnego koloru włosów i czasu nakładania. Aby uzyskać ciemniejsze odcienie, zwykle łączy się ją z innymi roślinami, takimi jak indygo. Ponieważ henna nie rozjaśnia włosów, a jedynie osadza na nich kolor, daje efekt naturalnych refleksów.

Jak długo utrzymuje się kolor henny na włosach?

Kolor henny na włosach uważa się za trwały, ponieważ barwnik wiąże się z keratyną włosa, choć jego intensywność może nieco blaknąć pod wpływem mycia i słońca. Średnio odcień pozostaje intensywny przez 4 do 6 tygodni, w zależności od częstotliwości mycia i stosowanych produktów, a odrastające włosy wymagają uzupełniania koloru przy nasadzie.

Czy hennę można stosować w ciąży?

W ciąży miejscowe stosowanie czystej henny jest tradycyjne w wielu kulturach, ale brak danych dotyczących stosowania wewnętrznego, którego należy unikać. Jak w przypadku każdego produktu roślinnego, kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny przed użyciem skonsultować się z lekarzem lub innym specjalistą ochrony zdrowia. Po porodzie pasty nigdy nie należy nakładać na skórę niemowlęcia ze względu na ryzyko hemolizy w przypadku niedoboru G6PD.