Grindelia robusta (grindelia): właściwości i korzyści

Grindelia robusta Nutt. / Grindelia to wieloletnia roślina zielna, czasem dorastająca do rozmiarów niewielkiego krzewu, znana z tradycyjnego leczniczego wykorzystania kwitnących, żywicznych szczytów pędów. Pochodzi z zachodniej części Ameryki Północnej i z Meksyku i przystosowuje się do bardzo różnych środowisk, od suchych zboczy i otwartych łąk po brzegi strumieni i koryta okresowych rzek. Grindelia zwraca uwagę jaskrawożółtymi kwiatami, które obficie dostarczają pszczołom nektaru i pyłku, a także częściami nadziemnymi, zbieranymi w czasie kwitnienia do celów leczniczych.

Rdzenne ludy Ameryki Północnej stosowały grindelię przy dolegliwościach oddechowych i chorobach skóry na długo przedtem, zanim roślina trafiła do podręczników medycznych. W Stanach Zjednoczonych stało się to od połowy XIX wieku, kiedy wpisano ją do Farmakopei Stanów Zjednoczonych, a później do National Formulary. Obecnie badania laboratoryjne analizują przeciwzapalną i antyoksydacyjną aktywność jej ekstraktów, ale sława środka wykrztuśnego przy kaszlu i zapaleniu oskrzeli pozostaje tradycyjnym zastosowaniem, wciąż badanym, bez badań klinicznych, które pozwalałyby traktować ją jako udowodniony efekt.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: Grindelia, ziele grindelii (nazwa surowca farmaceutycznego).
• Angielski: August Flower, California Gum Plant, Great Valley Gumplant, Gumweed, Rosin-weed, Scaly Grindelia, Tar Weed, Wild Sunflower.
• Francuski: Grindelia.
• Hiszpański: Grindelia, Manzanilla (w niektórych kontekstach regionalnych; tej nazwy nie należy mylić z rumiankiem).
• Lakota: pte ichi yuha.
• Niemiecki: Grindeliakraut, Grindelie, Großes Gummikraut, Gummipflanze.
• Omaha-Ponca: pezhe wasek.
• Portugalski: Grindélia, nazwa używana w brazylijskich aptekach recepturowych; Erva-gomosa i Planta-da-goma pojawiają się w niektórych źródłach, ale nie ma utrwalonej brazylijskiej nazwy ludowej.
• Włoski: Grindelia.

Synonimy botaniczne#

Według World Flora Online Grindelia robusta Nutt. jest obecnie traktowana jako synonim przyjętej nazwy Grindelia hirsutula Hook. & Arn. Mimo to nazwa Nuttalla pozostaje najczęściej używana w farmakopei, w literaturze naukowej i w handlu roślinami leczniczymi, dlatego ten artykuł zachowuje ją jako główną nazwę gatunkową. W kontekście farmaceutycznym surowiec roślinny znany jako Grindeliae herba obejmuje ponadto pokrewne gatunki, często wymieniane obok grindelii, takie jak Grindelia camporum Greene, Grindelia humilis Hook. & Arn. i Grindelia squarrosa (Pursh) Dunal. To ujęcie odzwierciedla zarówno złożoność taksonomiczną rodzaju, jak i bliskie pokrewieństwo botaniczne tych roślin.

Rodzina botaniczna: Asteraceae#

Rodzina Asteraceae (astrowate), dawniej nazywana Compositae (złożone), jest jedną z największych i najbardziej zróżnicowanych rodzin roślin kwiatowych, liczącą około 1900 rodzajów i ponad 32 000 gatunków rozmieszczonych na całym świecie. Jej cechą wyróżniającą jest kwiatostan typu koszyczek, w którym wiele drobnych kwiatów skupia się tak ciasno, że całość wygląda jak pojedynczy kwiat. Do rodziny należą rośliny o dużym znaczeniu gospodarczym, spożywczym i leczniczym, takie jak sałata, słonecznik i nagietek.

Grindelia ma typowe dla rodziny cechy morfologiczne, z rurkowatymi kwiatami w środkowej części koszyczka i języczkowymi kwiatami na jego brzegu. Astrowate są znane z wytwarzania związków bioaktywnych, takich jak laktony seskwiterpenowe, flawonoidy i olejki eteryczne, a ta różnorodność chemiczna jest przedmiotem intensywnych badań farmakologicznych, co przekłada się na rozwój fitofarmaceutyków i suplementów. Pokrewieństwo ma też praktyczne znaczenie dla bezpieczeństwa, ponieważ osoby uczulone na inne rośliny z tej rodziny mogą zareagować na grindelię w wyniku alergii krzyżowej.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Liście
• Suszone części nadziemne
• Żywiczne kwitnące szczyty pędów (koszyczki kwiatowe)

Najcenniejszą częścią jest kwitnący szczyt pędu, zbierany w czasie kwitnienia, gdy koszyczki i pąki są pokryte lepką żywicą, w której skupiają się diterpeny typu grindelanu. Do nich dochodzą saponiny i flawonoidy obecne w zebranym materiale.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Astma (przekaz tradycyjny, nie zastępuje leczenia medycznego)
• Dolegliwości skórne, w zastosowaniu zewnętrznym
• Działanie hamujące pracę serca (dawny przekaz tradycyjny, związany z wysokimi dawkami; zob. Przeciwwskazania i skutki uboczne)
• Krztusiec (wzmianka historyczna)
• Nieżyt górnych dróg oddechowych
• Przeziębienie
• Środek rozkurczowy dróg oddechowych (przekaz tradycyjny)
• Środek wykrztuśny przy kaszlu (tradycyjne zastosowanie, wciąż badane)
• Zapalenie oskrzeli i dolegliwości oskrzelowe (tradycyjne zastosowanie, wciąż badane)
• Zapalenie pęcherza moczowego (przekaz tradycyjny)
• Zapalenie skóry wywołane przez trujący bluszcz (poison ivy) lub trujący dąb (poison oak), w północnoamerykańskim przekazie tradycyjnym dotyczącym stosowania zewnętrznego

Te przekazy pochodzą głównie z medycyny rdzennych ludów oraz z północnoamerykańskiej praktyki lekarskiej XIX i XX wieku. Żaden z nich nie zastępuje oceny lekarskiej, zwłaszcza w przypadku astmy, krztuśca i zakażeń układu moczowego, które wymagają diagnozy i profesjonalnej opieki.

Właściwości terapeutyczne#

• Antybakteryjne (działanie opisane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Antyoksydacyjne (aktywność zmierzona w testach laboratoryjnych z olejkiem eterycznym i ekstraktami)
• Przeciwgrzybicze (aktywność obserwowana w laboratorium z ekstraktami gatunków z tego rodzaju)
• Przeciwzapalne (efekt obserwowany w modelach komórkowych, wciąż badany)
• Rozkurczowe (przekaz tradycyjny o łagodzeniu skurczów kaszlowych)
• Wykrztuśne (tradycyjne zastosowanie, wciąż badane, ułatwiające odkrztuszanie śluzu)

Dostępne prace na temat grindelii to w większości badania in vitro na komórkach odpornościowych oraz testy chemiczne aktywności antyoksydacyjnej, które pomagają zrozumieć tradycyjną sławę rośliny, ale nie ustalają dawki, skuteczności ani bezpieczeństwa u ludzi.

Profil fitochemiczny#

• Flawonoidy (3,7-dimetyloeter kemferolu, 3-metyloeter kemferolu, metyloetery kwercetyny)
• Garbniki (5%)
• Kwasy diterpenowe typu grindelanu (kwas 17-acetoksygrindeliowy, kwas 7,8-epoksygrindeliowy, kwas grindeliowy)
• Kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, p-kumarowy i p-hydroksybenzoesowy)
• Monoterpeny i seskwiterpeny (alfa-pinen, borneol, limonen, octan bornylu, trans-pinokarweol)
• Olejek eteryczny (0,2%)
• Saponiny triterpenowe (bajogenina, grindeliasapogenina D, kwas oleanolowy)
• Śluzy
• Związki acetylenowe (matrikarianol, octan matrikarianolu)

Kwasy diterpenowe typu grindelanu, zwłaszcza kwas grindeliowy, są najbardziej charakterystycznymi składnikami żywicy i służą jako chemiczne markery rodzaju. Z kolei metylowane flawonoidy z powierzchni rośliny i kwasy fenolowe są badane jako możliwe źródło aktywności przeciwzapalnej i antyoksydacyjnej obserwowanej w laboratorium.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Ekstrakt płynny
• Nalewka
• Napar (herbata) z rozdrobnionego surowca
• Okład (stosowanie zewnętrzne)
• Płyn do przemywania skóry (stosowanie zewnętrzne)

Ponieważ grindelia gromadzi selen, gdy rośnie na glebach bogatych w selen na zachodzie Stanów Zjednoczonych, każda forma przygotowania powinna wychodzić od materiału o kontrolowanej jakości, pochodzącego od dostawcy, który podaje pochodzenie i wyniki analizy surowca. Formy do użytku wewnętrznego wymagają ponadto porady specjalisty i stosowania przez krótki czas.

Synergia z innymi roślinami#

Drogi oddechowe

W tradycji zielarskiej grindelia bywa łączona z innymi roślinami przy dolegliwościach oddechowych, a połączenia z lobelią (Lobelia inflata) i lukrecją (Glycyrrhiza glabra) są tradycyjnie odnotowywane przy astmie i zapaleniu oskrzeli. W tym przekazie lobelia miałaby działać rozkurczowo na oskrzela, a lukrecja wykrztuśnie i przeciwzapalnie, tworząc z grindelią mieszankę ukierunkowaną na kaszel i zatkane drogi oddechowe. Lobelia ma jednak znaną toksyczność, a lukrecja przy długotrwałym stosowaniu może podnosić ciśnienie tętnicze, dlatego takie mieszanki mają sens wyłącznie pod nadzorem specjalisty. W przemysłowych preparatach na rynku francuskim grindelia występuje także obok Gelsemium i Erysimum przy objawach stanów grypopodobnych i kaszlu. Tego połączenia nie należy odtwarzać w domu, ponieważ gelsemium jest rośliną silnie toksyczną.

Podrażniona skóra i zapalenia skóry

Przy zapaleniu skóry wywołanym przez trujący bluszcz (poison ivy) i trujący dąb (poison oak), czyli w północnoamerykańskim przekazie tradycyjnym, którego nie należy rozciągać na inne choroby skóry, grindelię można łączyć z nagietkiem (Calendula officinalis). Opis przypadku opublikowany w 2005 roku wskazywał na szybkie złagodzenie świądu i wysięku po nałożeniu nalewki z grindelii w kremie z nagietkiem, co jest pojedynczą obserwacją i nie odpowiada badaniu kontrolowanemu. Tradycja przypisuje nagietkowi działanie łagodzące i wspomagające gojenie, które miałoby uzupełniać wpływ grindelii na podrażnienie. Ponieważ obie rośliny należą do astrowatych, osoby uczulone na tę rodzinę powinny unikać tego połączenia.

Przepisy i protokoły użycia#

Tradycyjny napar przy kaszlu i zalegającej wydzielinie

Napar to najstarsza forma przygotowania grindelii i tradycyjnie stosuje się go w celu złagodzenia kaszlu towarzyszącego stanom grypopodobnym oraz wydzieliny zalegającej w górnych drogach oddechowych, co jest tradycyjnym zastosowaniem, wciąż badanym, ograniczonym do kilku dni.

• Składniki: Suszone, rozdrobnione kwitnące szczyty pędów Grindelia robusta, w ilości wskazanej przez specjalistę, oraz około 150 ml wrzącej wody.
• Sposób przygotowania: Umieść ziele w naczyniu, zalej wrzącą wodą, przykryj i pozostaw do zaparzenia na 5 do 10 minut. Przecedź i pij ciepłe.
• Dawkowanie: Częstotliwość i czas stosowania należy ustalić indywidualnie, bez długotrwałego stosowania; skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Nalewka do użytku wewnętrznego

Nalewka skupia składniki grindelii w roztworze wodno-alkoholowym i w przekazie tradycyjnym jest stosowana przy tych samych dolegliwościach oddechowych co napar przez osoby, które oczekują bardziej ustandaryzowanej miary. Ponieważ jest bardziej stężona i zawiera alkohol, wymaga jednak porady specjalisty i nie powinna być stosowana przez dłuższy czas.

• Składniki: Surowiec z Grindelia robusta o kontrolowanej jakości i rozpuszczalnik ekstrakcyjny (etanol 60% V/V).
• Sposób przygotowania: Nalewkę przygotowuje się w proporcji 1:10, czyli jedna część grindelii na dziesięć części rozpuszczalnika, przez macerację rośliny w alkoholu przez określony czas, a następnie przesączenie.
• Dawkowanie: Dawkę należy ustalić z uwzględnieniem czynności nerek, ciśnienia tętniczego i przyjmowanych leków; skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Ekstrakt płynny

Ekstrakt płynny to kolejna stężona forma, tradycyjnie stosowana przy tych samych wskazaniach oddechowych co napar przez osoby, które wolą płynny preparat łatwiejszy do odmierzenia. Dotyczą go też te same środki ostrożności co nalewki, jeśli chodzi o stężenie, zawartość alkoholu i czas stosowania.

• Składniki: Surowiec z Grindelia robusta i rozpuszczalnik ekstrakcyjny (etanol 22,5% V/V).
• Sposób przygotowania: Ekstrakt płynny przygotowuje się w proporcji 1:1, czyli jedna część grindelii na jedną część rozpuszczalnika.
• Dawkowanie: Wyłącznie w zaleconej dawce, przez krótki czas; skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Zachodnia fitoterapia

W zachodniej fitoterapii grindelia jest znana z działania wykrztuśnego, rozkurczowego i przeciwzapalnego, opisywanego głównie przez tradycję, i pojawia się w recepturach na zapalenie oskrzeli, astmę i kaszel oraz w preparatach do stosowania zewnętrznego przy podrażnieniach skóry. Badane efekty przypisuje się składowi chemicznemu rośliny, który obejmuje żywice, flawonoidy i saponiny. Dowody u ludzi pozostają jednak ograniczone i nie uprawniają do stosowania grindelii zamiast opieki lekarskiej, zwłaszcza w astmie.

Homeopatia

W homeopatycznej materia medica Grindelia robusta jest opisywana przy dolegliwościach oddechowych, zwłaszcza astmie z utrudnionym odkrztuszaniem, oraz przy dolegliwościach sercowych związanych z problemami płucnymi, a także przy bólach śledziony i uczuciu ospałości. Jest to wskazanie właściwe homeopatii, bez potwierdzenia klinicznego, w którym wybór potencji i dawkowania należy do wykwalifikowanego homeopaty na podstawie objawów konkretnego pacjenta. To zastosowanie nie zastępuje opieki lekarskiej w chorobach serca ani płuc.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Choroby nerek i długotrwałe stosowanie

Grindelia jest przeciwwskazana w chorobach nerek, ponieważ żywica jest wydalana przez nerki, i nie powinna być stosowana długotrwale. Przy wysokich dawkach istnieje przekaz tradycyjny o podrażnieniu żołądka i nerek, dlatego każde stosowanie wewnętrzne powinno być krótkie, w dawce wskazanej przez specjalistę, i przerwane w razie bólu w okolicy lędźwiowej, zmian w moczu lub dolegliwości trawiennych.

Ciśnienie tętnicze i częstość akcji serca

Istnieje przekaz tradycyjny o działaniu obniżającym ciśnienie i zwalniającym akcję serca przy wysokich dawkach, co wymaga ostrożności i porady specjalisty u osób przyjmujących leki przeciwnadciśnieniowe i przeciwarytmiczne. Sumowanie się efektów może nadmiernie obniżyć ciśnienie lub rytm serca. Osoby z niskim ciśnieniem, bradykardią lub innymi chorobami serca również powinny porozmawiać z lekarzem przed zastosowaniem rośliny.

Reakcje alergiczne

Istnieje ryzyko alergii krzyżowej na astrowate (Asteraceae), dlatego osoby wrażliwe na rośliny z tej rodziny, takie jak ambrozja, chryzantema, nagietek i rumianek, mogą zareagować także na grindelię kontaktowym zapaleniem skóry, pokrzywką, a w rzadkich przypadkach poważniejszymi reakcjami. Przed zastosowaniem zewnętrznym na większej powierzchni warto przetestować produkt na małym fragmencie skóry i obserwować reakcję, zanim użyje się go dalej.

Podrażnienie przewodu pokarmowego

U osób wrażliwych grindelia może podrażniać błonę śluzową żołądka, a wysokie dawki mogą wywoływać biegunkę oraz podrażnienie nerek lub żołądka. Brak nowszych doniesień o poważnych zdarzeniach niepożądanych przy tradycyjnym stosowaniu w zwykłych dawkach, ale zaleca się ostrożność, zwłaszcza osobom z zapaleniem błony śluzowej żołądka, wrzodami lub innymi problemami żołądkowo-jelitowymi.

Jakość surowca i selen

Roślina gromadzi selen na glebach bogatych w selen na zachodzie Stanów Zjednoczonych, dlatego należy używać wyłącznie materiału o kontrolowanej jakości, ze znanym pochodzeniem i świadectwem analizy od dostawcy. Trzeba też sprawdzić tożsamość botaniczną produktu, ponieważ surowiec Grindeliae herba może obejmować inne gatunki z tego rodzaju, takie jak Grindelia squarrosa.

Ciąża i karmienie piersią

W ciąży i w okresie karmienia piersią zaleca się unikanie grindelii z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa, a kobiety w ciąży lub karmiące piersią powinny skonsultować się ze specjalistą przed zastosowaniem jakiegokolwiek produktu zawierającego tę roślinę.

Dzieci i młodzież

Grindelia jest przeznaczona wyłącznie dla dorosłych i osób starszych, ponieważ brak danych o bezpieczeństwie i skuteczności u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat. Nalewki i ekstrakty płynne zawierają ponadto alkohol, co dodatkowo przemawia za tym, by nie stosować jej w tych grupach wiekowych.

Granice tradycyjnego stosowania

Tradycyjne stosowanie zewnętrzne przy zapaleniu skóry wywołanym przez trujący bluszcz to przekaz północnoamerykański, którego nie należy rozciągać na egzemę, otwarte rany ani inne choroby skóry. Podobnie stosowanie jako środka wykrztuśnego przy kaszlu i zapaleniu oskrzeli jest tradycyjnym zastosowaniem, wciąż badanym, które nie zastępuje oceny lekarskiej w przypadku przewlekłego kaszlu, duszności lub świszczącego oddechu.

Ciekawostki#

Pochodzenie nazwy

Nazwa rodzaju Grindelia upamiętnia Davida Hieronymusa Grindla (1776-1836), bałtycko-niemieckiego farmaceutę i botanika, i wpisuje się w powszechną w taksonomii praktykę nadawania roślinom nazw na cześć naukowców, których prace wywarły wpływ na botanikę ich czasów.

Nazwy związane z żywicą

Wiele angielskich nazw rośliny, takich jak gumweed, rosin-weed i tar weed, nawiązuje do lepkiej żywicy pokrywającej koszyczki i pąki kwiatowe. To ta sama wydzielina, w której skupiają się charakterystyczne dla rodzaju diterpeny i która sprawia, że świeża roślina jest w dotyku lepka.

Rdzenne ludy Ameryki Północnej

Grindelia ma długą historię stosowania wśród rdzennych ludów Ameryki Północnej, które używały jej do różnych celów leczniczych i ceniły ją zwłaszcza przy dolegliwościach oskrzelowych i chorobach skóry, w tym przy reakcjach wywołanych przez trujący bluszcz. Ta tradycyjna wiedza miała decydujące znaczenie dla późniejszego przyjęcia rośliny przez medycynę zachodnią. Nazwy zapisane w językach takich jak lakota i omaha-ponca wciąż przypominają o tym pochodzeniu.

Oficjalne uznanie

Roślina zyskała oficjalne uznanie w medycynie zachodniej od połowy XIX wieku i figurowała w Farmakopei Stanów Zjednoczonych w latach 1882-1926, a w amerykańskim National Formulary do 1960 roku. Ta obecność pokazuje prestiż grindelii w ówczesnej praktyce lekarskiej, choć ówczesne kryteria włączenia bardzo różniły się od dzisiejszych standardów naukowego potwierdzenia.

Najczęściej zadawane pytania#