Hoodia gordonii (hoodia): właściwości i zastosowanie

Hoodia gordonii (Masson) Sweet ex Decne. / hoodia, znana w języku angielskim także jako Bushman’s hat i Queen of the Namib, to sukulent z rodziny Apocynaceae, opisany po raz pierwszy przez Francisa Massona. Gatunek pochodzi z suchych obszarów pustyni Kalahari w południowej Afryce i rośnie naturalnie w Republice Południowej Afryki, Namibii i Botswanie. Hoodia zyskała międzynarodową sławę dzięki rzekomej zdolności tłumienia apetytu, wywodzącej się z tradycyjnej wiedzy ludu San. Według tego przekazu rdzenni myśliwi od stuleci żują mięsiste, kolczaste łodygi rośliny, czyli jej wykorzystywaną część, aby przetrwać głód i pragnienie podczas długich wędrówek.

Mimo tej sławy skuteczność i bezpieczeństwo Hoodia gordonii budzą kontrowersje, a jej stosowanie jako suplementu odchudzającego nie ma solidnego potwierdzenia naukowego u ludzi. Pierwsze badania wskazały glikozyd steroidowy P57 jako prawdopodobny związek czynny, co wzbudziło ogromne zainteresowanie komercyjne. Duże firmy porzuciły jednak prace nad lekiem z powodu trudności z syntezą i obaw o toksyczność dla wątroby. Aby chronić gatunek przed wyginięciem w wyniku nadmiernego zbioru, objęto go Załącznikiem II konwencji CITES, a handel nim jest ograniczony w wielu krajach. W Brazylii agencja ANVISA zakazała sporządzania preparatów recepturowych i sprzedaży produktów zawierających tę roślinę.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: hoodia.
• Angielski: Bushman’s hat, Hoodia, Kalahari cactus, Queen of the Namib, xhoba.
• Francuski: cactus du Kalahari, chapeau de Bushman, Hoodia.
• Hiszpański: cacto del Kalahari, capucha de bosquimano, Hoodia.
• Niemiecki: Buschmannshut, Hoodia, Kalahari-Kaktus.
• Portugalski: cacto-do-kalahari, chapéu-de-bosquímano, hoodia, rainha-do-namibe.
• Włoski: cactus del Kalahari, cappello di boscimane, Hoodia.

Synonimy botaniczne

Klasyfikacja taksonomiczna Hoodia gordonii z biegiem czasu doprowadziła do powstania wielu synonimów, co odzwierciedla złożoną historię botaniczną rodziny Apocynaceae. Spośród alternatywnych nazw naukowych najbardziej znacząca jest Stapelia gordonii Masson, pierwotna nazwa nadana przez Francisa Massona, natomiast Ceropegia gordonii (Masson) Bruyns i Scytanthus gordonii (Masson) Hook. wyrażają różne poglądy na to, do jakiego rodzaju należy zaliczyć ten gatunek.

• Ceropegia gordonii (Masson) Bruyns
• Hoodia albispina N.E.Br.
• Hoodia bainii Dyer
• Hoodia barklyi Dyer
• Hoodia burkei N.E.Br.
• Hoodia husabensis Nel
• Hoodia langii Oberm. & Letty
• Hoodia pillansii N.E.Br.
• Hoodia rosea Oberm. & Letty
• Monothylaceum gordonii (Masson) G.Don
• Scytanthus gordonii (Masson) Hook.
• Stapelia gordonii Masson

Rodzina botaniczna: Apocynaceae

Hoodia gordonii należy do rodziny Apocynaceae, rozległej i zróżnicowanej grupy roślin kwiatowych, która obejmuje drzewa, krzewy, liany i rośliny zielne. Rodzina ta słynie z mlecznego soku występującego u wielu gatunków oraz ze złożonych chemicznie związków, takich jak alkaloidy i glikozydy, o znaczącej aktywności farmakologicznej.

Hoodia należy do podrodziny Asclepiadoideae, wyróżniającej się kwiatami o skomplikowanej budowie i wyspecjalizowanymi mechanizmami zapylania, w których często biorą udział muchy.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

Wykorzystywaną częścią jest soczysta, kolczasta łodyga, którą w tradycji ludu San żuje się na świeżo, a w produktach komercyjnych przetwarza na proszek lub suchy ekstrakt.

• Łodygi (części nadziemne)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Poniższe zastosowania pochodzą z etnobotanicznego przekazu dotyczącego tego gatunku i nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych u ludzi.

• Drobne infekcje, jako tradycyjne zastosowanie bez potwierdzenia naukowego.
• Łagodzenie pragnienia podczas długich wędrówek, według tradycyjnego przekazu ludu San.
• Niestrawność, jako tradycyjne zastosowanie bez potwierdzenia naukowego.
• Tłumienie apetytu i głodu, tradycyjne zastosowanie wśród myśliwych San.

Właściwości terapeutyczne

Wymienione właściwości wywodzą się z tradycyjnego stosowania i z badań wstępnych, a żadna z nich nie ma potwierdzenia klinicznego u ludzi.

• Antyseptyczne (tradycyjne stosowanie przy drobnych infekcjach, bez badań, które by to potwierdzały)
• Hamujące apetyt (tłumienie apetytu opisane w tradycyjnym stosowaniu i w badaniach wstępnych, bez potwierdzenia klinicznego u ludzi)

Profil fitochemiczny

W profilu chemicznym hoodii dominują glikozydy steroidowe typu oksypregnanu, spośród których najlepiej zbadany jest P57, skupiający zarazem największe zainteresowanie przemysłu.

• Glikozydy steroidowe typu oksypregnanu, takie jak P57, oraz aglikony, takie jak kalogenina i hoodigogenina A.
• Saponiny.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

Poniższe formy pojawiają się w źródłach etnobotanicznych i na międzynarodowym rynku suplementów, ale bezpieczeństwo żadnej z nich nie zostało ustalone, a w Brazylii ANVISA zakazała sporządzania preparatów recepturowych i sprzedaży produktów z tym gatunkiem.

• Kataplazm.
• Krem.
• Napar.
• Proszek.
• Suchy ekstrakt (w kapsułkach).

Synergia z innymi roślinami

W literaturze naukowej i etnobotanicznej brak spójnych danych o synergii Hoodia gordonii z innymi roślinami leczniczymi, ponieważ tradycyjne stosowanie przez lud San ma przeważnie charakter samodzielny i polega na spożywaniu samej rośliny, aby przetrwać głód i pragnienie.

Złożony profil fitochemiczny i obawy dotyczące toksyczności dla wątroby przemawiają przeciwko łączeniu jej z innymi ziołami bez pogłębionych badań i nadzoru specjalisty, a brak badań nad interakcjami między roślinami podkreśla potrzebę ostrożności przy jej stosowaniu.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjne spożywanie świeżej łodygi

Sposób przygotowania: W tradycyjnym przekazie ludu San roślinę stosuje się, aby złagodzić uczucie głodu i pragnienia przez długi czas: odcina się kawałek świeżej łodygi Hoodia gordonii, usuwa kolce i żuje soczysty miąższ, zawsze w niewielkiej ilości.

Choć jest to metoda autentyczna i udokumentowana historycznie, spożywanie świeżej rośliny poza jej naturalnym siedliskiem jest niewykonalne i, ze względu na status ochronny gatunku, nielegalne, a ponadto nie zastępuje porady lekarskiej.

Suplementy w kapsułkach na rynku międzynarodowym

Sposób stosowania: Komercyjne suplementy z Hoodia gordonii, sprzedawane w kapsułkach zawierających sproszkowany suchy ekstrakt z rośliny, są reklamowane jako środki tłumiące apetyt na podstawie tradycyjnego przekazu ludu San, jednak stężenie znacznie różni się w zależności od producenta i nie istnieje dawka uznana za bezpieczną lub skuteczną.

Jakość, czystość i zawartość związku P57 w tych produktach są niezwykle zmienne, a w wielu przypadkach produkty te okazują się fałszerstwami. Ponieważ ANVISA zakazuje ich sprzedaży w Brazylii, a każde stosowanie w celu kontroli masy ciała wymaga wcześniejszej konsultacji lekarskiej, przed rozważeniem takiego produktu należy zasięgnąć porady lekarza lub farmaceuty.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Fitoterapia

We współczesnej fitoterapii Hoodia gordonii pojawia się w kontekście produktów odchudzających, a jej obecność w recepturach opiera się na hipotezie, wysuniętej w badaniach na zwierzętach, że P57 miałby działać w mózgu, sygnalizując sytość. Poważni fitoterapeuci nie zalecają jej stosowania, a agencje regulacyjne, takie jak ANVISA i EMA, również go nie popierają, zarówno z powodu braku rozstrzygających dowodów skuteczności, jak i przede wszystkim z powodu obaw o bezpieczeństwo, obejmujących potencjalną hepatotoksyczność i wysoki odsetek fałszowanych produktów.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Hoodia (Hoodia gordonii) jest sprzedawana jako środek tłumiący apetyt, ale brak solidnych dowodów klinicznych na jej skuteczność i bezpieczeństwo w długim okresie, a wiele produktów komercyjnych nie zawiera deklarowanego gatunku lub jest zafałszowanych. Dlatego zalecenia bezpieczeństwa są jasne: nie stosować w ciąży i w okresie karmienia piersią; zachować ostrożność przy nadciśnieniu tętniczym i chorobach serca, ponieważ w niektórych badaniach odnotowano wzrost ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca; brać pod uwagę ryzyko interakcji z lekami przeciwdepresyjnymi i środkami pobudzającymi; a przed jakimkolwiek stosowaniem w celu kontroli masy ciała zasięgnąć porady lekarza.

Stosowanie jest też przeciwwskazane u dzieci oraz u osób z chorobami wątroby lub nerek, a osoby z zaburzeniami odżywiania, takimi jak anoreksja i bulimia, powinny unikać tej rośliny. Osoby chore na cukrzycę lub przyjmujące leki obniżające poziom cukru we krwi muszą zachować szczególną ostrożność, ponieważ tłumienie apetytu może prowadzić do hipoglikemii.

Częste skutki uboczne

Udokumentowane działania niepożądane są nieliczne z powodu braku rzetelnych badań klinicznych u ludzi i obejmują nudności, wymioty oraz zmiany wrażliwości skóry. Najbardziej niepokojącym skutkiem jest potencjalna toksyczność dla wątroby, wykryta w badaniach wstępnych i wymieniana wśród przyczyn wstrzymania prac nad lekiem opartym na tej roślinie. Według dostępnych danych za te uszkodzenia wątroby mogą odpowiadać inne składniki rośliny, a nie P57.

Interakcje z lekami

Informacje o interakcjach z lekami są skąpe, jednak potencjalny wpływ Hoodia gordonii na wątrobę sugeruje, że może ona zaburzać metabolizm wielu leków przetwarzanych przez ten narząd, dlatego należy unikać łączenia jej z innymi suplementami lub lekami hepatotoksycznymi. Istnieje też ryzyko interakcji z lekami przeciwdepresyjnymi i środkami pobudzającymi, a łączenie z lekami przeciwcukrzycowymi i przeciwnadciśnieniowymi stanowi teoretyczne zagrożenie, które wymaga starannej kontroli lekarskiej.

Ciekawostki

• Wiedza ludu San o hoodii dała początek jednemu z najgłośniejszych przypadków biopiractwa i późniejszego porozumienia o podziale korzyści. W 1997 roku południowoafrykańska Rada Badań Naukowych i Przemysłowych (CSIR) opatentowała związek P57, nie uznając praw posiadaczy wiedzy tradycyjnej, i dopiero pod presją międzynarodową, w 2003 roku, podpisano porozumienie, które zapewniło ludowi San udział procentowy w przyszłych zyskach.
• Mimo wyglądu przypominającego kaktusa Hoodia gordonii nie należy do rodziny Cactaceae, lecz jest sukulentem z rodziny Apocynaceae, tej samej co barwinek i oleander.
• Kwiaty Hoodia gordonii wydzielają przykry zapach, przypominający woń rozkładającego się mięsa, który przyciąga muchy, ich naturalne zapylacze.
• Zainteresowanie mediów eksplodowało po tym, jak w 2004 roku reportaż amerykańskiego programu 60 Minutes pokazał dziennikarza testującego roślinę w Namibii i opisującego całkowitą utratę apetytu. Wydarzenie to wywołało światową gorączkę wokół hoodii, która doprowadziła do nadmiernej eksploatacji gatunku i zalewu podrabianych produktów.

Najczęściej zadawane pytania

Czy hoodia pomaga schudnąć?

Przekonanie, że Hoodia gordonii pomaga schudnąć, wywodzi się z tradycyjnego stosowania rośliny jako środka tłumiącego apetyt, ale brak wysokiej jakości badań klinicznych u ludzi, które potwierdzałyby jej skuteczność i bezpieczeństwo w odchudzaniu. Ponadto większość suplementów dostępnych na rynku nie zawiera związku czynnego albo zawiera go w znikomych ilościach.

Czy suplementy z hoodią są bezpieczne?

Nie. Agencje regulacyjne, takie jak ANVISA, oraz specjaliści ochrony zdrowia odradzają ich stosowanie z powodu braku dowodów bezpieczeństwa, ryzyka toksyczności dla wątroby i bardzo dużego odsetka produktów fałszywych i zafałszowanych, które mogą zawierać niebezpieczne substancje.

Jaka jest substancja czynna hoodii?

Najlepiej zbadanym związkiem jest oksypregnanowy glikozyd steroidowy P57, kojarzony z działaniem tłumiącym apetyt. Według hipotezy działa on w mózgu i wywołuje fałszywe uczucie sytości, ale jego działanie i bezpieczeństwo u ludzi nigdy nie zostały należycie potwierdzone.

Kto nie powinien stosować hoodii?

Kobiety w ciąży i karmiące piersią, dzieci oraz osoby z chorobami wątroby, nerek lub zaburzeniami odżywiania nie powinny stosować tej rośliny, a osoby z nadciśnieniem, chorobami serca lub cukrzycą muszą zachować ostrożność. Istnieje też ryzyko interakcji z lekami przeciwdepresyjnymi i środkami pobudzającymi, dlatego przed jakimkolwiek stosowaniem w celu kontroli masy ciała zaleca się zasięgnięcie porady lekarza.

Czy hoodia może być sprzedawana w Brazylii?

Nie. ANVISA zakazała sporządzania preparatów recepturowych i sprzedaży produktów z Hoodia gordonii w tym kraju, a gatunek jest ponadto chroniony Załącznikiem II konwencji CITES, co ogranicza handel międzynarodowy, aby uchronić go przed wyginięciem w wyniku nadmiernego zbioru.

Czy hoodia należy do rodziny kaktusowatych?

Nie. Mimo wyglądu przypominającego kaktusa, z mięsistymi i kolczastymi łodygami, Hoodia gordonii jest sukulentem z rodziny Apocynaceae, tej samej co barwinek i oleander, a nie z rodziny Cactaceae.