Allium schoenoprasum L. / Szczypiorek, znany powszechnie jako szczypiorek lub czosnek szczypiorek, to wieloletnia roślina zielna z rodziny Amaryllidaceae, opisana przez Karola Linneusza w 1753 roku i pochodząca z rozległych obszarów Eurazji oraz Ameryki Północnej. Ceniony od stuleci zarówno w kuchni, jako przyprawa o łagodnym smaku, jak i w medycynie tradycyjnej, szczypiorek pojawia się w zapiskach różnych kultur w związku z rozmaitymi zastosowaniami leczniczymi i spożywczymi.
Roślina tworzy kępy rurkowatych liści i wydaje fioletowe lub różowe kwiaty, które pojawiają się wiosną i latem. Na przestrzeni dziejów różne ludy stosowały ją dla wsparcia trawienia i jako ogólny środek tonizujący, co zwykle wiąże się z jej składem bogatym w związki siarkowe i przeciwutleniacze. Współczesne badania analizują część tych tradycyjnych zastosowań, jednak dostępne wyniki pochodzą głównie z badań laboratoryjnych i doświadczeń na zwierzętach, bez potwierdzenia w badaniach klinicznych, dlatego szczypiorek pozostaje przede wszystkim wszechstronną rośliną kulinarną, której znaczenie lecznicze wciąż jest przedmiotem badań.
Nazwy ludowe i międzynarodowe
- Polski: czosnek szczypiorek, szczypiorek.
- Angielski: chives, common chives, garden chives.
- Francuski: ciboulette, civette.
- Hiszpański: cebolla de hoja, cebollino, ciboulette.
- Niemiecki: Graslauch, Schnittlauch.
- Portugalski: cebolinha, cebolinha-francesa, cebolinha-galega, cebolinha-miúda, cebolinho.
- Włoski: cipollina, erba cipollina.
W Portugalii najczęściej używa się nazwy cebolinho, natomiast w Brazylii przeważają nazwy cebolinha i cebolinha-francesa, przy czym w Brazylii nazwa cebolinha oznacza także pokrewny gatunek Allium fistulosum o grubszych liściach, co wymaga uwagi przy rozpoznawaniu rośliny kupowanej na targach i w sklepach.
Synonimy botaniczne
Taksonomia Allium schoenoprasum L. przechodziła z czasem pewne zmiany i choć jest to nazwa przyjęta przez większość autorytetów botanicznych, takich jak The Plant List i World Flora Online, literatura odnotowuje synonimy historyczne oraz podgatunki proponowane w różnych okresach, wśród których wyróżniają się następujące:
- Allium schoenoprasum subsp. sibiricum (L.) Čelak.
- Allium schoenoprasum var. laurentianum Fernald
- Allium schoenoprasum var. sibiricum (L.) Hartm.
- Allium sibiricum L.
Niektóre z tych nazw odpowiadają odmianom regionalnym, jednak gatunek jest wyjątkowo zmienny, a rozróżnienie między tymi odmianami nie zawsze uznaje się za taksonomicznie uzasadnione. Znajomość synonimów pomaga precyzyjnie odnaleźć roślinę w bazach danych, zielnikach i badaniach naukowych powstałych w różnych regionach i epokach.
Rodzina botaniczna: Amaryllidaceae
Szczypiorek należy do rodziny Amaryllidaceae, rozległej i zróżnicowanej grupy roślin jednoliściennych, obejmującej wiele gatunków tworzących cebule i kłącza, takich jak cebula, czosnek, por i szalotka. Amaryllidaceae wyróżniają się okazałymi kwiatami, często zebranymi w baldachy, a wielu ich przedstawicieli, zwłaszcza z rodzaju Allium, zawiera związki siarkowe odpowiedzialne za charakterystyczny aromat i smak.
Rodzina obejmuje około 1600 gatunków należących do mniej więcej 75 rodzajów i występuje szeroko na całym świecie, a wiele z tych roślin ma znaczenie gospodarcze i lecznicze, służąc zarówno kuchni, jak i fitoterapii. Dzięki rurkowatym liściom i delikatnym kwiatom szczypiorek jest klasycznym przykładem połączenia walorów ozdobnych i użytkowych, które cechuje tę rodzinę botaniczną.
Wykorzystywane części do herbat i preparatów
- Cebulki
- Kwiaty
- Liście
Świeże liście są najczęściej używaną częścią na co dzień, posiekane i posypane na gotowe dania albo dodawane do sosów i farszów, natomiast kwiaty i małe cebulki pojawiają się rzadziej w przepisach kulinarnych i domowych preparatach.
Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania
Poniższe zastosowania odzwierciedlają zapiski historyczne i ludowe, w dużej mierze odziedziczone po medycynie rzymskiej, i nie są równoznaczne ze wskazaniami potwierdzonymi w badaniach klinicznych.
- Łagodzenie bólu gardła (zapis z medycyny rzymskiej)
- Łagodzenie oparzeń słonecznych (zapis z medycyny rzymskiej)
- Pobudzanie trawienia (zastosowanie kulinarne i ludowe)
- Podwyższanie ciśnienia tętniczego (przekonanie odnotowane w starożytnym Rzymie, niepotwierdzone przez współczesną naukę)
- Tonizowanie mechanizmów obronnych organizmu (zastosowanie ludowe, bez potwierdzenia klinicznego)
- Wypędzanie pasożytów jelitowych (zastosowanie ludowe, bez potwierdzenia klinicznego)
- Zdrowie kości (ludowe skojarzenie przypisywane zawartości witaminy K)
Właściwości terapeutyczne
Wymienione poniżej właściwości podsumowują przypisania tradycji oraz wyniki badań przedklinicznych, czyli prowadzonych w laboratorium lub na zwierzętach, i żadna z nich nie została potwierdzona w badaniach klinicznych z udziałem ludzi.
- Antyproliferacyjny (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
- Hipocholesterolemiczny (działanie na poziom cholesterolu przypisywane związkom siarkowym rodzaju Allium, bez potwierdzenia klinicznego w przypadku szczypiorku)
- Immunomodulujący (przypisywany przez tradycję ludową, bez potwierdzenia klinicznego)
- Moczopędny (tradycyjne zastosowanie odnotowywane od czasów starożytnego Rzymu)
- Neuroprotekcyjny (działanie przeciwutleniające obserwowane w badaniu na myszach, bez potwierdzenia klinicznego)
- Przeciwbakteryjny (aktywność wobec bakterii przenoszonych przez żywność, obserwowana w laboratorium)
- Przeciwbólowy (przypisywany przez tradycję ludową, bez potwierdzenia w badaniach klinicznych)
- Przeciwnadciśnieniowy (działanie na ciśnienie tętnicze przypisywane związkom siarkowym rodzaju Allium, bez potwierdzenia klinicznego w przypadku szczypiorku)
- Przeciwrobaczy (tradycyjne zastosowanie przeciw robakom jelitowym, bez potwierdzenia klinicznego)
- Przeciwutleniający (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
- Przeciwwirusowy (przypisywany przez tradycję ludową, bez potwierdzenia klinicznego)
- Przeciwzapalny (aktywność obserwowana w badaniach eksperymentalnych, bez potwierdzenia klinicznego)
Profil fitochemiczny
- Flawonoidy (kemferol, kwercetyna)
- Karotenoidy
- Kwasy fenolowe
- Saponiny (glikozydy steroidowe)
- Witaminy (A, B1, B2, C, K)
- Związki siarkowe (siarczek diallilu, sulfotlenki S-alk(en)ylocysteiny)
Związki siarkowe odpowiadają za charakterystyczny aromat szczypiorku i są głównym przedmiotem badań nad aktywnością przeciwbakteryjną, natomiast kwasy fenolowe i flawonoidy skupiają uwagę badań laboratoryjnych nad aktywnością przeciwutleniającą i antyproliferacyjną. Wyizolowane z rośliny glikozydy steroidowe oceniano także pod kątem toksyczności wobec komórek w hodowli, a zawartość witamin A, C i K w dużej mierze tłumaczy zainteresowanie świeżym zielem pod względem odżywczym.
Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)
- Kuchnia (świeży, suszony)
- Nalewka
- Napar
Spożycie kulinarne, ze świeżym zielem posiekanym na gotowe dania albo suszonym jako przyprawa, jest najczęstszą i najbezpieczniejszą formą stosowania, a napar pojawia się w domowych przepisach z tradycji związanej z trawieniem. Nalewka, ponieważ koncentruje związki zawarte w roślinie, należy już do skoncentrowanego stosowania leczniczego, które nie ma potwierdzenia klinicznego i wymaga konsultacji z lekarzem lub innym specjalistą.
Synergia z innymi roślinami
Tradycja sercowo-naczyniowa z czosnkiem i cebulą
Szczypiorek tradycyjnie łączy się z czosnkiem (Allium sativum) i cebulą (Allium cepa) w preparatach kojarzonych z sercem i krążeniem, ponieważ wszystkie trzy gatunki mają wspólne związki siarkowe, którym tradycja przypisuje wpływ na cholesterol i przepływ krwi. To połączenie należy do przekazu tradycyjnego i kulinarnego, nie zastępuje opieki lekarskiej w chorobach sercowo-naczyniowych, a w ilościach leczniczych wymaga szczególnej ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe, ponieważ czosnek również wiąże się z tego rodzaju interakcjami.
Wsparcie trawienia z koprem włoskim i imbirem
W tradycji związanej z trawieniem szczypiorek łączy się z koprem włoskim (Foeniculum vulgare) i imbirem (Zingiber officinale), a to połączenie tradycyjnie stosuje się przy dyskomforcie po posiłkach, ponieważ szczypiorkowi przypisuje się działanie wiatropędne, a koper włoski i imbir mają długą historię ludowego stosowania przy wzdęciach i lekkich kolkach. Osoby z zaburzeniami trawienia, takimi jak zespół jelita drażliwego, powinny ostrożnie sprawdzać własną tolerancję, ponieważ surowy szczypiorek spożywany w nadmiarze może wywoływać zgagę i wzdęcia.
Sezon grypowy z jeżówką i czarnym bzem
W sezonie grypy i przeziębień tradycja ludowa łączy szczypiorek z jeżówką purpurową (Echinacea purpurea) i czarnym bzem (Sambucus nigra), zestawiając przeciwutleniacze pierwszego z substancjami, które fitoterapia wiąże z mechanizmami obronnymi organizmu w przypadku dwóch pozostałych roślin. To połączenie jest zapisem tradycji, bez pewności ochrony przed infekcjami, i wymaga pewnych środków ostrożności: jeżówki powinny unikać osoby uczulone na rośliny z rodziny Asteraceae, a z czarnego bzu stosuje się wyłącznie kwiaty lub dojrzałe, gotowane owoce, ponieważ surowe części rośliny mogą powodować zatrucie.
Przepisy i protokoły użycia
Napar trawienny ze szczypiorku
Ten napar tradycyjnie stosuje się przy łagodnym dyskomforcie trawiennym po posiłkach, takim jak uczucie ciężkości w żołądku i wzdęcia. Aby go przygotować, dodaj 1 łyżkę posiekanego świeżego szczypiorku do 250 ml wrzącej wody, odstaw na 5 do 7 minut, przecedź i pij ciepły.
Łagodny smak szczypiorku sprawia, że napój jest przyjemny i można go pić z umiarem, przy czym nie zastępuje on oceny specjalisty w przypadku częstej lub uporczywej niestrawności.
Sos szczypiorkowy do sałatek
Ten prosty sos tradycyjnie służy do doprawiania sałatek, nadając im świeży i aromatyczny akcent. Wymieszaj 2 łyżki drobno posiekanego szczypiorku z 3 łyżkami oliwy z oliwek extra virgin, 1 łyżką octu jabłkowego oraz solą i pieprzem do smaku.
Szczypiorek dodaje potrawie smaku i witamin, a sos można przygotować tuż przed podaniem, aby zachować aromat świeżego ziela.
Omlet ze szczypiorkiem i twarożkiem
Ten omlet to praktyczny i tradycyjny sposób na włączenie szczypiorku do codziennych posiłków. Roztrzep 2 jajka, dodaj 1 łyżkę posiekanego szczypiorku i 30 gramów pokruszonego twarożku, dopraw solą i pieprzem i smaż na patelni z powłoką nieprzywierającą, aż omlet się zarumieni.
Szczypiorek jest źródłem witamin A, C i K, składników odżywczych wchodzących w skład zbilansowanej diety, ale przepis to jedynie pożywny posiłek i nie zastępuje szczególnej troski o zdrowie kości czy odporność.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.
Powiązane terapie
Aromaterapia
Szczypiorek nie należy do popularnych olejków eterycznych stosowanych w aromaterapii, ale jego łagodny, świeży aromat pojawia się w niektórych mieszankach ziołowych używanych do tworzenia w pomieszczeniu poczucia dobrego samopoczucia, podobnie jak w przypadku innych roślin z rodzaju Allium. Praktycy wiążą wdychanie oparów świeżego szczypiorku z jasnością umysłu i łagodzeniem lekkiego napięcia, jednak skojarzenia te wynikają z tradycji i indywidualnych doświadczeń, bez badań, które by je potwierdzały.
Fitoterapia
W fitoterapii szczypiorek ceni się bardziej za profil odżywczy niż za konkretne wskazania i zwykle zaleca się go jako element zbilansowanej diety, bogatej w witaminy i składniki mineralne. Tradycja fitoterapeutyczna wykorzystuje ekstrakty i nalewki z tej rośliny jako wsparcie funkcji trawiennych, sercowo-naczyniowych i odpornościowych, ale takie skoncentrowane stosowanie lecznicze nie ma potwierdzenia klinicznego i powinno odbywać się wyłącznie pod nadzorem wykwalifikowanego specjalisty, bez zastępowania konwencjonalnego leczenia.
Homeopatia
W homeopatii szczypiorek (Allium schoenoprasum) jest znacznie mniej znany niż cebula (Allium cepa) i czosnek (Allium sativum), a opisywane dla niego wskazania dotyczą zwykle dolegliwości trawiennych, takich jak wzdęcia i niestrawność, lub obrazów przypominających te kojarzone z innymi gatunkami z tego rodzaju. W tym podejściu wybór środka jest zindywidualizowany, oparty na całości objawów, i należy do uprawnionego specjalisty, przy czym homeopatia nie zastępuje oceny lekarskiej utrzymujących się objawów.
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Szczypiorek jest powszechnym produktem spożywczym o niskim ryzyku w ilościach kulinarnych i większość osób może go jeść na co dzień bez problemów. Osoby uczulone na rośliny z rodziny Amaryllidaceae (czosnek, cebula, por) powinny unikać szczypiorku, ponieważ mogą wystąpić u nich reakcje od podrażnienia przewodu pokarmowego i wysypek skórnych aż po, w rzadkich przypadkach, anafilaksję.
Skoncentrowane stosowanie lecznicze szczypiorku, czy to w postaci ekstraktów, nalewek, czy ilości znacznie przekraczających te używane w kuchni, nie ma potwierdzenia klinicznego, dlatego nie powinno zastępować leczenia ani być rozpoczynane bez porady specjalisty. Kobiety w ciąży i karmiące piersią mogą nadal spożywać szczypiorek w zwykłych ilościach kulinarnych, ale powinny unikać stosowania leczniczego w dużych ilościach, ponieważ brakuje wystarczających badań nad bezpieczeństwem takich dawek w tych okresach. Badanie z 2021 roku wykazało również, że wodny ekstrakt z rośliny pogarszał odkształcalność erytrocytów u pacjentów z niedokrwistością sierpowatokrwinkową, co uzasadnia szczególną ostrożność wobec preparatów skoncentrowanych w tej grupie.
Interakcje z lekami
W ilościach leczniczych należy zachować ostrożność w przypadku leków przeciwzakrzepowych i zaburzeń trawienia. Ze względu na związki siarkowe szczypiorek może teoretycznie nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych, takich jak warfaryna, i zwiększać ryzyko krwawień. Ta interakcja jest lepiej udokumentowana w przypadku czosnku spożywanego w dużych ilościach, ale uzasadnia, by pacjenci przyjmujący takie leki skonsultowali się ze specjalistą przed spożywaniem szczypiorku w dużych dawkach lub w postaci ekstraktów. W ilościach używanych jako przyprawa ta interakcja zwykle nie ma znaczenia, a umiar pozostaje najlepszym sposobem unikania powikłań.
Dolegliwości żołądkowo-jelitowe
Nadmierne spożycie szczypiorku, zwłaszcza surowego, może u niektórych osób wywoływać dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak zgaga, wzdęcia i gazy, a osoby z zespołem jelita drażliwego lub innymi wrażliwymi schorzeniami układu pokarmowego powinny obserwować własną tolerancję i ograniczać spożycie. Gotowanie szczypiorku może zmniejszyć te dolegliwości i sprawić, że będzie on łatwiej strawny dla wrażliwych żołądków.
Ostrożność wobec zwierząt domowych
Podobnie jak inne rośliny z rodzaju Allium, szczypiorek jest toksyczny dla psów i kotów, u których po zjedzeniu znacznych ilości rośliny może rozwinąć się niedokrwistość, dlatego doniczki i przydomowe grządki powinny znajdować się poza zasięgiem tych zwierząt.
Ciekawostki
Pochodzenie i rozprzestrzenienie
Szczypiorek często wymienia się jako jedyny gatunek z rodzaju Allium rodzimy zarówno dla Starego, jak i Nowego Świata, co świadczy o jego szerokim zasięgu geograficznym i zdolności przystosowania się do różnych klimatów. Uważa się, że jego stosowanie w Europie i Azji sięga ponad 5000 lat wstecz, a obecność na różnych kontynentach i w różnych kulturach, ułatwiona na przestrzeni dziejów przez odkrywców i kupców, potwierdza wartość, jaką roślina zdobyła jako pokarm i środek leczniczy.
Zastosowanie historyczne
W starożytnym Rzymie szczypiorek służył nie tylko jako pożywienie, ale także jako domowy środek na ból gardła i oparzenia słoneczne, a Rzymianie wierzyli, że roślina działa moczopędnie i może podnosić ciśnienie tętnicze, czego współczesna nauka nie potwierdza. Relacje dotyczące średniowiecza opisują zwyczaj rozsypywania szczypiorku na podłodze podczas uczt, aby nadać pomieszczeniu przyjemny zapach, ponieważ deptane liście uwalniały charakterystyczny aromat, a zwyczaje te pokazują, jak roślina krążyła między kuchnią, medycyną ludową i życiem towarzyskim.
Kuchnia i kultura
Szczypiorek wchodzi w skład fines herbes kuchni francuskiej, obok estragonu, trybuli i pietruszki, a w Szwecji jest niezbędnym składnikiem sosu na bazie gräddfil, podawanego ze śledziem podczas obchodów przesilenia letniego. W Polsce i w Niemczech często towarzyszy twarogowi, a w Brazylii razem z pietruszką tworzy tradycyjną mieszankę przypraw cheiro-verde, choć w pęczkach sprzedawanych tam na targach i w sklepach często trafia się pokrewny gatunek Allium fistulosum o grubszych liściach.
Wszechstronność i łagodny smak sprawiają, że jest cenionym składnikiem w kuchniach całego świata, obecnym zarówno w prostych potrawach, jak i w wyszukanych dziełach sztuki kulinarnej, a w wielu kulturach kulinarnych szczypiorek stał się symbolem świeżości i smaku.
Najczęściej zadawane pytania
Czy szczypiorek można stosować w ciąży?
W ilościach kulinarnych szczypiorek uważa się za bezpieczny w czasie ciąży, ale kobiety w ciąży powinny skonsultować się ze specjalistą przed zastosowaniem jakiejkolwiek rośliny w ilościach leczniczych. Brakuje wystarczających badań potwierdzających bezpieczeństwo leczniczego stosowania szczypiorku w dużych ilościach w czasie ciąży, a ponieważ skoncentrowane stosowanie lecznicze nie ma potwierdzenia klinicznego, umiar pozostaje najlepszym sposobem unikania ryzyka.
Czy szczypiorek to to samo co brazylijska cebolinha?
W języku portugalskim cebolinha-francesa i cebolinho to ludowe nazwy Allium schoenoprasum, gatunku, który w wielu regionach Brazylii nazywa się też po prostu cebolinha, natomiast w Portugalii przeważa nazwa cebolinho. W Brazylii nazwa cebolinha oznacza jednak również pokrewny gatunek Allium fistulosum o grubszych liściach, który często trafia do pęczków cheiro-verde. Aby rozpoznać, o którą roślinę chodzi, wystarczy przyjrzeć się liściom, które u szczypiorku są bardzo cienkie, przypominają trawę, a w okresie kwitnienia wieńczą je fioletowe lub różowe kwiaty.
Czy szczypiorek pomaga schudnąć?
Szczypiorek ma niską kaloryczność i dodaje potrawom smaku bez wnoszenia znaczącej liczby kalorii, co może pomóc ograniczyć użycie tłuszczów i cukrów przy przygotowywaniu posiłków, a zawarty w nim błonnik w niewielkim stopniu wspiera prawidłową pracę jelit. Nie jest spalaczem tłuszczu ani nie ma udowodnionego wpływu na masę ciała, a jego rola ogranicza się do składnika zbilansowanej diety.
Jak przechowywać szczypiorek, aby zachował świeżość?
Aby szczypiorek dłużej pozostał świeży, można owinąć go wilgotnym ręcznikiem papierowym i przechowywać w plastikowym woreczku w lodówce. Innym sposobem jest posiekanie liści i zamrożenie ich w foremkach do lodu z odrobiną wody lub oliwy, co ułatwia użycie w przyszłych przepisach, i choć świeży szczypiorek ma lepszy smak, te metody pomagają zachować jego cechy.
Czy szczypiorek można uprawiać w domu?
Tak, szczypiorek jest rośliną łatwą w uprawie, którą można sadzić w doniczkach lub bezpośrednio w ogrodzie, pod warunkiem że ma dobry dostęp do słońca i rośnie w przepuszczalnej glebie bogatej w materię organiczną. Uprawa w domu pozwala mieć świeży szczypiorek pod ręką do celów kulinarnych i jest doskonałym rozwiązaniem dla przydomowych ogródków, nawet na niewielkiej przestrzeni, pod warunkiem że doniczki stoją poza zasięgiem psów i kotów.
Czy osoby uczulone na czosnek mogą jeść szczypiorek?
Nie, ponieważ osoby uczulone na rośliny z rodziny Amaryllidaceae (czosnek, cebula, por) powinny unikać szczypiorku, gdyż reakcja może się powtórzyć w przypadku gatunków pokrewnych i obejmować objawy od podrażnienia przewodu pokarmowego i wysypek skórnych aż po, rzadko, anafilaksję. Ponadto skoncentrowane stosowanie lecznicze szczypiorku nie ma potwierdzenia klinicznego, a w ilościach leczniczych należy zachować ostrożność w przypadku leków przeciwzakrzepowych i zaburzeń trawienia.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Referencje i badania naukowe
Zobacz Wszystkie 10 Cytowanych Źródeł
Recenzowane Badania Naukowe (8)
- PMC2021 Arihan O, et al. Aqueous extract of chives (Allium schoenoprasum L.) plant impairs erythrocyte deformability in sickle cell patients. Clin Hemorheol Microcirc. 2021.
- PMC2022 Ferreira FS, et al. Bioactive compounds of parsley (Petroselinum crispum), chives (Allium schoenoprasum L) and their mixture (Brazilian cheiro-verde) as promising antioxidant and anti-cholesterol oxidation agents in a food system. Food Res Int. 2022.
- PMC2011 Kucekova Z, et al. Phenolic compounds from Allium schoenoprasum, Tragopogon pratensis and Rumex acetosa and their antiproliferative effects. Molecules. 2011.
- PMC2014 Parvu AE, et al. Anti-inflammatory effects of Allium schoenoprasum L. leaves. J Physiol Pharmacol. 2014.
- PMC2008 Rattanachaikunsopon P, Phumkhachorn P. Diallyl sulfide content and antimicrobial activity against food-borne pathogenic bacteria of chives (Allium schoenoprasum). Biosci Biotechnol Biochem. 2008.
- PMC2018 Singh V, et al. Allium schoenoprasum L.: a review of phytochemistry, pharmacology and future directions. Nat Prod Res. 2018.
- PMC2018 Singh V, et al. Antioxidant-mediated neuroprotection by Allium schoenoprasum L. leaf extract against ischemia reperfusion-induced cerebral injury in mice. J Basic Clin Physiol Pharmacol. 2018.
- PMC2013 Timité G, et al. Structure and cytotoxicity of steroidal glycosides from Allium schoenoprasum. Phytochemistry. 2013.
Lektury Uzupełniające (2)
- Missouri Botanical Garden. Allium schoenoprasum (Plant Finder).
- World Flora Online. Allium schoenoprasum L..
