Cymbopogon citratus (trawa cytrynowa): właściwości

Cymbopogon citratus (DC.) Stapf / trawa cytrynowa

Cymbopogon citratus, znany potocznie jako trawa cytrynowa, to wieloletnia trawa zielna, która zajmuje ważne miejsce zarówno w medycynie tradycyjnej, jak i w kuchni wielu krajów. Pochodzi z tropikalnej Azji, a dziś uprawia się ją w wielu ciepłych regionach świata dzięki intensywnemu cytrusowemu aromatowi, którego źródłem jest cytral skoncentrowany w liściach, oraz łatwości, z jaką rozmnaża się w doniczkach i przydomowych ogródkach. W większości domów roślina trafia na stół jako herbata lub napar ze świeżych albo suszonych liści, choć pojawia się też w przyprawach, sokach, perfumach i kosmetykach do higieny.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

Trawa cytrynowa ma wiele nazw ludowych, a niektóre z nich, jak portugalska erva-cidreira, odnoszą się także do Melissa officinalis, dlatego nazwa naukowa jest najpewniejszym punktem odniesienia przy zakupie lub rozpoznawaniu gatunku.

• Polski: palczatka cytrynowa, trawa cytrynowa.
• Angielski: citron grass, fever grass, lemon grass, West Indian lemongrass.
• Francuski: citronnelle, herbe citron, verveine des Indes.
• Hiszpański: hierba limón, pasto limón, té limón.
• Niemiecki: Zitronengras.
• Portugalski: capim-cheiroso, capim-cidreira, capim-de-cheiro, capim-limão, capim-santo, erva-cidreira (Brazylia); erva-príncipe (Portugalia).
• Włoski: cimbopogone, citronella.

Synonimy botaniczne

W XIX i XX wieku gatunek otrzymywał różne nazwy, w większości w obrębie rodzaju Andropogon, w którym pierwotnie opisał go De Candolle, aż Otto Stapf przeniósł go do rodzaju Cymbopogon, tworząc kombinację uznawaną dziś za poprawną i oznaczaną skrótem (DC.) Stapf.

• Andropogon ceriferus Hack.
• Andropogon citratus DC.
• Andropogon citratus DC. ex Nees
• Andropogon schoenanthus subsp. procerus (Hack.) Maire & Weiller
• Andropogon schoenanthus var. citratus (DC.) Benth.
• Cymbopogon nardus subsp. procerus (Hack.) Soenarko
• Cymbopogon nardus var. ceriferus (Hack.) Soenarko
• Cymbopogon nardus var. citratus (DC.) Soenarko
• Cymbopogon schoenanthus subsp. procerus Hack.

Rodzina botaniczna: Poaceae

Trawa cytrynowa należy do rodziny Poaceae, zwanej też Gramineae lub wiechlinowatymi, która obejmuje trawy, w tym zboża takie jak kukurydza, pszenica i ryż, a także trzcinę cukrową. W jej obrębie rodzaj Cymbopogon grupuje aromatyczne trawy bogate w olejek eteryczny, między innymi cytronelę (Cymbopogon nardus), z którą trawa cytrynowa bywa często mylona w handlu i w mowie potocznej.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

Do przygotowania herbaty najczęściej używa się liści, natomiast łodygi, grubsze i jaśniejsze u nasady, trafiają głównie do kuchni i soków. Z liści pozyskuje się też w procesie destylacji olejek eteryczny, o którym mowa w wielu miejscach tego artykułu, czyli formę znacznie bardziej skoncentrowaną niż sama roślina, wymagającą szczególnej ostrożności przy stosowaniu.

• Liście.
• Łodygi.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

W wielu kulturach medycyna ludowa sięga po trawę cytrynową przy rozmaitych codziennych dolegliwościach, ceniąc ją przede wszystkim jako łagodny środek uspokajający i wsparcie trawienia. Przekazy tradycyjne opisują herbatę jako sposób na złagodzenie bólu żołądka, gorączki i bólu głowy, a roślinę stosowano też zewnętrznie przy wysypkach skórnych i ukąszeniach owadów. W niektórych społecznościach napar pije się również z zamiarem obniżenia ciśnienia tętniczego oraz jako środek przeciwdrgawkowy, przy czym są to wskazania należące do wiedzy ludowej, które nie zastępują opieki lekarskiej. W Brazylii herbata z suszonych liści znana jest jako abafado i właśnie tę formę stosowania brazylijscy naukowcy ocenili u zdrowych ochotników w latach 80. XX wieku. Poza domową apteczką roślina jest wyrazistym składnikiem kuchni azjatyckiej, w której nadaje cytrusowy, świeży smak bulionom, potrawom i napojom.

Właściwości terapeutyczne

Poniższe właściwości łączą przekazy tradycyjne z wynikami badań laboratoryjnych i na zwierzętach, które nie zawsze potwierdzają się u ludzi: na przykład badanie z podwójnie ślepą próbą z udziałem ochotników nie wykazało różnicy między herbatą a placebo pod względem zasypiania i jakości snu.

• Antyoksydacyjne (aktywność obserwowana w testach laboratoryjnych)
• Moczopędne (tradycyjnie odnotowywane zwiększenie wydalania moczu)
• Obniżające ciśnienie tętnicze (łagodne działanie przypisywane mocnemu naparowi, analizowane we wstępnych badaniach)
• Obniżające poziom cholesterolu (wpływ na cholesterol oceniany we wstępnych badaniach, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwbakteryjne (aktywność olejku eterycznego obserwowana w laboratorium)
• Przeciwbólowe (tradycyjne stosowanie przy bólach; obwodowe działanie obserwowane u zwierząt laboratoryjnych i przypisywane częściowo mircenowi)
• Przeciwgrzybicze (aktywność olejku eterycznego obserwowana w laboratorium)
• Przeciwlękowe (działanie olejku eterycznego obserwowane u myszy, wciąż niepotwierdzone w badaniach z udziałem ludzi)
• Przeciwzapalne (działanie obserwowane w badaniach eksperymentalnych)
• Rozkurczowe (tradycyjne stosowanie przy kolkach i skurczach)
• Uspokajające (tradycyjnie stosowana jako łagodny środek uspokajający; wpływ na sen nie potwierdził się u ochotników)
• Wiatropędne (tradycyjne stosowanie w celu łagodzenia wzdęć)
• Wspomagające trawienie (tradycyjne picie herbaty po posiłkach)

Profil fitochemiczny

Cymbopogon citratus skupia swoje związki bioaktywne w dwóch głównych frakcjach: w olejku eterycznym, zdominowanym przez cytral, któremu towarzyszą inne monoterpeny, oraz w wodnych wyciągach z liści, takich jak sama herbata, bogatych w kwasy fenolowe i flawonoidy, wśród których wyróżniają się substancje wymienione poniżej.

• Cytral (mieszanina geranialu i neralu, główny składnik olejku eterycznego, odpowiedzialny za cytrusowy aromat)
• Flawonoidy (takie jak izoorientyna i swertiajaponina)
• Geraniol (alkohol monoterpenowy o działaniu przeciwzapalnym opisanym w badaniach eksperymentalnych, powiązany u myszy z gojeniem uszkodzeń żołądka wspieranym przez olejek eteryczny)
• Kwasy fenolowe (takie jak kwas kawoilochinowy i kwas chlorogenowy)
• Limonen (monoterpen o działaniu antyoksydacyjnym i przeciwzapalnym opisanym w badaniach eksperymentalnych)
• Mircen (monoterpen o działaniu uspokajającym i przeciwbólowym obserwowanym u zwierząt laboratoryjnych, u których odtworzył obwodowe działanie przeciwbólowe herbaty)
• Terpeny (różne inne lotne związki dopełniające aromatyczny profil rośliny)

Ciekawym wynikiem badań na myszach jest to, że to geraniol, a nie cytral, okazał się składnikiem powiązanym z gojeniem uszkodzeń żołądka, co pokazuje, że działania olejku eterycznego nie zawsze da się wyjaśnić jego głównym składnikiem.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

Trawę cytrynową można przygotowywać na wiele sposobów, a napar z liści pozostaje formą najpopularniejszą i najlepiej zbadaną u ludzi, natomiast nalewki i skoncentrowane ekstrakty wymagają konsultacji ze specjalistą.

Napar (herbata)

Aby przygotować napar, użyj od 1 do 2 łyżeczek świeżych lub suszonych liści trawy cytrynowej na każdą filiżankę gorącej wody i odstaw pod przykryciem na 5 do 10 minut. Następnie wystarczy przecedzić i podać na ciepło lub na zimno, pamiętając, że to właśnie mocniejszy napar wiąże się z łagodnym działaniem obniżającym ciśnienie, przypisywanym roślinie.

Nalewka

Nalewki to alkoholowe wyciągi z rośliny, zwykle przygotowywane przez kilkutygodniową macerację liści w spirytusie zbożowym, dlatego dawkę i sposób stosowania powinien ustalić specjalista ochrony zdrowia.

Olejek eteryczny i ekstrakty

Ekstrakty z trawy cytrynowej, w tym olejek eteryczny, to bardzo skoncentrowane formy rośliny, stosowane głównie w aromaterapii i w produktach do użytku zewnętrznego. Olejek eteryczny działa drażniąco na skórę i błony śluzowe, gdy jest stosowany w postaci nierozcieńczonej, i nie wolno go spożywać, dlatego jego użycie musi ściśle odpowiadać zaleceniom specjalisty, zawsze po rozcieńczeniu w oleju roślinnym.

Synergia z innymi roślinami

Tradycja chętnie łączy trawę cytrynową z innymi roślinami medycyny ludowej, tworząc mieszanki tradycyjnie stosowane w chwilach odprężenia, dla komfortu trawiennego i w pielęgnacji skóry. Te połączenia wynikają z przekazu tradycyjnego i nie są obietnicą efektu, a każda roślina ma własne przeciwwskazania, które trzeba uwzględnić przed przygotowaniem jakiejkolwiek mieszanki.

Tradycyjne połączenia na odprężenie

W mieszankach uspokajających trawa cytrynowa występuje obok roślin tradycyjnie stosowanych w tym samym celu, a osoby przyjmujące już leki uspokajające lub przeciwlękowe powinny unikać łączenia kilku z nich bez porady specjalisty.

• Kozłek lekarski (Valeriana officinalis)
• Melisa lekarska (Melissa officinalis)
• Męczennica cielista (Passiflora incarnata)
• Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla)

Tradycyjne połączenia na trawienie

Przy dyskomforcie trawiennym po posiłkach tradycja łączy trawę cytrynową z przyprawami i ziołami aromatycznymi powszechnie używanymi w kuchni.

• Imbir lekarski (Zingiber officinale)
• Koper włoski (Foeniculum vulgare)
• Mięta pieprzowa (Mentha piperita)

Tradycyjne połączenia do pielęgnacji skóry

W zastosowaniu zewnętrznym domowe preparaty łączą roślinę z nagietkiem i dziurawcem, przy czym ten ostatni wymaga ostrożności z ekspozycją na słońce po nałożeniu.

• Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum)
• Nagietek lekarski (Calendula officinalis)

Przepisy i protokoły użycia

Trawa cytrynowa ma domowe zastosowania sięgające od tradycyjnej herbaty po kuchnię, a poniższe przepisy opierają się na ilościach zbliżonych do kulinarnych, czyli na zakresie, w którym roślinę uważa się za mało ryzykowną.

Prosta herbata z trawy cytrynowej

Tę herbatę tradycyjnie pije się jako uspokajający napój na koniec dnia, a żeby ją przygotować, wystarczy zagotować 1 litr wody, dodać 3 do 4 zgniecionych i posiekanych łodyg trawy cytrynowej i odstawić pod przykryciem na 10 minut. Po przecedzeniu podawaj na ciepło lub mocno schłodzoną, z miodem lub cytryną do smaku.

Aromatyczna pasta kuchenna

Zmiksuj w blenderze lub utrzyj w moździerzu kilka łodyg trawy cytrynowej z czosnkiem, cebulą, kolendrą, oliwą i solą, aż powstanie gładka pasta, którą można przyprawiać mięso, ryby lub warzywa, nadając im cytrusową nutę typową dla kuchni Azji Południowo-Wschodniej.

Orzeźwiający napój z trawy cytrynowej i imbiru

Zmiksuj w blenderze 2 posiekane łodygi trawy cytrynowej, kawałek świeżego imbiru o długości około 2 cm, sok z 1 cytryny i 500 ml wody, słodząc do smaku. Po przecedzeniu podawaj z lodem jako orzeźwiający napój na upalne dni.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Trawa cytrynowa pojawia się w różnych podejściach komplementarnych, które mogą towarzyszyć konwencjonalnej opiece lekarskiej, ale nigdy jej nie zastępują.

Aromaterapia

W aromaterapii olejek eteryczny z trawy cytrynowej stosuje się ze względu na zapach uważany za relaksujący, a tradycja wiąże jego wdychanie ze zmniejszeniem stresu, poczuciem dobrostanu oraz ulgą w bólu głowy i zmęczeniu umysłowym. Badania na myszach opisały przeciwlękowe działanie olejku związane z układem GABA-ergicznym, ale wyniki te wymagają jeszcze potwierdzenia u ludzi, a olejku eterycznego nie wolno stosować u niemowląt i małych dzieci, także w dyfuzorach w ich pobliżu.

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii trawa cytrynowa jest badana pod kątem możliwego działania przeciwzapalnego, antyoksydacyjnego i przeciwdrobnoustrojowego, a standaryzowane ekstrakty analizuje się w kontekście dolegliwości trawiennych, infekcji i stanów zapalnych, zawsze pod nadzorem specjalisty. Brazylijskie badanie z udziałem zdrowych ochotników, opublikowane w 1986 roku, nie wykazało oznak toksyczności przy piciu herbaty przez dwa tygodnie, ale nie potwierdziło też wpływu na sen w porównaniu z placebo, co pokazuje dystans między zastosowaniem ludowym a potwierdzeniem klinicznym. Przegląd zakresowy (scoping review) opublikowany w 2024 roku zebrał kliniczne zastosowania olejku eterycznego badane już u ludzi, a ta dziedzina badań wciąż pozostaje otwarta.

Homeopatia

Choć rzadziej, Cymbopogon citratus pojawia się w niektórych preparatach homeopatycznych, które tradycja homeopatyczna stosuje przy dolegliwościach trawiennych i nerwowych zgodnie z własnymi zasadami, bez szczegółowego potwierdzenia klinicznego dla tych wskazań.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Trawa cytrynowa to tradycyjna herbata o niskim ryzyku w ilościach kulinarnych, a u ochotników, którzy pili abafado przez dwa tygodnie, nie stwierdzono odchyleń w wynikach analiz laboratoryjnych, które przekładałyby się na objawy kliniczne. Mimo to istnieją przeciwwskazania, interakcje i możliwe skutki uboczne, zwłaszcza w przypadku olejku eterycznego i mocnego naparu.

Przeciwwskazania

• Alergie: Osoby uczulone na rośliny z rodziny Poaceae mogą reagować alergicznie na trawę cytrynową.
• Choroby wątroby lub nerek: Osoby z istniejącymi schorzeniami wątroby lub nerek powinny przed użyciem rośliny skonsultować się z lekarzem, zwłaszcza w przypadku wysokich dawek.
• Ciąża i karmienie piersią: Kobiety w ciąży powinny skonsultować się z lekarzem przed stosowaniem rośliny w ilościach leczniczych. Stosowanie w dużych ilościach lub w postaci olejku eterycznego nie jest zalecane w czasie ciąży i karmienia piersią z powodu braku rozstrzygających badań nad bezpieczeństwem.
• Niemowlęta i małe dzieci: Nie stosować olejku eterycznego u niemowląt i małych dzieci, ani na skórę, ani w dyfuzorach w ich pobliżu.
• Niskie ciśnienie tętnicze: Osoby z niskim ciśnieniem powinny pić mocny napar z umiarem ze względu na przypisywane mu łagodne działanie obniżające ciśnienie.
• Olejek eteryczny: Olejek eteryczny działa drażniąco na skórę i błony śluzowe, gdy jest stosowany w postaci nierozcieńczonej, i nie wolno go spożywać.

Interakcje z lekami

• Leki przeciwnadciśnieniowe: Osoby przyjmujące leki przeciwnadciśnieniowe powinny zachować ostrożność ze względu na łagodne działanie obniżające ciśnienie mocnego naparu.
• Leki przeciwzakrzepowe: Trawa cytrynowa jest wymieniana wśród roślin mogących wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi, dlatego osoby przyjmujące takie leki powinny skonsultować się ze specjalistą przed regularnym spożywaniem.
• Leki uspokajające i przeciwlękowe: Choć wpływ na sen nie potwierdził się u ochotników, tradycja przypisuje roślinie działanie uspokajające, dlatego dla ostrożności lepiej nie łączyć jej z lekami uspokajającymi bez porady specjalisty.

Skutki uboczne

• Dolegliwości żołądkowo-jelitowe: U niektórych osób nadmierne spożycie może powodować nudności, wymioty lub ból żołądka.
• Reakcje skórne: Nierozcieńczony olejek eteryczny nałożony na skórę może wywołać podrażnienie lub zapalenie skóry, zwłaszcza u osób wrażliwych.
• Senność: Ze względu na uspokajające działanie przypisywane roślinie może wystąpić senność, szczególnie w połączeniu z innymi środkami uspokajającymi.

Ciekawostki

Trawa cytrynowa ma za sobą długą historię wędrówek między kontynentami, która odcisnęła ślad na jej nazwach, na kuchni wielu narodów i na przemyśle zapachowym.

Wiele nazw ludowych

Różnorodność nazw ludowych, takich jak portugalskie capim-santo i erva-príncipe czy angielskie fever grass, odzwierciedla przyjęcie rośliny w bardzo różnych kulturach i regionach. Nazwa angielska, oznaczająca mniej więcej trawę gorączkową, nawiązuje do tradycyjnego stosowania herbaty w stanach gorączkowych, natomiast erva-príncipe to nazwa używana w Portugalii.

Pochodzenie i rozprzestrzenienie

Trawa cytrynowa pochodzi z tropikalnej Azji, prawdopodobnie z Azji Południowo-Wschodniej, i ze względu na swoje walory aromatyczne i lecznicze została przeniesiona do wielu części świata, a rosnąca popularność uczyniła z niej podstawowy składnik wielu kuchni i tradycyjnych farmakopei. W Brazylii roślina tak dobrze zaaklimatyzowała się w przydomowych ogródkach, że stała się bardzo rozpowszechnioną domową herbatą i już w latach 80. XX wieku była przedmiotem krajowych badań farmakologicznych.

Zastosowanie w perfumerii i kosmetyce

Poza zastosowaniami leczniczymi i kulinarnymi olejek eteryczny z trawy cytrynowej jest szeroko wykorzystywany w przemyśle perfumeryjnym i kosmetycznym dzięki świeżemu, cytrusowemu zapachowi i często pojawia się w mydłach, balsamach i perfumach.

Najczęściej zadawane pytania

Jak przechowywać świeżą trawę cytrynową?

Aby przechować świeżą trawę cytrynową, zawiń łodygi w wilgotny ręcznik papierowy i włóż je do plastikowej torebki w lodówce, gdzie zwykle zachowują świeżość do dwóch tygodni. Można też zamrozić posiekane łodygi, aby później wykorzystać je w herbatach i przepisach.

Czy trawa cytrynowa wchodzi w interakcje z lekami?

Tak, może wchodzić w interakcje z lekami uspokajającymi, przeciwnadciśnieniowymi i przeciwzakrzepowymi, a osoby przyjmujące leki przeciwnadciśnieniowe powinny zachować ostrożność ze względu na łagodne działanie obniżające ciśnienie mocnego naparu. Każdy, kto przyjmuje leki na stałe, powinien przed regularnym stosowaniem rośliny skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia.

Czy herbata z trawy cytrynowej pomaga zasnąć?

Tradycja ludowa wykorzystuje herbatę wieczorem jako łagodny środek uspokajający, a w badaniach na myszach zaobserwowano przeciwlękowe działanie olejku eterycznego. W badaniu z podwójnie ślepą próbą z udziałem ochotników herbata nie różniła się jednak od placebo pod względem zasypiania i jakości snu, więc może być elementem relaksującej rutyny, ale nie zastępuje konsultacji lekarskiej w przypadku uporczywej bezsenności.

Czy trawę cytrynową można stosować do odchudzania?

Nie ma dowodów na to, że trawa cytrynowa powoduje utratę masy ciała, i nie należy jej traktować jako środka odchudzającego. Tradycyjne wzmianki o jej działaniu wspomagającym trawienie i moczopędnym mogą tłumaczyć uczucie mniejszego wzdęcia, ale każda zmiana masy ciała zależy od zbilansowanej diety i zdrowych nawyków.

Czy trawa cytrynowa i melisa to ta sama roślina?

Choć obie są znane z cytrusowego zapachu i stosowania jako środek uspokajający, trawa cytrynowa (Cymbopogon citratus) i melisa lekarska (Melissa officinalis) to odrębne rośliny należące do różnych rodzin botanicznych. Trawa cytrynowa jest trawą o długich, wąskich liściach, natomiast melisa ma bardziej zaokrąglone liście i łagodniejszy zapach, a pomyłki pogłębia to, że w niektórych częściach Brazylii samą trawę cytrynową również nazywa się erva-cidreira, czyli portugalską nazwą melisy.

Czy olejek eteryczny z trawy cytrynowej można przyjmować doustnie?

Nie, i jest to jedna z najważniejszych zasad bezpieczeństwa dotyczących tej rośliny: olejek eteryczny działa drażniąco na skórę i błony śluzowe, gdy jest stosowany w postaci nierozcieńczonej, i nie wolno go spożywać, a ponadto nie wolno go stosować u niemowląt i małych dzieci. Do użytku wewnętrznego tradycyjną formą jest herbata z liści, uważana za mało ryzykowną w ilościach kulinarnych, a kobiety w ciąży powinny skonsultować się z lekarzem przed stosowaniem rośliny w ilościach leczniczych.

Powiązane Artykuły

• Bambusa vulgaris (Bambus Pospolity): właściwości i korzyści
• Triticum aestivum (Pszenica zwyczajna): właściwości i korzyści
• Citrus reticulata (mandarynka): właściwości i korzyści
• Andrographis paniculata (brodziuszka): właściwości

Referencje i badania naukowe

7 Cytowanych Źródeł

Poziom Dowodów: 🥈 Umiarkowany

Na podstawie 7 cytowanych źródeł (7 Recenzowane Naukowo).

1. PMC2011 Costa CA, et al. The GABAergic system contributes to the anxiolytic-like effect of essential oil from Cymbopogon citratus (lemongrass). J Ethnopharmacol. 2011.
2. PMC2024 Kusuma IY, et al. Exploring the Clinical Applications of Lemongrass Essential Oil: A Scoping Review. Pharmaceuticals (Basel). 2024.
3. PMC1986 Leite JR, et al. Pharmacology of lemongrass (Cymbopogon citratus Stapf). III. Assessment of eventual toxic, hypnotic and anxiolytic effects on humans. J Ethnopharmacol. 1986.
4. PMC1991 Lorenzetti BB, et al. Myrcene mimics the peripheral analgesic activity of lemongrass tea. J Ethnopharmacol. 1991.
5. PMC2021 Mukarram M, et al. Lemongrass Essential Oil Components with Antimicrobial and Anticancer Activities. Antioxidants (Basel). 2021.
6. PMC2011 Shah G, et al. Scientific basis for the therapeutic use of Cymbopogon citratus, stapf (Lemon grass). J Adv Pharm Technol Res. 2011.
7. PMC2018 Venzon L, et al. Essential oil of Cymbopogon citratus (lemongrass) and geraniol, but not citral, promote gastric healing activity in mice. Biomed Pharmacother. 2018.

Ostatnia Weryfikacja Redakcyjna · 03/10/2026