Humulus lupulus (chmiel): właściwości i korzyści

Chmiel (Humulus lupulus L.) jest wieloletnim pnączem z rodziny Cannabaceae, pochodzącym z Europy, Azji Zachodniej i Ameryki Północnej, cenionym od stuleci zarówno za tradycyjne zastosowanie lecznicze, jak i za kluczową rolę w produkcji piwa. Kwiaty żeńskie, zebrane w szyszki, są najczęściej wykorzystywaną częścią rośliny, ponieważ skupiają związki odpowiedzialne za charakterystyczną goryczkę i aromat, a także substancje, które budzą zainteresowanie badań farmakologicznych.

W europejskiej medycynie tradycyjnej chmiel stosowano przede wszystkim przy problemach ze snem, niepokoju i nerwowości, a także jako środek gorzki wspomagający trawienie. Europejska Agencja Leków (EMA) uznaje rejestrację tradycyjnego stosowania szyszek w łagodzeniu lekkich objawów stresu psychicznego oraz jako pomoc w zasypianiu u dorosłych, natomiast współczesne badania naukowe koncentrują się na chemii rośliny, bogatej w kwasy goryczkowe, prenylowane flawonoidy i olejki eteryczne. Dzięki połączeniu długiej tradycji, wyjątkowej fitochemii i szczególnych zasad bezpieczeństwa Humulus lupulus pozostaje przedmiotem nieustannych badań.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: chmiel, chmiel zwyczajny.
• Angielski: beer hops, common hops, European hops, hops.
• Duński: humle.
• Francuski: houblon.
• Hiszpański: lúpulo.
• Japoński: ホップ, セイヨウカラハナソウ.
• Niderlandzki: hop.
• Niemiecki: Echter Hopfen, Hopfen.
• Norweski: humle.
• Portugalski: lúpulo.
• Szwedzki: humle.
• Włoski: luppolo.

Synonimy botaniczne#

Humulus lupulus L., opublikowany przez Linneusza w Species Plantarum (1753), jest przyjętą nazwą botaniczną. Uznane synonimy gatunku są następujące:

• Humulus volubilis Salisb.
• Humulus vulgaris Gilib.
• Lupulus amarus Gilib.
• Lupulus communis Gaertn.
• Lupulus humulus Mill.
• Lupulus scandens Lam.
• Waldensia lupulina Lavy

Poza tymi synonimami gatunek obejmuje odmiany geograficzne, których nie należy mylić z nazwami równoważnymi: odmianę japońską Humulus lupulus var. cordifolius (Miq.) Maxim. ex Franch. & Sav., opisaną pierwotnie jako Humulus cordifolius Miq., oraz odmiany amerykańskie var. lupuloides E.Small (której odpowiada nazwa Humulus americanus Nutt.), var. neomexicanus A.Nelson & Cockerell i var. pubescens E.Small.

Rodzina botaniczna: Cannabaceae#

Rodzina Cannabaceae w obecnym ujęciu systemu APG IV obejmuje rośliny kwiatowe o zróżnicowanych formach wzrostu, od roślin zielnych i pnączy po krzewy i drzewa, w tym rodzaje takie jak Cannabis, Celtis, Trema i Humulus. Wiele gatunków ma liście dłoniaste lub klapowane, a chmiel dzieli z najbliższymi krewnymi wiatropylność i wyróżnia się jako silne pnącze zdolne do wytwarzania istotnych związków bioaktywnych.

Rodzina jest znana z wytwarzania metabolitów wtórnych, takich jak terpeny i flawonoidy, które nadają aromat i znaczenie farmakologiczne wielu jej gatunkom, a ta różnorodność chemiczna jest w ostatnich dekadach przedmiotem intensywnych badań naukowych.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Lupulina (żółtawy, żywiczny proszek obecny w szyszkach)
• Młode liście (w niektórych potrawach)
• Olejek eteryczny
• Szyszki żeńskie (owocostany, czyli żeńskie kwiatostany)

Chmiel: etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Biegunki i kaszel pochodzenia nerwowego, w europejskiej tradycji ludowej
• Bóle głowy, zębów i żołądka, w tradycji ludowej
• Miejscowe stosowanie tradycyjne przy podrażnieniach i stanach zapalnych skóry
• Napięcie nerwowe i łagodny stres psychiczny, w tradycji
• Niepokój i nerwowość, jako łagodny środek uspokajający w tradycji
• Objawy menopauzy i bóle menstruacyjne, w tradycji ludowej i nadal w fazie badań, z niewielkimi badaniami i niespójnymi wynikami
• Pobudzanie apetytu i trawienia, jako tradycyjny tonik gorzki
• Trudności z zasypianiem, tradycyjne zastosowanie uznane przez EMA u dorosłych

Właściwości terapeutyczne#

• Antybakteryjne (aktywność kwasów goryczkowych obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Gorzki tonik (według tradycji pobudza apetyt i trawienie)
• Hipoglikemizujące (w fazie badań, bez potwierdzenia klinicznego)
• Kardioprotekcyjne (w fazie badań, bez potwierdzenia klinicznego)
• Moczopędne (tradycyjnie stosowane w celu zwiększenia wydalania moczu)
• Nasenne (tradycyjne zastosowanie jako pomoc w zasypianiu, uznane przez EMA u dorosłych)
• Przeciwbólowe (tradycyjnie stosowane w łagodzeniu lekkich bólów)
• Przeciwgorączkowe (tradycyjnie stosowane przy gorączce)
• Przeciwutleniające (aktywność flawonoidów obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (aktywność obserwowana w badaniach eksperymentalnych)
• Rozkurczowe (tradycyjnie stosowane w łagodzeniu skurczów)
• Rozluźniające mięśnie (zastosowanie tradycyjne)
• Uspokajające (łagodne działanie uspokajające według tradycji)

Profil fitochemiczny#

• Fitoestrogeny (prenyloflawanony, zwłaszcza 8-prenylonaryngenina)
• Flawonoidy (8-prenylonaryngenina, epikatechina, izoksantohumol, katechina, ksantohumol, kwercetyna, moryna, rutyna)
• Garbniki
• Kwasy goryczkowe (adhumulon, humulon, kohumulon, kolupulon, lupulon)
• Olejki eteryczne (farnezen, geraniol, humulen, kariofilen, linalol, mircen)
• Żywice

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Herbata (napar)
• Kapsułki (suchy ekstrakt)
• Macerat
• Nalewka
• Okład (do stosowania zewnętrznego)
• Olejek eteryczny (do aromaterapii i do stosowania zewnętrznego po rozcieńczeniu)
• Poduszka z suszonych szyszek (wdychanie zapachu)

Synergia z innymi roślinami#

Na napięcie nerwowe i trudności z zasypianiem

W europejskiej tradycji ziołowej chmiel często łączy się z kozłkiem lekarskim (Valeriana officinalis) i męczennicą cielistą (Passiflora incarnata) w preparatach stosowanych przy nerwowości i trudnościach z zasypianiem. Spośród tych połączeń jedynie duet chmielu i kozłka został sprawdzony w kontrolowanym badaniu klinicznym (Koetter i współpracownicy, 2007), a najbardziej spójne dostępne dowody kliniczne dotyczą właśnie tego połączenia, a nie samego chmielu. Ponieważ działanie uspokajające tych roślin się sumuje, połączenie należy stosować pod opieką specjalisty, zwłaszcza u osób, które już przyjmują leki wywołujące senność.

Na dolegliwości trawienne

Połączenie chmielu z miętą pieprzową (Mentha × piperita) i melisą lekarską (Melissa officinalis) stosuje się tradycyjnie przy niestrawności, wzdęciach i kolkach jelitowych, ponieważ gorzkie związki chmielu wiąże się z pobudzaniem trawienia, a olejki eteryczne mięty i melisy mają tradycyjną opinię środków wiatropędnych i rozkurczowych.

Na odprężenie pod koniec dnia

Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla) pojawia się w tradycyjnych mieszankach z chmielem przeznaczonych na łagodne napięcie nerwowe i odprężenie przed snem, w naparach, w których delikatny smak kwiatów rumianku pomaga też zrównoważyć intensywną goryczkę szyszek. Jest to zastosowanie tradycyjne, bez badań klinicznych oceniających konkretnie to połączenie.

Przepisy i protokoły użycia#

Herbata z chmielu przed snem

Składniki: 1 łyżeczka suszonych szyszek chmielu i 200 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Włóż szyszki do kubka, zalej wrzącą wodą, przykryj i parz przez 5 do 10 minut. Po przecedzeniu pij ciepłą, najlepiej około 30 minut przed snem, zgodnie z tradycyjnym zastosowaniem jako pomoc w zasypianiu, albo w ciągu dnia w chwilach napięcia nerwowego. Tradycja zaleca nie słodzić naparu, aby zachować jego gorzki charakter. Ze względu na działanie uspokajające po wypiciu herbaty nie prowadź pojazdów i nie obsługuj maszyn.

Nalewka z chmielu

Składniki: 20 g suszonych szyszek chmielu i 100 ml alkoholu zbożowego o stężeniu 70%.

Przygotowanie: Włóż szyszki do butelki z ciemnego szkła, zalej alkoholem, szczelnie zamknij i odstaw na 2 tygodnie w chłodne, ciemne miejsce, codziennie wstrząsając butelką. Następnie przecedź i przechowuj w butelce z zakraplaczem. Nalewka jest tradycyjnie stosowana na odprężenie i napięcie nerwowe, ale nie istnieje potwierdzona dawka w kroplach dla tego zastosowania, dlatego ilość należy ustalić ze specjalistą. Ponieważ nalewka zawiera alkohol, nie wolno łączyć jej ze środkami uspokajającymi ani stosować w ciąży, w okresie karmienia piersią, u dzieci ani u osób, które muszą unikać alkoholu.

Poduszka z szyszek chmielu

Składniki: suszone szyszki chmielu i woreczek lub mała poszewka z bawełny.

Przygotowanie: Napełnij małą poduszkę suszonymi szyszkami i połóż ją przy głowie przed snem. Według tradycji aromat uwalniany przez lotne olejki szyszek pomaga uspokoić umysł i zasnąć, a jest to jeden z najstarszych sposobów korzystania z rośliny. Osoby, które kiedykolwiek miały alergię na chmiel, nie powinny używać poduszki, a sama poduszka musi być przechowywana poza zasięgiem psów i innych zwierząt domowych.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Aromaterapia

Olejek eteryczny z chmielu jest stosowany w aromaterapii ze względu na właściwości relaksujące, które przypisuje mu tradycja, zarówno w inhalacji z dyfuzora, jak i w stosowaniu zewnętrznym, zawsze po rozcieńczeniu olejem roślinnym, w celu sprzyjania spokojowi i bardziej pogodnemu snu. Składniki aromatyczne, takie jak mircen i humulen, są badane pod kątem działania na ośrodkowy układ nerwowy, a olejek pojawia się także w masażach mających złagodzić napięcie mięśni i wspierać ogólne samopoczucie. Ponieważ olejek eteryczny jest skoncentrowany, nie wolno go przyjmować doustnie ani nakładać na skórę w postaci nierozcieńczonej.

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej chmiel wchodzi w skład preparatów takich jak standaryzowane ekstrakty i kapsułki, zwykle o oznaczonej zawartości kwasów goryczkowych i flawonoidów, i jest stosowany jako łagodny środek uspokajający i przeciwlękowy przy lekkich problemach ze snem i napięciu nerwowym, z rejestracją tradycyjnego stosowania uznaną przez EMA dla dorosłych. Stosowanie przy objawach menopauzy pozostaje w fazie badań, z niewielkimi badaniami i niespójnymi wynikami, a aktywność estrogenowa rośliny wymaga indywidualnej oceny. Dawkowanie i formę podawania powinien ustalić specjalista, który uwzględni potrzeby każdej osoby i możliwe interakcje z lekami.

Homeopatia

W homeopatii Humulus lupulus figuruje w materiach medycznych jako lek kojarzony z bezsennością, nerwowością i niepokojem, zwłaszcza gdy towarzyszy im pobudzenie seksualne, a także z trudnościami w zasypianiu, niespokojnymi snami i drażliwością. Preparat homeopatyczny otrzymuje się ze świeżej rośliny zgodnie z zasadami rozcieńczania i dynamizacji, a wybór potencji i częstotliwości zależy od oceny pełnego obrazu objawów przez uprawnionego specjalistę. Wskazania te należą do tradycji homeopatycznej i nie mają potwierdzenia w badaniach klinicznych.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Chmiel ma uznaną przez EMA rejestrację tradycyjnego stosowania (monografia tradycyjnego stosowania Lupuli flos) w łagodzeniu lekkich objawów stresu psychicznego oraz jako pomoc w zasypianiu, u dorosłych, a najbardziej spójne dowody kliniczne dotyczą połączenia z kozłkiem lekarskim, a nie samego chmielu. Mimo tej historii roślina wykazuje istotne działanie uspokajające i istotną aktywność estrogenową, co wymaga opisanych poniżej środków ostrożności.

Przeciwwskazania

• Alergia na roślinę: osoby, które kiedykolwiek zareagowały na chmiel zapaleniem skóry, pokrzywką lub objawami ze strony układu oddechowego, nie powinny stosować żadnego preparatu, nawet poduszki z szyszek.
• Ciąża i karmienie piersią: należy unikać stosowania ze względu na aktywność hormonalną rośliny i brak danych dotyczących bezpieczeństwa.
• Depresja: istnieje tradycyjne zalecenie ostrożności w stanach depresyjnych ze względu na działanie uspokajające, dlatego przed użyciem warto porozmawiać ze specjalistą prowadzącym terapię, choć nie jest to przeciwwskazanie bezwzględne.
• Dzieci poniżej 12 lat: niezalecane z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa, zgodnie ze stanowiskiem EMA.
• Stany wrażliwe na estrogeny: 8-prenylonaryngenina jest jednym z najsilniejszych znanych fitoestrogenów, dlatego chmielu należy unikać w przypadku raka piersi, macicy lub jajnika, endometriozy i mięśniaków, a także przy stosowaniu tamoksyfenu, terapii hormonalnej lub antykoncepcji hormonalnej.
• Zabieg chirurgiczny: stosowanie należy przerwać co najmniej 2 tygodnie przed każdym zabiegiem chirurgicznym, ponieważ działanie może sumować się ze znieczuleniem.

Skutki uboczne

• Reakcje alergiczne: kontaktowe zapalenie skóry i pokrzywka są opisywane u osób, które mają kontakt ze świeżymi szyszkami, co jest znane jako choroba zbieraczy chmielu, a pyłek może wywoływać alergię oddechową.
• Senność i zawroty głowy: są to najczęstsze objawy, zwłaszcza przy wysokich dawkach, i wynikają z działania uspokajającego; po użyciu nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn.

Interakcje z lekami

• Alkohol i leki hamujące ośrodkowy układ nerwowy: nie łączyć z alkoholem, benzodiazepinami, barbituranami, opioidami ani uspokajającymi lekami przeciwhistaminowymi bez porady specjalisty, ponieważ działanie się sumuje.
• Hormony i modulatory hormonalne: aktywność estrogenowa rośliny może zakłócać działanie tamoksyfenu, terapii hormonalnej i antykoncepcji hormonalnej.
• Inne ziołowe środki uspokajające: kozłka lekarskiego, męczennicy i kava nie należy łączyć z chmielem bez porady specjalisty, ponieważ działanie uspokajające się sumuje.
• Leki o wąskim indeksie terapeutycznym: ksantohumol i humulony modulują enzymy CYP w danych in vitro, przy niepewnym znaczeniu klinicznym, co przemawia za ostrożnością.
• Leki przeciwcukrzycowe: działanie obniżające poziom glukozy jest dopiero badane, a osoby przyjmujące leki na cukrzycę powinny kontrolować glikemię i nie zmieniać leczenia na własną rękę.

Piwo nie jest leczniczą formą stosowania chmielu: jego picie nie daje efektów opisanych w tym artykule, a dodatkowo dostarcza alkoholu. Ważna jest też ostrożność w domu, ponieważ chmiel jest toksyczny dla psów i może wywołać hipertermię złośliwą, potencjalnie śmiertelną, także po kontakcie z resztkami z domowego warzenia piwa, dlatego szyszki, poduszki i pozostałości po warzeniu muszą być przechowywane z dala od zwierząt. Przed rozpoczęciem jakiegokolwiek stosowania, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią, przy istniejącej chorobie lub przyjmowaniu leków, skonsultuj się ze specjalistą.

Chmiel: ciekawostki#

Pochodzenie i dawne zastosowania

Pochodzący z Europy, Azji Zachodniej i Ameryki Północnej chmiel był wykorzystywany już przez dawne ludy, a dane archeologiczne sugerują, że plemiona germańskie i słowiańskie uprawiały i wykorzystywały tę roślinę na długo przed jej rozpowszechnieniem w piwowarstwie, kiedy ceniono ją głównie za zastosowanie lecznicze i jako środek konserwujący żywność.

Chmiel w piwie

Najbardziej znane jest powiązanie chmielu z piwem, a choć przez stulecia sporadycznie dodawano go do napojów fermentowanych, jego powszechne użycie w piwowarstwie zaczęło się w średniowieczu, około XI wieku, w Niemczech. Mnisi benedyktyńscy byli wśród pionierów tej praktyki i zauważyli, że roślina nie tylko dodaje przyjemnej goryczki i aromatu, ale też działa jako naturalny konserwant, hamując niepożądane bakterie i wydłużając trwałość napoju. Ta innowacja odmieniła produkcję piwa i jest jednym z powodów, dla których chmiel stał się tak ważną uprawą rolną.

Chmiel a sen

Jedną z najciekawszych tradycji związanych z rośliną jest poduszka z chmielu, wypełniona suszonymi szyszkami i kładziona przy głowie przed snem. Uważa się, że lotne olejki uwalniane przez szyszki, zwłaszcza metylobutenol, mają łagodne działanie uspokajające, a ten zwyczaj odzwierciedla empiryczną wiedzę o relaksującym charakterze chmielu, która pojawiła się na długo przed jakimikolwiek badaniami laboratoryjnymi.

Chmiel a fitoestrogeny

Chmiel należy do najbogatszych naturalnych źródeł fitoestrogenów, zwłaszcza 8-prenylonaryngeniny (8-PN), uważanej za jeden z najsilniejszych znanych fitoestrogenów od czasu jej identyfikacji w chmielu i piwie w 1999 roku. Ta cecha wzbudziła zainteresowanie badaniami nad objawami menopauzy, tematem nadal badanym w niewielkich badaniach o niespójnych wynikach, i jest to ta sama właściwość, która wymaga ostrożności przy stosowaniu, jak opisano w przeciwwskazaniach. Dawny przekaz tradycyjny przypisuje chmielowi także obniżanie popędu płciowego, co krąży w tekstach popularnych i materiach medycznych, ale nie zostało ustalone jako skutek uboczny.

Chmiel, chmiel japoński i konopie

Chmiel japoński (Humulus japonicus Siebold & Zucc.) to inny gatunek, jednoroczny i inwazyjny, bez użytecznej lupuliny i z alergizującym pyłkiem, który nie nadaje się ani do herbaty, ani do piwa i należy go odróżniać od Humulus lupulus. Choć chmiel należy do tej samej rodziny co Cannabis sativa, nie zawiera THC ani kannabinoidów i nie ma działania psychoaktywnego.

Najczęściej zadawane pytania#