Koleus (Coleus barbatus (Andrews) Benth. ex G.Don), w Brazylii nazywany boldo-brasileiro, falso-boldo, boldo-da-terra lub boldo-de-jardim, to wieloletnia roślina z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Gatunek pochodzi z tropikalnych regionów Afryki i Azji, a ze względu na zastosowania lecznicze jest szeroko uprawiany w Brazylii i w innych częściach świata. Jest to półsukulentny krzew, który może osiągać do 1,5 metra wysokości, ma aksamitne liście i niebieskofioletowe kwiaty i często bywa mylony z chilijskim boldo (Peumus boldus), choć ma odmienne właściwości i inne związki chemiczne.
W medycynie tradycyjnej, zwłaszcza w ajurwedzie, roślinę od stuleci stosuje się przy zaburzeniach trawienia, problemach z wątrobą, nadciśnieniu, astmie i chorobach serca. Jej najlepiej znaną substancją czynną jest forskolina, diterpen izolowany z korzeni, któremu przypisuje się dużą część działania farmakologicznego tego gatunku. Współczesne badania naukowe analizują forskolinę i inne związki koleusa, aby sprawdzić, które tradycyjne zastosowania znajdują potwierdzenie, jednak większość wyników jest wciąż wstępna i pochodzi z badań laboratoryjnych lub z badań z udziałem niewielu uczestników.
Nazwy ludowe i międzynarodowe
- Polski: koleus, pokrzywa indyjska.
- Angielski: Indian coleus, woolly plectranthus.
- Francuski: Doliprane.
- Hiszpański: boldo brasileño, falso boldo.
- Niemiecki: Harfenstrauch.
- Portugalski: boldo-brasileiro, boldo-da-terra, boldo-de-jardim, falso-boldo, tapete-de-oxalá.
- Włoski: Coleus.
W Indiach tradycja ajurwedyjska zna tę roślinę jako Makandi, a w międzynarodowej literaturze naukowej często występuje ona jako koleus indyjski lub pod dawną nazwą Coleus forskohlii, o czym dobrze pamiętać, szukając badań poświęconych temu gatunkowi.
Synonimy botaniczne
- Coleus forskohlii (Willd.) Briq.
- Plectranthus barbatus Andrews
Plectranthus barbatus Andrews to najczęściej spotykany synonim botaniczny Coleus barbatus i zarazem pierwotna nazwa gatunku, pod którą przez wiele dziesięcioleci był on opisywany i badany. Również Coleus forskohlii (Willd.) Briq., nazwa pojawiająca się w dużej części badań nad forskoliną, jest traktowana jako synonim, choć niektórzy botanicy uważają takie ujęcie za niewłaściwe.
Rodzina botaniczna: Lamiaceae
Rodzina Lamiaceae, czyli jasnotowate, znana też jako rodzina mięty, to duża grupa roślin kwiatowych obejmująca około 236 rodzajów i ponad 7000 gatunków. Należące do niej rośliny wyróżniają się czworokątnymi łodygami, naprzeciwległymi liśćmi i kwiatami o dwuwargowej koronie, a wiele z nich jest aromatycznych i bogatych w olejki eteryczne, co tłumaczy ich zastosowanie jako ziół kulinarnych, roślin ozdobnych i leczniczych. Do najbardziej znanych przedstawicieli rodziny należą bazylia, mięta, oregano, rozmaryn i szałwia.
Wykorzystywane części do herbat i preparatów
W użyciu domowym uwaga skupia się na liściach, z których przygotowuje się herbatę, natomiast korzenie są źródłem forskoliny obecnej w standaryzowanych ekstraktach sprzedawanych jako suplementy diety.
- Korzenie
- Liście
Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania
Poniższe zastosowania opierają się na tradycyjnych przekazach medycyny ludowej i ajurwedy i opisują, jak roślina jest tradycyjnie wykorzystywana, co nie jest równoznaczne ze wskazaniem medycznym, zwłaszcza w przypadku dolegliwości sercowych i problemów z ciśnieniem tętniczym, które wymagają opieki specjalisty.
- Astma i problemy z oddychaniem
- Bezsenność
- Bóle głowy
- Egzema i inne choroby skóry
- Łagodzenie zaburzeń trawienia i dolegliwości wątroby
- Nadciśnienie tętnicze
- Problemy z sercem
- Zgaga i niestrawność
Właściwości terapeutyczne
Poniższe właściwości przypisuje się przede wszystkim forskolinie i opierają się one na tradycyjnym stosowaniu, na badaniach farmakologicznych prowadzonych w dużej mierze w laboratorium lub na zwierzętach oraz na nielicznych, niewielkich badaniach klinicznych, dlatego żadna z nich nie zastępuje leczenia.
- Hepatoprotekcyjne (ochrona wątroby sugerowana przez tradycyjne stosowanie i przez wstępne badania)
- Kardiotoniczne (w ajurwedzie uważane za tonik dla serca; wpływ forskoliny na mięsień sercowy badany w laboratorium)
- Lipolityczne (pobudzanie rozkładu tłuszczów obserwowane w laboratorium; niewielkie badania kliniczne przyniosły skromne i mało spójne wyniki)
- Przeciwnadciśnieniowe (obniżenie ciśnienia tętniczego opisane w tradycyjnym stosowaniu i w badaniach eksperymentalnych z forskoliną, bez wystarczającego potwierdzenia klinicznego)
- Rozkurczające oskrzela (rozszerzenie oskrzeli obserwowane we wstępnych badaniach)
- Rozszerzające naczynia (rozszerzenie naczyń krwionośnych, efekt związany ze spadkiem ciśnienia i ze środkami ostrożności opisanymi w przeciwwskazaniach)
- Wspomagające trawienie (wsparcie trawienia według tradycyjnych przekazów)
Badania kliniczne z ekstraktem z korzenia standaryzowanym na forskolinę przeprowadzono na małych grupach osób z nadwagą lub otyłością, częściowo w połączeniu z dietą niskokaloryczną. Wykazały one niewielkie zmiany w składzie ciała i w niektórych markerach metabolicznych, ale nie potwierdziły w spójny sposób utraty masy ciała, dlatego stosowanie w celu odchudzania pozostaje w sferze badań naukowych.
Profil fitochemiczny
- Diterpenoidy
- Flawonoidy (glukuronidy)
- Forskolina (diterpen labdanowy)
- Kwas rozmarynowy
- Olejki eteryczne
Forskolina, diterpen typu labdanu skoncentrowany w korzeniach, jest związkiem, któremu poświęcono większość badań nad tym gatunkiem. W przypadku herbaty z liści literatura wskazuje przede wszystkim kwas rozmarynowy i flawonoidy w postaci glukuronidów, a ta różnica w składzie pomaga zrozumieć, dlaczego domowej herbaty i standaryzowanych ekstraktów nie należy traktować jako równoważnych.
Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)
- Nalewka
- Napar (herbata) z liści
- Suchy ekstrakt standaryzowany na forskolinę
Herbata z liści jest w Brazylii tradycyjną formą domową, natomiast standaryzowany suchy ekstrakt, otrzymywany z korzeni, to postać stosowana w badaniach nad forskoliną i, podobnie jak nalewka, powinien być używany wyłącznie pod nadzorem lekarza lub innego specjalisty.
Synergia z innymi roślinami
Kontrola masy ciała
W recepturach przeznaczonych do kontroli masy ciała koleus występuje w połączeniu z zieloną herbatą (Camellia sinensis) i yerba mate (Ilex paraguariensis). Połączenie to opiera się na hipotezie, że forskolina działa wspólnie z katechinami zielonej herbaty i kofeiną yerba mate na termogenezę i lipolizę, a mechanizm ten zbadano jedynie wstępnie. Ponieważ obie rośliny zawierają kofeinę, mieszanka wymaga ostrożności u osób wrażliwych na substancje pobudzające oraz u tych, które już przyjmują leki na ciśnienie lub na serce.
Zdrowie układu krążenia
W tradycyjnych przekazach koleus wymieniany jest obok głogu jednoszyjkowego (Crataegus monogyna) i czosnku (Allium sativum) w preparatach przeznaczonych dla serca. Forskolinie przypisuje się wpływ na ciśnienie tętnicze i pracę serca, głogowi tradycyjne stosowanie jako toniku dla mięśnia sercowego, a czosnkowi tradycyjne wykorzystanie w kontroli poziomu cholesterolu, przy czym dla tego połączenia działania te nie zostały potwierdzone klinicznie. Ponieważ rośliny te łącznie wpływają na ciśnienie i na krzepnięcie krwi, osoby przyjmujące leki przeciwnadciśnieniowe, przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe lub leki na serce nie powinny ich łączyć bez nadzoru lekarza, a połączenie to nigdy nie zastępuje leczenia kardiologicznego.
Przepisy i protokoły użycia
Ekstrakt standaryzowany na forskolinę
Suchy ekstrakt standaryzowany na forskolinę to postać stosowana w suplementach i w badaniach klinicznych dotyczących kontroli masy ciała, a odpowiednia ilość zależy od zawartości forskoliny w danym produkcie, dlatego nie podajemy tu żadnej dawki. Przed użyciem skonsultuj się z lekarzem lub innym specjalistą, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na ciśnienie, na serce lub leki przeciwzakrzepowe.
Badania z ekstraktem przyniosły skromne wyniki, a stosowanie dużych dawek może wywołać nadmierny spadek ciśnienia tętniczego, co opisano w części poświęconej przeciwwskazaniom.
Napar z liści na trawienie
Ten domowy napar jest tradycyjnie stosowany w celu złagodzenia niestrawności i dyskomfortu żołądkowego po posiłkach, co stanowi powszechną praktykę brazylijskiej medycyny ludowej.
Składniki: 1 do 2 świeżych liści koleusa i 200 ml wrzącej wody.
Przygotowanie: Rozgnieć liście i włóż je do filiżanki, zalej wrzącą wodą, odstaw pod przykryciem na 5 do 10 minut i przecedź. Tradycja zaleca wypicie jednej filiżanki przed posiłkiem lub po nim, a naparu nie powinny stosować kobiety w ciąży i karmiące piersią ani dzieci.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.
Powiązane terapie
Fitoterapia
W fitoterapii koleus występuje przede wszystkim w postaci ekstraktów standaryzowanych tak, aby zawierały znane stężenie forskoliny, badanych jako środki wspomagające przy otyłości, zespole metabolicznym, nadciśnieniu i astmie, z wynikami wciąż wstępnymi. Zalecenie ich stosowania powinno wyjść od wykwalifikowanego specjalisty, który oceni przyjmowane leki i stany opisane w przeciwwskazaniach.
Medycyna ajurwedyjska
W medycynie ajurwedyjskiej roślina, znana jako „Makandi”, od stuleci stosowana jest przy problemach z sercem, zaburzeniach oddechowych, bólach brzucha i bezsenności. Tradycja uważa ją za tonik dla serca i ogólny środek odmładzający, a są to pojęcia właściwe temu systemowi medycznemu, które nie są równoznaczne z potwierdzonym wskazaniem klinicznym.
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Przeciwwskazania ogólne
Koleus, określany w części literatury jako Coleus forskohlii, zawiera forskolinę (zapisywaną też jako forskolin), która może obniżać ciśnienie wewnątrzgałkowe i wpływać na agregację płytek krwi. Z tego powodu jego stosowanie jest przeciwwskazane w ciąży i w okresie karmienia piersią, a także u dzieci, a osoby z jaskrą powinny skonsultować się z okulistą przed użyciem rośliny lub jej ekstraktów.
Należy zachować ostrożność przy przyjmowaniu leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych, a także leków przeciwnadciśnieniowych oraz w przypadku niedociśnienia, ze względu na działanie forskoliny rozszerzające naczynia krwionośne. Osoby z niskim ciśnieniem tętniczym, z chorobą wrzodową żołądka lub przyjmujące leki na choroby serca powinny unikać koleusa albo zasięgnąć porady lekarza przed użyciem jakiegokolwiek preparatu.
Najczęstsze skutki uboczne
Najczęściej zgłaszane skutki uboczne to biegunka, zaparcia, wymioty i podrażnienie gardła, to ostatnie w przypadku inhalacji. W dużych dawkach roślina może powodować nadmierny spadek ciśnienia tętniczego, dlatego w razie zawrotów głowy lub osłabienia należy przerwać jej stosowanie i zwrócić się do lekarza.
Interakcje z lekami
Koleus może wchodzić w interakcje z lekami na nadciśnienie, lekami przeciwzakrzepowymi, przeciwpłytkowymi i lekami na serce, nasilając spadek ciśnienia lub ryzyko krwawienia, a także może zmieniać metabolizm niektórych leków w wątrobie. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny porozmawiać z lekarzem przed spożyciem herbaty lub ekstraktu.
Ciekawostki
Nazwa „doliprane”, nadana roślinie na Antylach Francuskich, nawiązuje do popularnej marki paracetamolu i wynika z wykorzystywania liści jako środka przeciwbólowego w miejscowej medycynie ludowej. Z kolei używana w Brazylii nazwa tapete-de-oxalá wiąże się z aksamitną fakturą liści i z wykorzystaniem rośliny w obrzędach religijnych.
Epitet forskohlii, pochodzący z dawnej nazwy Coleus forskohlii, upamiętnia przyrodnika Petera Forsskåla, ucznia Linneusza, który w XVIII wieku badał Egipt i Jemen. To właśnie pod tą nazwą w latach 70. XX wieku wyizolowano z korzeni forskolinę, podczas przeglądu indyjskich roślin leczniczych, który uczynił ten gatunek częstym obiektem badań farmakologicznych.
Najczęściej zadawane pytania
Czy herbata z koleusa odchudza?
Nie ma dowodów na to, że herbata z koleusa pomaga schudnąć. Forskolina, związek łączony z badaniami nad kontrolą masy ciała, jest skoncentrowana w korzeniach i wykorzystywana w standaryzowanych ekstraktach, podczas gdy domową herbatę przygotowuje się z liści, a nawet badania kliniczne z ekstraktem, prowadzone na niewielu osobach, przyniosły skromne i mało spójne wyniki. Każda strategia odchudzania zależy od zbilansowanej diety, aktywności fizycznej i opieki specjalisty.
Czym koleus różni się od chilijskiego boldo?
Mimo podobnej nazwy ludowej w Brazylii są to rośliny z różnych rodzin botanicznych, ponieważ koleus (Coleus barbatus), nazywany tam boldo-brasileiro, należy do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), a chilijskie boldo (Peumus boldus) do rodziny Monimiaceae. Obie rośliny są tradycyjnie stosowane przy dolegliwościach trawiennych, ale mają różne związki czynne i mechanizmy działania, dlatego jedna nie zastępuje drugiej.
Czy koleus indyjski i boldo-brasileiro to ta sama roślina?
We współczesnej klasyfikacji botanicznej nazwa Coleus forskohlii, pod którą indyjska roślina bogata w forskolinę pojawia się w wielu badaniach, jest traktowana jako synonim Coleus barbatus, czyli rośliny znanej w Brazylii jako boldo-brasileiro. Niektórzy botanicy uważają jednak to utożsamienie za błędne, a wyników badań prowadzonych z ekstraktami z korzenia koleusa indyjskiego nie można bezpośrednio odnosić do herbaty z liści.
Czy kobiety w ciąży i karmiące piersią mogą stosować koleus?
Nie, stosowanie koleusa jest przeciwwskazane w ciąży i w okresie karmienia piersią i nie jest też zalecane u dzieci, co dotyczy zarówno herbaty z liści, jak i ekstraktów standaryzowanych na forskolinę. W razie wątpliwości należy porozmawiać z lekarzem, który prowadzi ciążę lub opiekuje się matką w okresie karmienia.
Czy osoby z jaskrą mogą stosować koleus?
Obecna w roślinie forskolina może obniżać ciśnienie wewnątrzgałkowe, dlatego osoby z jaskrą powinny skonsultować się z okulistą przed zastosowaniem koleusa w jakiejkolwiek postaci, zarówno herbaty z liści, jak i standaryzowanego ekstraktu. To specjalista powinien ocenić, czy takie stosowanie da się pogodzić z prowadzonym leczeniem.
Czy koleus wchodzi w interakcje z lekami?
Tak, koleus może wchodzić w interakcje z lekami przeciwnadciśnieniowymi, przeciwzakrzepowymi, przeciwpłytkowymi i lekami na serce, ponieważ forskolina rozszerza naczynia krwionośne i może wpływać na agregację płytek krwi, a ponadto może zmieniać metabolizm niektórych leków w wątrobie. Osoby z niskim ciśnieniem lub przyjmujące leki na stałe powinny porozmawiać z lekarzem przed spożyciem herbaty lub ekstraktu.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Referencje i badania naukowe
- PMC2010 Alasbahi RH, Melzig MF. Plectranthus barbatus: a review of phytochemistry, ethnobotanical uses and pharmacology – Part 1. Planta Med. 2010.
- PMC2010 Alasbahi RH, Melzig MF. Plectranthus barbatus: a review of phytochemistry, ethnobotanical uses and pharmacology – part 2. Planta Med. 2010.
- PMC2005 Godard MP, et al. Body composition and hormonal adaptations associated with forskolin consumption in overweight and obese men. Obes Res. 2005.
- PMC2015 Loftus HL, et al. Coleus forskohlii Extract Supplementation in Conjunction with a Hypocaloric Diet Reduces the Risk Factors of Metabolic Syndrome in Overweight and Obese Subjects: A Randomized Controlled Trial. Nutrients. 2015.
- PMC2006 Lukhoba CW, et al. Plectranthus: a review of ethnobotanical uses. J Ethnopharmacol. 2006.
