Artemisia abrotanum (bylica boże drzewko): właściwości i korzyści

Artemisia abrotanum L. / Bylica boże drzewko, znana potocznie jako boże drzewko lub bylica boże drzewko, to wieloletnia roślina zielna z rodziny astrowatych (Asteraceae), pochodząca z Eurazji i Afryki, która rozprzestrzeniła się w wielu regionach i ostatecznie zdziczała w Ameryce Północnej. Ceniona od starożytności za intensywny zapach i zastosowania lecznicze, pojawia się w dawnych tekstach i była wykorzystywana przez bardzo różne kultury zarówno w dbaniu o zdrowie, jak i w praktycznych celach codziennego życia. Drobno wcinane, szarozielone liście i zapach przypominający kamforę i cytrynę sprawiają, że boże drzewko łatwo rozpoznać w ogrodzie.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: boże drzewko, bylica boże drzewko.
• Angielski: appleringie, boy’s love, European sage, garden sagebrush, garderobe, lad’s love, lemon plant, lover’s plant, maid’s ruin, old man, oldman wormwood, Our Lord’s wood, sitherwood, southern wormwood, southernwood.
• Francuski: aurone, citronnelle, garde-robe.
• Hiszpański: abrótano macho, escobilla, hierba lombriguera.
• Niemiecki: Eberraute, Kampferkraut, Zitronenkraut.
• Portugalski: abrótano, artemísia-dos-jardins, erva-cidreira-do-campo, erva-de-são-joão, guarda-roupa.
• Włoski: abrotano, artemisia odorosa, erba di San Giovanni.

Niektóre z tych nazw odnoszą się również do innych roślin, co wymaga uwagi przy zakupie lub zbiorze: w Brazylii erva-de-são-joão oznacza zwykle dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum), a erva-cidreira to najpopularniejsza nazwa melisy lekarskiej (Melissa officinalis) i innych gatunków aromatycznych, niezwiązanych z bożym drzewkiem. Dlatego pewna identyfikacja zawsze zależy od nazwy naukowej.

Synonimy botaniczne#

Taksonomia Artemisia abrotanum L. obejmuje kilka synonimów botanicznych używanych na przestrzeni dziejów lub w różnych kontekstach naukowych, wśród nich Abrotanum alpestre Jord., Abrotanum ambiguum Jord. & Fourr., Abrotanum brachylobium Jord. & Fourr., Artemisia altissima Ehrh. ex DC., Artemisia anethifolia Fisch. ex DC., Artemisia elatior Klokov, Artemisia elegans Fisch. ex Ledeb., Artemisia foeniculacea Steven ex DC., Artemisia herbacea Ehrh. ex Willd., Artemisia paniculata Lam., Artemisia procera Willd., Artemisia proceriformis Krasch. oraz Artemisia tenuissima Spreng. ex Besser. Znajomość tych synonimów jest niezbędna, aby precyzyjnie odnaleźć gatunek w dawnych dziełach, bazach danych i zbiorach zielnikowych, gdzie może figurować pod każdą z tych nazw.

Warto też nie mylić bożego drzewka z innymi gatunkami z tego samego rodzaju, które krążą w handlu ziołami. Piołun, czyli bylica piołun (Artemisia absinthium), jest bogaty w tujon i ma znacznie bardziej niepokojący profil toksyczności, bylica pospolita (Artemisia vulgaris) to inna roślina o odrębnym tradycyjnym zastosowaniu, a estragon (Artemisia dracunculus) to zioło kulinarne znane z kuchni francuskiej. Boże drzewko zawiera dużo mniej tujonu niż piołun, ale nie jest od niego wolne, co uzasadnia te same podstawowe środki ostrożności przy stosowaniu.

Rodzina botaniczna: Asteraceae#

Artemisia abrotanum należy do rozległej rodziny astrowatych (Asteraceae), dawniej nazywanej złożonymi (Compositae), jednej z największych rodzin roślin kwiatowych, obejmującej około 1900 rodzajów i ponad 32 000 gatunków rozsianych po całym świecie. Najbardziej charakterystyczną cechą tej grupy jest kwiatostan w formie koszyczka, w którym dziesiątki maleńkich kwiatów skupiają się tak ciasno, że całość wygląda jak pojedynczy kwiat. Do tej rodziny należy wiele roślin o dużym znaczeniu gospodarczym, spożywczym i leczniczym, takich jak sałata, słonecznik i rumianek.

Boże drzewko ma typowe cechy morfologiczne rodziny, z koszyczkami złożonymi z rurkowatych kwiatów w środkowej części i języczkowatych kwiatów na brzegach. Astrowate są znane z wytwarzania związków bioaktywnych, takich jak laktony seskwiterpenowe, flawonoidy i olejki eteryczne, odpowiedzialnych za właściwości lecznicze wielu gatunków, a także za alergie kontaktowe, które niektóre z nich wywołują. Ta różnorodność chemiczna jest przedmiotem intensywnych badań farmakologicznych i przyczyniła się już do opracowania leków roślinnych i suplementów diety.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Części nadziemne
• Kwiaty
• Liście
• Łodygi
• Olejek eteryczny

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Apetyt (tradycyjny zapis jako środek pobudzający)
• Choroby skóry (zapis tradycyjny)
• Lunatyzm (zapis historyczny)
• Ochrona przed chorobami zakaźnymi (dawne wierzenie)
• Odstraszanie moli w szafach
• Odstraszanie owadów
• Odświeżanie zapachu pomieszczeń
• Owrzodzenia skóry (tradycyjny zapis stosowania zewnętrznego)
• Porost włosów (zapis tradycyjny)
• Środek emenagogiczny, czyli wywołujący miesiączkę (zapis historyczny, dziś powód przeciwwskazania w ciąży)
• Środek przeciwrobaczy (zapis historyczny)
• Żółtaczka (zapis historyczny)

Właściwości terapeutyczne#

• Gojące rany (tradycyjny zapis stosowania zewnętrznego na owrzodzenia i rany)
• Nawilżające (kosmetyczne stosowanie miejscowe w fazie badań)
• Ochronne dla skóry (kosmetyczne stosowanie miejscowe w fazie badań)
• Odstraszające owady (działanie na owady i kleszcze obserwowane w badaniach doświadczalnych)
• Przeciwalergiczne (spray do nosa badany w małym badaniu otwartym w alergicznym nieżycie nosa, nadal w fazie badań)
• Przeciwbakteryjne (aktywność wobec bakterii obserwowana w laboratorium)
• Przeciwgrzybicze (aktywność wobec grzybów obserwowana w laboratorium)
• Przeciwmalaryczne (aktywność wobec pasożyta malarii obserwowana wyłącznie w laboratorium)
• Przeciwpasożytnicze (tradycyjny zapis jako środek przeciwrobaczy i wstępne badania na zwierzętach)
• Przeciwutleniające (neutralizacja wolnych rodników w testach laboratoryjnych)

Profil fitochemiczny#

• Alkaloidy (abrotyna)
• Apigenina
• Aromadendren
• Artemizynina
• Borneol
• Cis-jasmonian metylu
• Cymen
• Dawanon
• Flawonoidy (hiperozyd, kemferol, kwercetyna, kwercytryna, luteolina, mirycetyna, rutozyd)
• Garbniki
• Izogermakren D
• Kamfora
• Kastycyna
• Kumaryny (eskuletyna, herniaryna, izofraksydyna, skopoletyna, umbeliferon)
• Kwas chlorogenowy
• Kwas ferulowy
• Kwas gentyzynowy
• Kwas izochlorogenowy
• Kwas kawowy
• Kwas rozmarynowy
• Kwasy organiczne
• Linalol
• Monoterpenoidy
• Olejek eteryczny (1,4-cyneol, 1,8-cyneol, piperyton, terpineol)
• Piperyton
• Santonina
• Seskwiterpenoidy
• Tujon (w znacznie mniejszej ilości niż w piołunie)
• Żywice

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Ekstrakty
• Kąpiele
• Nalewki
• Napary (krótkie i okazjonalne stosowanie)
• Okłady
• Olejek eteryczny (wyłącznie zewnętrznie, zawsze rozcieńczony)

Synergia z innymi roślinami#

Przy dolegliwościach trawiennych

W tradycji zielarskiej boże drzewko często łączy się z innymi ziołami trawiennymi, takimi jak mięta pieprzowa (Mentha × piperita) czy imbir (Zingiber officinale), w preparatach tradycyjnie stosowanych w celu złagodzenia niestrawności, wzdęć i lekkich kolek. Idea tej mieszanki polega na tym, że lotne związki roślin działają na przewód pokarmowy w sposób uzupełniający, choć ta konkretna kombinacja nie została oceniona w badaniach klinicznych.

Przy objawach alergicznych

W preparatach przeznaczonych na alergiczny nieżyt nosa boże drzewko występuje razem z roślinami o podobnym tradycyjnym zastosowaniu, takimi jak pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) czy świetlik łąkowy (Euphrasia officinalis), w celu złagodzenia przekrwienia nosa i kichania. Działanie bożego drzewka na nieżyt nosa jest nadal w fazie badań i opiera się głównie na jednym małym badaniu otwartym ze sprayem do nosa, a łączenie z innymi ziołami nie zastępuje opieki lekarskiej przy dolegliwościach alergicznych.

W pielęgnacji skóry

W zastosowaniach miejscowych boże drzewko można stosować razem z nagietkiem lekarskim (Calendula officinalis) lub aloesem (Aloe barbadensis Mill.). Nagietek jest tradycyjnie stosowany ze względu na kojące i gojące działanie na skórę, a żel aloesowy jest znany z efektu nawilżającego, i takie połączenie ma tradycyjny zapis w pielęgnacji lekkich podrażnień i drobnych powierzchownych ran, zawsze po wykonaniu próby uczuleniowej na małym fragmencie skóry.

Przepisy i protokoły użycia#

Tradycyjny napar trawienny

Preparat tradycyjnie stosowany przy dyskomforcie trawiennym po posiłkach, przeznaczony wyłącznie do krótkiego i okazjonalnego stosowania przez dorosłych.

Składniki: niewielka porcja suszonych liści bożego drzewka i filiżanka wrzącej wody.

Przygotowanie: zalej liście wrzącą wodą, przykryj i pozostaw do zaparzenia na kilka minut, a następnie przecedź. Ze względu na tujon i kumaryny obecne w roślinie napar nie powinien stać się codziennym nawykiem ani być stosowany przez długi czas; ilość i czas stosowania należy ustalić z pracownikiem ochrony zdrowia.

Okład na podrażnienia skóry

Preparat do użytku zewnętrznego tradycyjnie stosowany przy drobnych podrażnieniach, ukąszeniach owadów i lekkich stanach zapalnych skóry.

Składniki: suszone liście bożego drzewka i woda.

Przygotowanie: gotuj liście w wodzie przez kilka minut, przecedź i odczekaj, aż płyn stanie się letni. Nasącz czystą ściereczkę płynem i przyłóż ją na krótko do podrażnionego miejsca. Przerwij stosowanie, jeśli pojawi się zaczerwienienie, swędzenie lub pieczenie, które mogą być oznakami alergii na astrowate, i skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia, jeśli podrażnienie nie ustępuje.

Olejek odstraszający owady do użytku zewnętrznego

Preparat tradycyjnie stosowany do odstraszania owadów, nakładany wyłącznie na nieuszkodzoną skórę dorosłych.

Składniki: kilka kropli olejku eterycznego z bożego drzewka i olej roślinny jako nośnik, na przykład olej ze słodkich migdałów lub olej jojoba.

Przygotowanie: wymieszaj olejek eteryczny z olejem roślinnym w buteleczce z ciemnego szkła, zachowując niskie rozcieńczenie, i nałóż niewielką ilość na odsłoniętą skórę. Wcześniej wykonaj próbę uczuleniową na małym fragmencie skóry i unikaj bezpośredniego słońca po nałożeniu, ponieważ niektóre olejki eteryczne działają fotouczulająco. Olejku eterycznego nigdy nie wolno przyjmować doustnie, a preparatu nie należy stosować u dzieci, kobiet w ciąży ani kobiet karmiących piersią; o właściwe rozcieńczenie zapytaj pracownika ochrony zdrowia.

Tradycyjna nalewka do użytku wewnętrznego

Preparat tradycyjnie stosowany jako gorzki środek trawienny i ogólnie tonizujący, którego stosowanie wymaga konsultacji ze specjalistą ze względu na skład chemiczny rośliny.

Składniki: świeże lub suszone liście bożego drzewka i alkohol zbożowy 70%.

Przygotowanie: posiekaj liście, włóż je do słoika z ciemnego szkła i zalej alkoholem zbożowym. Szczelnie zamknij i pozostaw do maceracji na kilka tygodni w chłodnym, ciemnym miejscu, od czasu do czasu potrząsając słoikiem, a następnie przecedź i przechowuj nalewkę w buteleczce z zakraplaczem. Nalewka koncentruje składniki olejku eterycznego, w tym tujon, dlatego nie należy jej stosować bez konsultacji: zapytaj pracownika ochrony zdrowia, czy stosowanie jest odpowiednie w twoim przypadku i jaka ilość jest bezpieczna.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Aromaterapia

W aromaterapii olejek eteryczny z bożego drzewka jest ceniony za świeży, ziołowy zapach z nutami kamfory i cytryny, a jego wdychanie za pomocą dyfuzorów lub parowników jest tradycyjnie kojarzone z uczuciem jasności umysłu i odświeżenia. Ten sam olejek służy do perfumowania pomieszczeń w celu odstraszania owadów, a rozcieńczony w oleju roślinnym pojawia się w masażach tradycyjnie stosowanych dla złagodzenia napięć i bólów mięśni. Ponieważ zawiera tujon i 1,8-cyneol, należy go stosować wyłącznie zewnętrznie lub w krótkiej inhalacji, z dala od dzieci, kobiet w ciąży i osób z padaczką.

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii boże drzewko jest badane ze względu na bogaty skład chemiczny, a ekstrakty z rośliny były już stosowane w preparatach tradycyjnie używanych przy dolegliwościach wątroby i dróg żółciowych, problemach trawiennych oraz jako środek przeciwdrobnoustrojowy. Badania, w większości laboratoryjne, dotyczą aktywności przeciwdrobnoustrojowej, przeciwpasożytniczej i przeciwmalarycznej, ale wciąż brakuje solidnych badań klinicznych, które potwierdzałyby te zastosowania u ludzi. Każde zalecenie w tej dziedzinie powinien indywidualnie dobrać uprawniony specjalista, który oceni stan każdego pacjenta i możliwe interakcje z przyjmowanymi lekami.

Homeopatia

W homeopatii Abrotanum to środek opisywany w materii medycznej przy stanach osłabienia i wychudzenia, z częstym odniesieniem do dzieci, do przypadków marazmu (ciężkiego niedożywienia), przewlekłej biegunki i dolegliwości reumatycznych występujących naprzemiennie z innymi objawami. Farmakopea Francuska wymienia boże drzewko wśród surowców preparatów homeopatycznych przeznaczonych na stany zapalne okrężnicy, trądzik różowaty, odmrożenia spowodowane zimnem oraz stany zapalne węzłów chłonnych i błon śluzowych, a tradycja homeopatyczna łączy je także ze stanami przygnębienia i lęku. Te zapisy odzwierciedlają własne podejście homeopatii i nie są równoznaczne z dowodem klinicznym, dlatego żaden z tych stanów, zwłaszcza niedożywienie dzieci i depresja, nie powinien być prowadzony bez opieki lekarskiej.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Przeciwwskazania ogólne

Olejek eteryczny z bożego drzewka zawiera tujon, 1,8-cyneol i kumaryny, dlatego nie wolno przyjmować olejku eterycznego doustnie, a herbatę z liści można stosować tylko krótko i okazjonalnie. W ciąży boże drzewko jest przeciwwskazane, zarówno ze względu na tradycyjne stosowanie jako środek emenagogiczny, jak i z powodu obecności tujonu, a kobiety karmiące piersią i dzieci nie powinny stosować tej rośliny. Osoby uczulone na astrowate, rodzinę obejmującą margerytki, chryzantemy, rumianek i ambrozję, powinny unikać bożego drzewka, ponieważ laktony seskwiterpenowe mogą wywoływać kontaktowe zapalenie skóry, pokrzywkę, a w rzadkich przypadkach poważniejsze reakcje. Osoby z padaczką również powinny unikać tej rośliny, ponieważ tujon może sprzyjać napadom drgawek.

Wszystkie części nadziemne zawierają substancje, które mogą być toksyczne przy spożyciu w dużych ilościach, a to, że boże drzewko ma dużo mniej tujonu niż piołun (Artemisia absinthium), nie czyni go wolnym od ryzyka. Tradycyjne zastosowania jako środek przeciwrobaczy i emenagogiczny są w tym artykule przytaczane wyłącznie jako zapis historyczny, a nie jako przepis, a działanie na alergiczny nieżyt nosa jest nadal w fazie badań i nie pozwala stwierdzić, że roślina jest skuteczna w tym schorzeniu.

Częste skutki uboczne

Skutki uboczne zgłaszane przy umiarkowanym stosowaniu są zazwyczaj łagodne, takie jak nudności lub dyskomfort żołądkowo-jelitowy po naparach oraz podrażnienie skóry lub kontaktowe zapalenie skóry po zastosowaniu miejscowym, zwłaszcza u osób wrażliwych. Nałożony bez odpowiedniego rozcieńczenia olejek eteryczny może podrażniać i uczulać skórę. W badaniu klinicznym ze sprayem do nosa w alergicznym nieżycie nosa niewielki odsetek uczestników zgłosił ból brzucha i reakcje alergiczne, bez poważnych działań, ale liczba ocenianych osób była zbyt mała, by wyciągać szerokie wnioski dotyczące bezpieczeństwa.

Interakcje z lekami

Badania nad konkretnymi interakcjami Artemisia abrotanum z lekami są ograniczone, ale obecność kumaryn uzasadnia teoretyczną ostrożność przy lekach przeciwzakrzepowych, ze względu na możliwe zwiększenie ryzyka krwawienia, i to samo dotyczy leków metabolizowanych przez enzymy cytochromu P450 (CYP). Osoby przyjmujące leki obniżające poziom cukru w cukrzycy powinny monitorować glikemię, ponieważ omawia się możliwy wpływ rośliny na poziom cukru we krwi, a osoby przyjmujące leki przeciwpadaczkowe, uspokajające lub przeciwdepresyjne również powinny porozmawiać z lekarzem przed jakimkolwiek stosowaniem. W każdym przypadku przed użyciem bożego drzewka skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia, zwłaszcza jeśli przyjmujesz inne leki.

Ciekawostki#

Dawne zastosowanie jako środek odstraszający i zapachowy

Boże drzewko ma długą historię jako naturalny środek odstraszający owady i nadający zapach. We Francji zyskało nazwę „garde-robe” (garderoba), ponieważ jego suszone liście wkładano między ubrania, aby silnym kamforowym zapachem odstraszać mole i inne owady, a to domowe zastosowanie pokazuje pomysłowość dawnych społeczności w korzystaniu z zasobów natury. Roślinę rozsypywano też na podłogach domów, by odświeżyć powietrze i zamaskować nieprzyjemne zapachy, co było powszechną praktyką na długo przed nowoczesnymi odświeżaczami powietrza.

Symbol miłości i pamięci

W niektórych kulturach boże drzewko kojarzono z miłością i pamięcią, a angielskie nazwy ludowe, takie jak „lad’s love” (miłość chłopca) i „maid’s ruin” (zguba dziewczyny), odzwierciedlają wierzenia ludowe o rzekomych właściwościach afrodyzjakalnych lub o zdolności rośliny do przywoływania wspomnień. Zwyczajem było, że młodzi mężczyźni nosili gałązki tej rośliny, by zdobyć względy dziewcząt, albo wymieniano ją jako znak czułości i pamięci. W Szwecji boże drzewko trafiało do bukietów zabieranych do kościoła i uważa się, że jego zapach pomagał wiernym nie zasnąć podczas długich kazań, a ta tradycja sprawia, że do dziś jest tam rośliną dziedzictwa kulturowego.

Wzmianki w dawnych tekstach

Znaczenie bożego drzewka widać we wzmiankach w dawnych tekstach, ponieważ Dioskurydes i Pliniusz Starszy opisali tę roślinę w swoich dziełach, co pokazuje uznanie, jakim cieszyła się w medycynie starożytnej. W świecie arabskim jej zastosowania odnotował również Awicenna, jeden z najbardziej wpływowych lekarzy i filozofów złotego wieku islamu. Te historyczne odniesienia pomagają wyjaśnić, dlaczego boże drzewko przetrwało stulecia jako roślina lecznicza i ważna kulturowo, na długo przed tym, jak nowoczesna nauka zaczęła badać jej skład chemiczny.

Najczęściej zadawane pytania#