Andrographis paniculata, po polsku brodziuszka wiechowata, a potocznie także andrographis lub kalmegh, to jednoroczna roślina zielna z rodziny akantowatych (Acanthaceae), pochodząca z Indii i Sri Lanki, a dziś szeroko uprawiana i wykorzystywana w wielu regionach Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Od stuleci zajmuje centralne miejsce w medycynie tradycyjnej, zwłaszcza w medycynie siddha i w ajurwedzie, które cenią ją za intensywnie gorzki smak i sięgają po nią w dolegliwościach od zakażeń bakteryjnych po gorączkę i problemy trawienne. Obok tych tradycyjnych przekazów roślina stała się przedmiotem licznych badań naukowych, których wciąż wstępne wyniki idą w parze z ważnymi zastrzeżeniami dotyczącymi bezpieczeństwa, takimi jak działanie obniżające poziom glukozy we krwi i możliwy wpływ na krzepnięcie krwi.
Nazwy ludowe i międzynarodowe
Wiele nazw ludowych nawiązuje do intensywnej goryczy rośliny, jak portugalskie Rei-dos-amargos czy angielskie King of Bitters, natomiast kalmegh, nazwa używana w medycynie ajurwedyjskiej, przyjęła się także w innych językach.
- Polski: andrographis, brodziuszka wiechowata, kalmegh.
- Angielski: Andrographis, Creat, Green Chiretta, King of Bitters.
- Francuski: Andrographis, Chirette Verte.
- Hiszpański: Andrographis, Chireta Verde.
- Niemiecki: Grüner Chiretta, Kalmegh.
- Portugalski: Acanto-verde, Andrographis, Chirata-verde, Kalmegh, Rei-dos-amargos.
- Włoski: Andrographis, Chiretta Verde.
Synonimy botaniczne
Głównym synonimem botanicznym notowanym dla Andrographis paniculata jest Justicia paniculata Burm. f., czyli nazwa, pod którą gatunek został pierwotnie opisany, zanim przeniesiono go do rodzaju Andrographis, co wyjaśnia pełne autorstwo nazwy uznanej: Andrographis paniculata (Burm. f.) Wall. ex Nees. Taksonomię gatunku uważa się za stabilną, choć poznanie jego zmienności regionalnej i genetycznej wciąż pozostaje przedmiotem badań naukowych.
- Justicia paniculata Burm. f. (bazonim)
Rodzina botaniczna: Acanthaceae
Andrographis paniculata należy do rodziny akantowatych (Acanthaceae), zróżnicowanej grupy obejmującej około 4000 gatunków w 250 rodzajach, znanej z wielu roślin leczniczych i ozdobnych o często efektownych kwiatach i wyraźnych przysadkach. Rodzina występuje w tropikalnych i subtropikalnych regionach świata, ze szczególnym zagęszczeniem w Azji i Afryce, a brodziuszka wyróżnia się w niej gorzkimi właściwościami i szerokim zastosowaniem w medycynie tradycyjnej.
Wykorzystywane części do herbat i preparatów
Tradycja wykorzystuje różne części rośliny, od liści po korzenie, a preparaty opisane w dalszej części artykułu przygotowuje się głównie z suszonych liści, w których skupia się charakterystyczna dla tego gatunku gorycz.
- Cała roślina
- Części nadziemne
- Korzenie
- Liście
Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania
Przekazy etnobotaniczne z medycyny siddha i ajurwedy oraz z medycyny ludowej Azji Południowej i Południowo-Wschodniej opisują stosowanie rośliny przede wszystkim w dolegliwościach trawiennych, gorączce i zakażeniach. Poniższe pozycje odpowiadają zastosowaniom tradycyjnym przekazywanym z pokolenia na pokolenie i nie są równoznaczne z potwierdzonymi wskazaniami, dlatego żadna z nich nie zastępuje oceny lekarskiej.
- Biegunka i czerwonka
- Gorączka, także w regionach, w których malaria występuje powszechnie (przekaz tradycyjny; malaria wymaga diagnozy i leczenia lekarskiego)
- Kolki jelitowe, łagodzone według tradycji
- Powolne trawienie, jako gorzki środek pobudzający trawienie
- Ukąszenia węży i użądlenia jadowitych owadów (przekaz ludowy; ukąszenie węża wymaga pilnej pomocy medycznej i podania swoistej surowicy)
- Zakażenia bakteryjne
- Zakażenia dróg oddechowych (grypa, przeziębienie, zapalenie oskrzeli, zapalenie zatok)
- Żółtaczka, jako środek wspomagający w przekazie tradycyjnym (żółtaczka zawsze wymaga lekarskiego ustalenia przyczyny)
Właściwości terapeutyczne
Literatura naukowa przypisuje Andrographis paniculata szeroki wachlarz działań farmakologicznych, jednak większość z nich zaobserwowano w badaniach laboratoryjnych lub na zwierzętach, a tylko nieliczne oceniano w niewielkich badaniach klinicznych. Poniższa lista zestawia te działania z odpowiadającym im poziomem dowodów, przy czym żadne z nich nie stanowi wskazania do leczenia.
- Antyoksydacyjne (działanie zaobserwowane w badaniach laboratoryjnych)
- Antyproliferacyjne (działanie zaobserwowane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
- Antyseptyczne (przekaz tradycyjny)
- Hepatoprotekcyjne (efekt zaobserwowany w badaniach eksperymentalnych)
- Hipoglikemizujące (efekt zaobserwowany w badaniach eksperymentalnych; wymaga ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwcukrzycowe)
- Immunostymulujące (efekt analizowany we wstępnych badaniach; wymaga ostrożności w chorobach autoimmunologicznych)
- Nefroprotekcyjne (efekt zaobserwowany w badaniach eksperymentalnych)
- Przeciwdrobnoustrojowe (działanie zaobserwowane w badaniach laboratoryjnych)
- Przeciwgorączkowe (przekaz tradycyjny, ze wstępnymi wynikami w badaniu klinicznym)
- Przeciwpierwotniakowe (działanie zaobserwowane w badaniach laboratoryjnych)
- Przeciwzapalne (efekt zaobserwowany w badaniach laboratoryjnych i oceniany w niewielkich badaniach klinicznych)
Przeglądy literatury opisują ponadto w modelach eksperymentalnych działanie antyangiogenne, wpływ na enzymy wątrobowe oraz na hormony i funkcje seksualne, czyli obserwacje, których nie potwierdzono jeszcze u ludzi, a które pomagają zrozumieć, dlaczego roślina wymaga ostrożności, gdy stosuje się ją razem z innymi lekami.
Badane mechanizmy działania
Mechanizmy działania badane w przypadku Andrographis paniculata są zróżnicowane i dotyczą głównie andrografolidu, jej najlepiej poznanego składnika, który w warunkach laboratoryjnych moduluje szlaki zapalne, ograniczając wytwarzanie mediatorów takich jak tlenek azotu oraz cytokin prozapalnych, takich jak TNF-α. W hodowlach komórek nowotworowych i w modelach zwierzęcych andrografolid indukował apoptozę (programowaną śmierć komórki), hamował proliferację i różnicowanie komórek oraz blokował angiogenezę, czyli tworzenie nowych naczyń krwionośnych odżywiających guzy, przy czym wyniki te nie uzasadniają stosowania rośliny w leczeniu raka. Roślina może też wpływać na metabolizm innych leków, hamując ekspresję niektórych enzymów cytochromu P450, co wymaga ostrożności, gdy jest stosowana jednocześnie z innymi lekami.
Dowody z badań klinicznych
Badań klinicznych z udziałem rośliny wciąż jest niewiele i zwykle są one małe, ale niektóre sugerują złagodzenie objawów takich jak kaszel i ból gardła w przeziębieniu, a w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego w badaniu z podwójnie ślepą próbą ze standaryzowanym ekstraktem odnotowano zmniejszenie bólu i sztywności stawów w porównaniu z placebo. U dorosłych z infekcją gardła i migdałków (zapaleniem gardła i migdałków podniebiennych) w badaniu klinicznym z 1991 roku odnotowano obniżenie gorączki i bólu podobne do uzyskanego po paracetamolu, a ekstrakty rośliny testowano także pod kątem łagodzenia objawów wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, czyli choroby zapalnej jelit, z wynikami, które przeglądy systematyczne wciąż uznają za niewystarczające do sformułowania zalecenia. Wyniki te uzyskano z preparatami i w ilościach właściwych dla poszczególnych badań, które niekoniecznie odpowiadają domowej herbacie, i żaden z nich nie uzasadnia zastępowania diagnozy ani leczenia lekarskiego stosowaniem rośliny.
Profil fitochemiczny
W chemii brodziuszki dominują laktony diterpenowe typu labdanu, czyli grupa, której najlepiej poznanym przedstawicielem jest andrografolid i której literatura przypisuje dużą część działań przeciwzapalnych i przeciwwirusowych badanych w laboratorium. Profil uzupełniają flawonoidy, noriridoidy i ksantony, klasy związków, które również pojawiają się w przeglądach fitochemicznych gatunku i składają się na złożoność jego działania.
- Andrografolid (labdanowy lakton diterpenowy uważany za główny związek czynny i wiązany z goryczą rośliny)
- Flawonoidy
- Ksantony
- Laktony diterpenowe labdanowe (grupa chemiczna, do której należy andrografolid)
- Noriridoidy
Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)
Roślina trafia do konsumentów w postaciach od herbaty z suszonych liści po skoncentrowane ekstrakty, a intensywna gorycz sprawia, że wiele osób wybiera formy, które omijają kubki smakowe, takie jak kapsułki.
- Ekstrakty (płynne i suche)
- Herbata (napar)
- Kapsułki
- Nalewki
Ponieważ badania kliniczne przywołane w tym artykule wykorzystywały konkretne preparaty, wybór formy i ilości należy ustalić z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza gdy ktoś przyjmuje leki na stałe, gdyż roślina może wpływać na poziom glukozy we krwi, krzepnięcie krwi i metabolizm innych leków.
Synergia z innymi roślinami
Poniższe połączenia pochodzą z receptur ziołowych i tradycji medycznych, a nie z badań klinicznych potwierdzających dodatkową korzyść z ich łączenia, co oznacza, że opierają się na tradycyjnych przekazach i przed zastosowaniem należy je omówić z lekarzem lub farmaceutą.
Jeżówka (echinacea)
Połączenie Andrographis paniculata z gatunkami z rodzaju Echinacea często pojawia się w recepturach ziołowych przeznaczonych dla układu oddechowego i tradycyjnie stosuje się je w okresach przeziębień i grypy, gdy szuka się wsparcia dla układu odpornościowego. Pogląd, że obie rośliny sumują swoje działanie immunostymulujące i skracają czas trwania objawów, pozostaje hipotezą niepotwierdzoną w rzetelnych badaniach, a osoby z chorobą autoimmunologiczną lub przyjmujące leki immunosupresyjne powinny przed sięgnięciem po to połączenie skonsultować się z lekarzem ze względu na wpływ obu roślin na odporność.
Bazylia święta (tulsi)
Bazylia święta, nazywana też tulsi (Ocimum tenuiflorum, synonim Ocimum sanctum), to kolejna roślina, którą niektóre tradycje medyczne łączą z Andrographis paniculata w preparatach tradycyjnie stosowanych w dolegliwościach przebiegających ze stanem zapalnym i zakażeniem. Brakuje badań klinicznych oceniających to połączenie, a osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe powinny przed jego wypróbowaniem porozmawiać z lekarzem, ponieważ brodziuszka działa hipoglikemizująco.
Przepisy i protokoły użycia
Tradycyjny napar na przeziębienie i grypę
Bardzo gorzki napar, tradycyjnie stosowany przy objawach przeziębienia i grypy, którego nie powinny pić kobiety w ciąży i karmiące piersią, a osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe lub przeciwcukrzycowe nie powinny go stosować bez porady specjalisty.
Składniki: niewielka porcja suszonych liści Andrographis paniculata (ilość powinien ustalić lekarz lub farmaceuta), 200 ml wrzącej wody i miód (opcjonalnie).
Przygotowanie: Włóż suszone liście do filiżanki, zalej wrzącą wodą, przykryj i zostaw do zaparzenia na 5 do 7 minut, a następnie przecedź i w razie potrzeby osłódź miodem. Tradycja przypisuje temu naparowi łagodzenie gorączki, kaszlu i bólu gardła, jednak dzienną ilość i czas stosowania powinien ustalić specjalista, ponieważ roślina może wpływać na poziom glukozy we krwi i krzepnięcie krwi.
Tradycyjna nalewka wspierająca odporność
Nalewka znana z przekazu tradycyjnego, stosowana jako wsparcie odporności w okresach większego narażenia na zakażenia, która ze względu na zawartość alkoholu i stężenie związków roślinnych nie jest wskazana dla kobiet w ciąży i karmiących piersią, dzieci ani osób z chorobą autoimmunologiczną.
Składniki: 50 g suszonych liści Andrographis paniculata i 250 ml alkoholu zbożowego o stężeniu 70%.
Przygotowanie: Umieść liście w butelce z ciemnego szkła, zalej je alkoholem, szczelnie zamknij i pozostaw do maceracji na 14 dni w chłodnym, ciemnym miejscu, codziennie wstrząsając butelką. Następnie przefiltruj mieszaninę i przechowuj nalewkę w butelce tego samego rodzaju. Liczbę kropli, sposób rozcieńczenia i czas stosowania powinien zalecić specjalista, ponieważ nalewka jest skoncentrowaną formą podania, a roślina może nasilać działanie leków hipoglikemizujących i przeciwzakrzepowych.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.
Powiązane terapie
Ajurweda
W medycynie ajurwedyjskiej, gdzie nosi nazwę kalmegh, Andrographis paniculata zajmuje ważne miejsce jako gorzki tonik i tradycyjnie stosuje się ją do równoważenia dosz, zwłaszcza pitty i kaphy, właśnie ze względu na gorzki smak. Praktycy tego systemu łączą ją z takimi koncepcjami jak oczyszczanie krwi i odciążanie wątroby, czyli tradycyjnymi pojęciami, które nie są równoznaczne z udowodnionymi efektami, i sięgają po nią w gorączce, zakażeniach, stanach zapalnych i dolegliwościach trawiennych, dlatego roślina wchodzi w skład wielu receptur ajurwedyjskich nastawionych na ogólne dobre samopoczucie.
Tradycyjna medycyna chińska (TMC)
W TMC Andrographis paniculata zaliczana jest do ziół o zimnej naturze, stosowanych według tej tradycji do rozpraszania patogennego gorąca i toksyn z organizmu. Używa się jej w stanach, które TMC opisuje jako zespoły gorąca i toksyczności, w tym w gorączce, stanach zapalnych, zakażeniach, bólu gardła i czerwonce, zawsze w ramach logiki właściwej temu systemowi, który postrzega działanie rośliny jako oczyszczające i ukierunkowane na przywrócenie równowagi organizmu.
Naturopatia
W naturopatii roślina jest ceniona za opisane w literaturze właściwości immunostymulujące, przeciwzapalne i hepatoprotekcyjne, a naturopaci często stosują ją w okresach większej podatności na zakażenia, takie jak przeziębienie i grypa. Używa się jej także jako środka gorzkiego, który ma pobudzać wydzielanie żółci i wspierać funkcje wątroby i trawienia, co jest podejściem tradycyjnym i nie zastępuje oceny lekarskiej, zwłaszcza u osób z chorobą autoimmunologiczną, leczoną cukrzycą lub przyjmujących leki przeciwzakrzepowe.
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Przeciwwskazania
Andrographis paniculata zawiera andrografolid, który działa hipoglikemizująco i może wpływać na krzepnięcie krwi, dlatego jej stosowanie wymaga szczególnych środków ostrożności. Roślina jest przeciwwskazana w ciąży i w okresie karmienia piersią, a w czasie ciąży istnieje ponadto obawa, że może wywołać poronienie samoistne. Osoby z chorobą autoimmunologiczną lub przyjmujące leki immunosupresyjne powinny skonsultować się z lekarzem ze względu na wpływ rośliny na odporność, a w takich schorzeniach jak stwardnienie rozsiane, toczeń czy reumatoidalne zapalenie stawów najrozsądniej jest unikać jej stosowania, ponieważ może ona zwiększać aktywność układu odpornościowego i nasilać objawy.
Stosowanie u dzieci nie powinno odbywać się bez zalecenia pediatry, a osoby ze skazą krwotoczną wymagają szczególnej uwagi, ponieważ brodziuszka może spowalniać krzepnięcie krwi. Zaleca się również przerwanie stosowania co najmniej 2 tygodnie przed każdym planowanym zabiegiem chirurgicznym ze względu na ryzyko krwawienia i spadku ciśnienia tętniczego.
Interakcje z lekami
Roślina może nasilać działanie leków hipoglikemizujących i powodować nadmierny spadek poziomu glukozy, dlatego osoby leczone z powodu cukrzycy powinny ją stosować wyłącznie pod kontrolą lekarza i przy monitorowaniu glikemii. Ostrożność jest konieczna także przy lekach przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych ze względu na możliwy wpływ na krzepnięcie, a możliwość spadku ciśnienia tętniczego wymaga uwagi u osób przyjmujących leki przeciwnadciśnieniowe. Ponadto brodziuszka, hamując ekspresję niektórych enzymów cytochromu P450, może zmieniać metabolizm innych leków, co może prowadzić zarówno do działań niepożądanych, jak i do utraty skuteczności tych leków.
Skutki uboczne
Najczęściej zgłaszane skutki uboczne stosowania Andrographis paniculata to biegunka, wymioty, wysypka skórna, ból głowy, katar i zmęczenie, na ogół bardziej prawdopodobne przy wysokich dawkach. Roślina może wywoływać reakcje alergiczne, a rzadkie przypadki ciężkich reakcji opisywano głównie w związku z półsyntetycznymi pochodnymi andrografolidu, takimi jak Xiyanping, według przeglądu systematycznego, w którym porównano te leki z preparatami ziołowymi z tej rośliny. Przed rozpoczęciem stosowania skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza jeśli przyjmujesz już inne leki lub masz jakiekolwiek wcześniej rozpoznane schorzenie.
Ciekawostki
Król goryczy
Andrographis paniculata bywa często nazywana królem goryczy (King of Bitters) ze względu na niezwykle gorzki smak, cechę związaną z obecnością związków bioaktywnych, takich jak andrografolid, którym przypisuje się dużą część właściwości badanych w tej roślinie. W medycynie ajurwedyjskiej gorzki smak jest wartością samą w sobie, a rośliny gorzkie tradycyjnie ceni się za właściwości, które ten system uznaje za oczyszczające i wspomagające trawienie.
Inna nazwa w każdej tradycji
Roślina przewija się przez różne systemy medycyny tradycyjnej i w każdym z nich otrzymała własną nazwę: w ajurwedyjskich Indiach to kalmegh, w tradycji chińskiej chuān xīn lián, a w krajach anglojęzycznych King of Bitters, natomiast w Brazylii spotyka się ją zwykle pod samą nazwą rodzajową, Andrographis.
Badania laboratoryjne nad komórkami nowotworowymi
W ostatnich latach badano działanie Andrographis paniculata na komórki nowotworowe, a badania in vitro i na zwierzętach wskazują, że ekstrakty z rośliny mogą hamować proliferację tych komórek, indukować apoptozę (programowaną śmierć komórki) i tłumić angiogenezę (tworzenie nowych naczyń krwionośnych odżywiających guzy), także w liniach komórkowych raka piersi. Badania są wciąż na wczesnym etapie i nie ma klinicznego potwierdzenia korzyści u osób chorych na nowotwory, dlatego roślina nie zastępuje leczenia onkologicznego, a osoby w trakcie leczenia powinny przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu ziołowego porozmawiać z onkologiem, również ze względu na ryzyko interakcji z lekami metabolizowanymi przez cytochrom P450.
Najczęściej zadawane pytania
Czy brodziuszkę można stosować, aby zapobiegać przeziębieniom?
Brodziuszka jest badana ze względu na właściwości immunostymulujące i przeciwwirusowe zaobserwowane w laboratorium, a niektóre badania kliniczne sugerują złagodzenie objawów takich jak kaszel i ból gardła w przeziębieniu. Wciąż brakuje solidnych podstaw, by twierdzić, że regularne stosowanie chroni przed przeziębieniem lub grypą, a osoby rozważające jej użycie w tym celu powinny najpierw porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą, który oceni przeciwwskazania, ilość i czas stosowania.
Czym różni się brodziuszka od jeżówki?
Choć obie rośliny są znane z właściwości immunostymulujących, Andrographis paniculata i Echinacea mają odmienne profile fitochemiczne i mechanizmy działania. Brodziuszka jest bogata w laktony diterpenowe, takie jak andrografolid, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne i przeciwwirusowe obserwowane w laboratorium, natomiast jeżówka zawiera alkiloamidy, polisacharydy i pochodne kwasu kawowego, które modulują odpowiedź immunologiczną w inny sposób. W tradycji brodziuszka wiąże się częściej z ostrymi zakażeniami górnych dróg oddechowych, a jeżówka z ogólnym wsparciem odporności.
Czy osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe mogą stosować brodziuszkę?
Wyłącznie pod kontrolą lekarza, ponieważ andrografolid działa hipoglikemizująco, a roślina może nasilać działanie leków hipoglikemizujących i powodować nadmierny spadek poziomu glukozy. W takich przypadkach monitorowanie glikemii jest niezbędne, a decyzję o stosowaniu rośliny lub rezygnacji z niej należy podjąć wspólnie z lekarzem prowadzącym leczenie.
Jakie środki ostrożności należy zachować przed zastosowaniem brodziuszki?
Roślina jest przeciwwskazana w ciąży i w okresie karmienia piersią, a jej stosowanie u dzieci wymaga zalecenia pediatry. Wymaga też ostrożności przy lekach przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych ze względu na możliwy wpływ na krzepnięcie, a stosowanie zaleca się przerwać co najmniej 2 tygodnie przed planowanymi zabiegami chirurgicznymi. Ponieważ może wywoływać reakcje alergiczne i zmieniać metabolizm innych leków, najlepiej przed rozpoczęciem stosowania skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Czy osoby z chorobą autoimmunologiczną mogą stosować brodziuszkę?
Osoby z chorobą autoimmunologiczną lub przyjmujące leki immunosupresyjne powinny skonsultować się z lekarzem ze względu na wpływ rośliny na odporność. W takich schorzeniach jak stwardnienie rozsiane, toczeń czy reumatoidalne zapalenie stawów najrozsądniej jest unikać jej stosowania, ponieważ brodziuszka może zwiększać aktywność układu odpornościowego i nasilać objawy.
Dlaczego brodziuszkę nazywa się królem goryczy?
Przydomek, odpowiadający angielskiemu King of Bitters, wziął się z niezwykle gorzkiego smaku rośliny, związanego z obecnością andrografolidu i innych laktonów diterpenowych. W medycynie ajurwedyjskiej, gdzie gatunek nosi nazwę kalmegh, ta gorycz jest ceniona jako oznaka właściwości oczyszczających i wspomagających trawienie, zgodnie z logiką właściwą temu tradycyjnemu systemowi.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Referencje i badania naukowe
- PMC2019 Hancke JL, et al. A double-blind, randomized, placebo-controlled study to assess the efficacy of Andrographis paniculata standardized extract (ParActin®) on pain reduction in subjects with knee osteoarthritis. Phytother Res. 2019.
- PMC2022 Naomi R, et al. Mechanisms of Natural Extracts of Andrographis paniculata That Target Lipid-Dependent Cancer Pathways: A View from the Signaling Pathway. Int J Mol Sci. 2022.
- PMC2013 Ng SC, et al. Systematic review: the efficacy of herbal therapy in inflammatory bowel disease. Aliment Pharmacol Ther. 2013.
- PMC2022 Shang YX, et al. Adverse Effects of Andrographolide Derivative Medications Compared to the Safe use of Herbal Preparations of Andrographis paniculata: Results of a Systematic Review and Meta-Analysis of Clinical Studies. Front Pharmacol. 2022.
- PMC1991 Thamlikitkul V, et al. Efficacy of Andrographis paniculata, Nees for pharyngotonsillitis in adults. J Med Assoc Thai. 1991.
