Sesamum indicum (sezam indyjski): właściwości i korzyści

Sesamum indicum, powszechnie znany jako sezam, to cenna roślina oleista, od tysiącleci wykorzystywana w kuchni i w medycynie tradycyjnej, a zarówno jej nasiona, jak i tłoczony z nich olej są doceniane praktycznie na całym świecie. Bogactwo związków bioaktywnych, zwłaszcza lignanów takich jak sezamina, sprawia, że gatunek ten często bywa przedmiotem badań, a wstępne badania kliniczne analizują jego rolę w kontroli glikemii i lipidów we krwi, podczas gdy tradycja ludowa stosuje go do regulowania pracy jelit. Przed jakimkolwiek użyciem trzeba jednak wiedzieć, że nasiona sezamu należą do głównych uznanych alergenów pokarmowych i mogą wywoływać u osób uczulonych ciężkie reakcje, w tym anafilaksję.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: sezam, sezam indyjski.
• Angielski: sesame, benne, benne seeds, benniseed, gingelly, gingelli.
• Arabski: simsim.
• Chiński: zhima, hei zhima (odmiana czarna).
• Esperanto: sezamo.
• Fiński: seesami.
• Francuski: sésame, gigiri.
• Grecki: sousámi.
• Hindi: til.
• Hiszpański: ajonjolí, sésamo, anjolí, ajonjolín, ajonjulí, aljonjolé, aljonjolí, jonjolé, haholí, jijirí, ejonjilí.
• Indonezyjski: wijen.
• Japoński: goma.
• Koreański: chamkkae.
• Niderlandzki: sesam, sesamzaad.
• Niemiecki: Sesam, Gemeiner Sesam, Indischer Sesam, Sesamstrauch.
• Pendżabski: til.
• Portugalski: gergelim, sésamo, gergelim-branco, gergelim-preto, gerzelim, girgelim, jerxelim, zirzelim.
• Sanskryt: tila.
• Szwedzki: sesam.
• Tajski: nga.
• Turecki: susam.
• Wietnamski: vừng.
• Włoski: sesamo, giuggiulena, ciminu.

Synonimy botaniczne#

• Sesamum africanum Tod.
• Sesamum occidentale Heer & Regel
• Sesamum oleiferum Sm.
• Sesamum orientale L.

Rodzina botaniczna: Pedaliaceae#

Sezam należy do rodziny Pedaliaceae, a rodzaj Sesamum obejmuje wiele gatunków dzikich, w większości pochodzących z Afryki Subsaharyjskiej, choć forma uprawna wywodzi się z Indii, o czym szerzej mowa w części z ciekawostkami.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Liście
• Nasiona

Nasiona spożywa się w całości, prażone, zmielone na pastę lub w postaci oleju, natomiast liście służą głównie do przygotowywania naparów o tradycyjnym zastosowaniu.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

W tradycji ludowej sezam jest częścią codziennej diety jako ogólny środek regenerujący, który ma pobudzać siły obronne organizmu, a zarówno ajurweda, jak i tradycyjna medycyna chińska wykorzystują nasiona w praktykach mających na celu zwiększenie energii życiowej. Istnieją też tradycyjne przekazy o jego stosowaniu przeciw zmęczeniu oraz dla nadania mięśniom napięcia i jędrności, a także wzmianki o regularności pracy jelit i wspieraniu układu sercowo-naczyniowego, czyli o zastosowaniach, które współczesna nauka wciąż bada.

Tradycja ludowa przypisuje spożywaniu sezamu zdolność łagodzenia wyczerpania nerwowego i psychicznego, stresu, utraty pamięci po urazie, przygnębienia, drażliwości i bezsenności, ale wskazania te opierają się na doświadczeniu empirycznym, a nie na dowodach klinicznych, i nie zastępują opieki specjalisty, zwłaszcza w przypadku depresji. W kosmetyce nasiona i olej stosuje się jako środki kojące, wygładzające i pielęgnujące skórę oraz włosy, a olej jest szeroko używany do masażu.

Zastosowania sezamu wykraczają też poza medycynę, ponieważ dawniej jego łodygi służyły jako opał. W starożytnym Babilonie, według przekazów, kobiety jadły chałwę przyrządzaną z miodu i nasion sezamu w nadziei na przedłużenie młodości i urody, a rzymscy żołnierze sięgali po nasiona, by nabrać siły i energii. U Maronów z Surinamu sezam pojawia się w ceremoniach religijnych i służy do odpędzania Azemana, wampirycznej postaci z miejscowego folkloru.

Właściwości terapeutyczne#

Poniższe właściwości łączą przekazy tradycyjne z wynikami badań i żadna z nich nie uzasadnia stosowania sezamu zamiast leczenia medycznego.

• Bakteriobójczy (zastosowanie tradycyjne)
• Hipoglikemizujący (efekt analizowany w badaniach, który może sumować się z działaniem leków na cukrzycę)
• Kardioprotekcyjny (badania kliniczne analizują wpływ na cholesterol LDL i ciśnienie tętnicze)
• Łagodnie przeczyszczający (tradycyjne stosowanie w regulacji pracy jelit)
• Mlekopędny (zastosowanie tradycyjne; zob. środki ostrożności w okresie karmienia piersią)
• Moczopędny (zastosowanie tradycyjne)
• Neuroprotekcyjny (aktywność sezaminy obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Odprężający (zastosowanie tradycyjne)
• Odstraszający owady (zastosowanie tradycyjne)
• Pobudzający (tradycyjnie jako ogólny środek tonizujący)
• Przeciwbiegunkowy (tradycyjne stosowanie naparu z liści)
• Przeciwbólowy (zastosowanie tradycyjne)
• Przeciwcukrzycowy (wstępne badania kliniczne analizują wpływ na glikemię)
• Przeciwreumatyczny (tradycyjne stosowanie oleju)
• Przeciwutleniający (aktywność lignanów i tokoferoli obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalny (aktywność sezaminy i sezamoliny obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Regulujący pracę jelit (zastosowanie tradycyjne związane z błonnikiem i śluzami)
• Rozpraszający obrzęki (tradycyjne stosowanie w okładach)
• Ściągający (zastosowanie tradycyjne, zwłaszcza naparu z liści)

Profil fitochemiczny#

• Antrasezamon F (w łusce czarnego sezamu, o działaniu przeciwutleniającym)
• Białka (o dobrej wartości biologicznej, bogate w metioninę)
• Chrom
• Cynk
• Fitosterole
• Flawonoidy
• Fosfor
• Glikozydy irydoidowe (sezamozyd)
• Globuliny
• Kwasy tłuszczowe (nienasycone: oleinowy i linolowy; nasycone: palmitynowy i stearynowy)
• Lignany (sezamina, sezamolina i sezamol)
• Magnez
• Mangan
• Miedź
• Śluzy
• Wapń
• Witamina B1 (tiamina)
• Witamina B2 (ryboflawina)
• Witamina E (tokoferole)
• Żelazo

Spośród tych związków to lignany skupiają dużą część badań nad gatunkiem, a literatura łączy sezaminę, sezamolinę i sezamol z wyjątkową odpornością oleju sezamowego na utlenianie. To właśnie w lignanach obserwuje się słabą aktywność podobną do estrogenów, omówioną w przeciwwskazaniach, dlatego skoncentrowane ekstrakty wymagają większej ostrożności niż spożywanie nasion jako żywności.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

Lekko prażone nasiona

Lekko prażone nasiona sezamu można jeść bezpośrednio, a przekazy tradycyjne podają 2 do 3 łyżeczek dwa lub trzy razy dziennie, czyli ilość zgodną ze zwykłym spożyciem w diecie. Są szeroko stosowane w kuchni, w potrawach pochodzenia żydowskiego, pieczywie, ciastkach, makaronach i pastach do pieczywa, a olej z prażonych nasion to ceniony dodatek do sałatek i margaryn ze względu na charakterystyczny smak i wartość odżywczą. Nasiona najlepiej przechowywać w szczelnym pojemniku, w chłodnym, suchym i ciemnym miejscu, pamiętając, że chłodzenie lub mrożenie pomaga dłużej zachować ich świeżość.

Napar lub odwar

Napar lub odwar z nasion to tradycyjna forma spożycia, a literatura tradycyjnej medycyny chińskiej podaje ilości od 9 do 30 gramów dziennie, zbliżone do spożycia w diecie. Aby podkreślić działanie tonizujące opisywane w tej tradycji, zaleca się uprażyć nasiona przed przygotowaniem, a osoby, które zamierzają stosować sezam w celach leczniczych, zwłaszcza w postaci skoncentrowanej, powinny skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia.

Napar z liści

Napar z liści sezamu ma właściwości ściągające i tradycyjnie stosuje się go jako domowy środek przy biegunce, a przygotowuje się go, zalewając liście gorącą wodą, co pozwala wydobyć zawarte w nich związki. Uporczywa biegunka, biegunka z gorączką lub krwią oraz biegunka u małych dzieci i osób starszych wymaga oceny lekarskiej, a napar nie zastępuje nawadniania doustnego.

Olej z nasion

Olej tłoczony z nasion sezamu jest wszechstronny i tradycyjnie stosowany jako łagodny środek przeczyszczający regulujący pracę jelit, a także miejscowo przy bólu ucha i oparzeniach. Medycyna tradycyjna wykorzystuje go również w lewatywach, przy kolkach brzusznych, jako środek mlekopędny, przy reumatyzmie i tachykardii, a także w okładach na oparzenia, ceniąc zarówno stosowanie zewnętrzne, jak i wewnętrzne. Wkraplanie oleju do ucha nie jest bezpieczne przy podejrzeniu perforacji błony bębenkowej lub wycieku z ucha, świeże oparzenia wymagają schłodzenia bieżącą wodą, a nie smarowania olejem, a tachykardia zawsze wymaga oceny lekarskiej.

Wytwarzanie kremów

Sezam jest cenionym składnikiem kremów i kosmetyków, a tradycja wykorzystuje go w recepturach na podrażnioną skórę, stany zapalne i owrzodzenia ze względu na jego właściwości kojące i regenerujące. Olej pojawia się też w produktach do ochrony przeciwsłonecznej, choć nie zastępuje odpowiedniego filtra UV, i służy jako olej nośnikowy w kosmetykach, ułatwiając aplikację innych składników aktywnych i odżywiając skórę. Owrzodzenia i rany, które się nie goją, powinien ocenić pracownik ochrony zdrowia.

Synergia z innymi roślinami#

Źródła, z których korzystano, nie opisują konkretnych synergii sezamu z innymi roślinami leczniczymi, jednak nasiona często łączy się z innymi składnikami w kuchni i w medycynie tradycyjnej, a ich wszechstronność pozwala włączać je do bardzo różnorodnych receptur. W kuchni sezam zestawia się zwykle z przyprawami i ziołami aromatycznymi, by podkreślić smak potraw, a powszechne jest też łączenie go z innymi nasionami oleistymi i orzechami, co wzbogaca profil odżywczy dań. W ziołolecznictwie tradycja sugeruje łączenie go z roślinami stosowanymi na trawienie lub przy stanach zapalnych, ale taka praktyka powinna odbywać się pod kierunkiem specjalisty, ponieważ połączenia roślin mogą także sumować działania niepożądane.

Przepisy i protokoły użycia#

Chałwa

Chałwa to tradycyjny przysmak Bliskiego Wschodu i Bałkanów, często przygotowywany z pasty sezamowej (tahini) i od dawna spożywany jako pokarm energetyczny, znany w wielu odmianach, których bazą jest zazwyczaj tahini z cukrem lub miodem. Aby przygotować prostą wersję, wymieszaj tahini z miodem lub syropem klonowym do uzyskania zwartej konsystencji i, jeśli chcesz, dodaj orzechy włoskie, pistacje lub czekoladę dla bogatszego smaku, a następnie podawaj chałwę jako deser lub do herbaty.

Gomashio

Gomashio to japońska przyprawa z prażonych nasion sezamu i soli morskiej, tradycyjnie używana zamiast zwykłej soli, ponieważ dodaje potrawom smaku i składników odżywczych. Aby ją przygotować, upraż nasiona, aż zaczną pachnieć, wymieszaj je z solą morską w proporcji 10 części sezamu na 1 część soli, a następnie zmiel całość w moździerzu lub malakserze do uzyskania ziarnistej konsystencji, która dobrze pasuje do ryżu, sałatek, zup i warzyw.

Olej sezamowy tłoczony na zimno

Tłoczony na zimno, nierafinowany olej sezamowy to wysokiej jakości składnik kulinarny, bogaty w przeciwutleniacze i niezbędne kwasy tłuszczowe, tradycyjnie używany do sałatek, sosów, marynat i wykańczania potraw, którym nadaje wyrazisty smak. W medycynie tradycyjnej stosuje się go również do masażu lub jako bazę do rozcieńczania olejków eterycznych, a warto wybierać produkt sprawdzonego pochodzenia i przechowywać go w szczelnie zamkniętym pojemniku, z dala od światła i ciepła, aby spowolnić utlenianie.

Tahini

Tahini to kremowa pasta ze zmielonych nasion sezamu, bardzo popularna w kuchni Bliskiego Wschodu, podstawa hummusu i baba ghanoush, tradycyjnie używana także do sosów, past i deserów. Aby zrobić ją w domu, lekko upraż nasiona i zmiksuj je w blenderze lub malakserze z odrobiną oleju roślinnego, najlepiej sezamowego, aż powstanie gładka, jednolita pasta, którą należy przechowywać w szczelnym pojemniku w lodówce.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Ajurweda

W ajurwedzie sezam uważa się za roślinę rozgrzewającą i odżywczą, często stosowaną do równoważenia dosz Vata i Kapha, a jego olej należy do najbardziej cenionych w masażu znanym jako abhyanga, który ma odżywiać skórę i tkanki oraz uspokajać układ nerwowy. Wewnętrznie nasiona są w tej tradycji stosowane, by wspierać siłę, witalność i długowieczność, a także zdrowie kości i trawienie.

Tradycyjna medycyna chińska

W tradycyjnej medycynie chińskiej (TMC) sezam, zwłaszcza czarny, ceniony jest za odżywianie Krwi i Yin i wiązany z meridianami Wątroby i Nerek, a tradycyjnie stosuje się go przy takich dolegliwościach jak zawroty głowy, szumy uszne, nieostre widzenie, wypadanie włosów i przedwczesne starzenie się, które system ten przypisuje niedoborowi Krwi i Yin. Nasiona uchodzą też za przeczyszczające i występują w tradycyjnych recepturach na zaparcia związane z suchością, a TMC uważa czarny sezam za silniejszy w zastosowaniach leczniczych niż biały.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Alergia na sezam i ryzyko anafilaksji

Nasiona sezamu należą do głównych uznanych alergenów pokarmowych i mogą wywoływać u osób uczulonych ciężkie reakcje, w tym anafilaksję, a w Stanach Zjednoczonych sezam trafił na oficjalną listę głównych alergenów pokarmowych na mocy ustawy przyjętej w 2021 roku. Reakcje wahają się od kontaktowego zapalenia skóry i pokrzywki po anafilaksję, czyli ciężką i potencjalnie śmiertelną reakcję wymagającą natychmiastowej pomocy w nagłych wypadkach, i mogą je wywołać nawet niewielkie ilości obecne w pieczywie, sosach, tahini, olejach i produktach przetworzonych.

Osoby ze stwierdzoną alergią na sezam powinny unikać go w każdej postaci i zawsze czytać etykiety, a osoby z alergią na nasiona lub orzechy w wywiadzie powinny zasięgnąć porady lekarza przed spożyciem sezamu lub produktów, które go zawierają. U dzieci wprowadzanie sezamu do diety powinno przebiegać zgodnie z zaleceniami pediatry, zwłaszcza gdy występują już inne alergie pokarmowe.

Aktywność podobna do estrogenów i leki przeciwzakrzepowe

Lignany obecne w nasionach, takie jak sezamina, wykazują słabą aktywność podobną do estrogenów i mogą sumować swoje działanie z lekami przeciwzakrzepowymi, co wymaga ostrożności u osób z nowotworem hormonozależnym w wywiadzie oraz u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe. Zwykłe spożycie w diecie uważa się za bezpieczne, a ostrożność dotyczy skoncentrowanych ekstraktów i oleju stosowanych w celach leczniczych, które można rozważać wyłącznie pod nadzorem pracownika ochrony zdrowia.

Ciąża i karmienie piersią

Brakuje wystarczająco wiarygodnych informacji o bezpieczeństwie leczniczego stosowania sezamu w czasie ciąży i karmienia piersią, dlatego kobiety w ciąży i karmiące powinny ograniczyć się do zwykłych ilości spożywanych w diecie i unikać dawek leczniczych, ekstraktów oraz skoncentrowanego oleju. Ponieważ nasiona mają tradycyjne zastosowanie jako środek mlekopędny, a ich lignany wykazują słabą aktywność podobną do estrogenów, każde stosowanie w celach leczniczych w tym okresie należy wcześniej omówić z pracownikiem ochrony zdrowia, aby zadbać o bezpieczeństwo matki i dziecka.

Niedrożność żołądka

Nasiona sezamu są bogate w błonnik, a u osób z takimi schorzeniami jak łagodne zwężenie zespolenia, które powoduje niedrożność żołądka, spożywanie dużych ilości może zwiększać ryzyko niedrożności jelit. W takich przypadkach spożycie nasion należy monitorować, a w razie potrzeby całkowicie go unikać, zawsze zgodnie z zaleceniami lekarza.

Zabiegi chirurgiczne

Ponieważ sezam może wpływać na poziom cukru we krwi, stosowanie go w ilościach leczniczych może utrudniać kontrolę glikemii w trakcie zabiegów chirurgicznych i po nich. Dla ostrożności zaleca się przerwanie takiego stosowania co najmniej dwa tygodnie przed planowaną operacją, co pomaga uniknąć powikłań związanych z regulacją glukozy w okresie okołooperacyjnym, oraz poinformowanie zespołu medycznego o przyjmowanych ekstraktach lub skoncentrowanym oleju, ponieważ lignany mogą sumować swoje działanie z lekami przeciwzakrzepowymi.

Interakcje z lekami

Sezam może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami, nasilając działanie leków hipoglikemizujących stosowanych w cukrzycy i prowadząc do nadmiernych spadków cukru we krwi (hipoglikemii), a także nasilając działanie leków na nadciśnienie, z ryzykiem znacznego spadku ciśnienia tętniczego. Może też zmieniać sposób, w jaki wątroba metabolizuje niektóre leki, co wpływa na ich działanie i skutki uboczne, istnieją przesłanki, że zmniejsza skuteczność tamoksyfenu, a jego lignany mogą sumować swoje działanie z lekami przeciwzakrzepowymi. Dlatego osoby przyjmujące leki na stałe powinny poinformować lekarza o spożywaniu sezamu w ilościach leczniczych, zwłaszcza w postaci skoncentrowanych ekstraktów i oleju.

Toksyczność

Związki sezamol i sezamolina mogą wywoływać alergiczne kontaktowe zapalenie skóry u osób wrażliwych, a choć sezam jest na ogół bezpieczny w ilościach spożywczych, nadmierne stosowanie lub stosowanie w postaciach skoncentrowanych sprzyja takim reakcjom. Przejrzana literatura nie wskazuje innych istotnych skutków ubocznych ani przeciwwskazań poza opisanymi w tej sekcji, co sugeruje korzystny profil bezpieczeństwa przy spożyciu w diecie, bez rezygnacji z powyższych środków ostrożności dla alergików, kobiet w ciąży i karmiących oraz osób przyjmujących leki.

Ciekawostki#

Sezam to jedna z najstarszych roślin oleistych na świecie, udomowiona ponad trzy tysiące lat temu, a zwęglone resztki nasion znalezione w Indiach datowano na lata 3500 do 3050 p.n.e. Rodzaj Sesamum obejmuje wiele gatunków dzikich, w większości pochodzących z Afryki Subsaharyjskiej, ale uprawny Sesamum indicum wywodzi się z Indii, a roślina wyróżnia się odpornością na suszę i dobrze rośnie tam, gdzie inne uprawy zawodzą, co przyniosło jej przydomek „roślina przetrwania”.

Nazwa sezam, podobnie jak angielskie sesame, pochodzi od łacińskiego sesamum i greckiego sēsamon, z korzeniami w dawnych językach semickich, takich jak akadyjskie šamaššamu, natomiast angielskie słowo benne pochodzi z afroamerykańskiego języka kreolskiego gullah, który przejął je z języka malinke (bĕne). Handel sezamem między Mezopotamią a Indiami odbywał się już około 2000 roku p.n.e., a w starożytnym Egipcie, gdzie nazywano go sesemt, roślinę uprawiano i wspomniano w Papirusie Ebersa (ok. 1550 p.n.e.), zaś w grobowcu Tutanchamona (1350 p.n.e.) znaleziono kosze z sezamem.

Teksty wedyjskie, takie jak Atharwaweda (1200 do 1000 p.n.e.), wspominają sezam, w sanskrycie zwany tila, w kontekście rytuałów, a starożytni Grecy i Rzymianie opisywali go jako roślinę wschodnią o zastosowaniach leczniczych. Czarna odmiana, uważana za silniejszą, służy do przygotowania gersal (sezamu z solą) w kuchni makrobiotycznej, a jasne nasiona, prażone i zmielone, dają tahini. Pod względem odżywczym biały sezam zawiera więcej tłuszczów, węglowodanów, błonnika rozpuszczalnego i kalorii, podczas gdy czarny ma więcej błonnika nierozpuszczalnego i całkowitego oraz większy potencjał przeciwutleniający.

Najczęściej zadawane pytania#