Liquidambar orientalis (ambrowiec wschodni): właściwości

Liquidambar orientalis Mill. / Ambrowiec wschodni to drzewo zrzucające liście z rodziny Altingiaceae, pochodzące ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, z populacjami skupionymi w południowo-zachodniej Turcji i na greckiej wyspie Rodos. Gatunek słynie z aromatycznej żywicy zwanej storaksem i od tysiącleci jest wykorzystywany w medycynie tradycyjnej, perfumiarstwie i obrzędach. Odegrał też ważną rolę w handlu i kulturze wielu starożytnych cywilizacji. Dziś żywica budzi również zainteresowanie naukowców, którzy w warunkach laboratoryjnych analizują jej aktywność przeciwdrobnoustrojową, przeciwzapalną i wspomagającą gojenie ran, dotąd niepotwierdzoną w badaniach klinicznych.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: ambrowiec wschodni, storaks.
• Angielski: oriental sweetgum, storax, Turkish sweetgum.
• Francuski: liquidambar d’Orient, storax d’Orient.
• Hiszpański: estoraque oriental, liquidámbar oriental.
• Niemiecki: Orientalischer Amberbaum, Storaxbaum, Türkischer Amberbaum.
• Portugalski: estoraque oriental, estoraque-turco, liquidâmbar-oriental.
• Turecki: sığla.
• Włoski: liquidambar orientale, storace orientale.

Synonimy botaniczne

Liquidambar orientalis Mill. to przyjęta nazwa naukowa, a w przejrzanej literaturze nie odnotowano szerzej używanych synonimów botanicznych, które warto by wyróżnić. W tureckich badaniach często pojawia się forma Liquidambar orientalis var. orientalis, oznaczająca typową odmianę gatunku. Starsze prace z kolei umieszczają roślinę w rodzinie Hamamelidaceae, co jest dziś klasyfikacją nieaktualną. Nie należy też mylić Styrax liquidus, farmaceutycznej nazwy balsamu pozyskiwanego z pnia, z rodzajem botanicznym Styrax z rodziny Styracaceae, który dostarcza benzoesu i innych podobnych żywic.

Rodzina botaniczna: Altingiaceae

Rodzina Altingiaceae obejmuje duże drzewa, zrzucające liście lub zimozielone, które przez długi czas zaliczano do rodziny Hamamelidaceae. Obecnie tworzy ona odrębną grupę, skupioną wokół rodzaju Liquidambar i azjatyckich gatunków z rodzaju Altingia, który niektóre nowsze klasyfikacje włączają do samego Liquidambar. Wytwarzanie aromatycznych żywic jest cechą charakterystyczną rodziny. W rodzaju Liquidambar klapowane liście jesienią często przybierają intensywne barwy, co tłumaczy wartość ozdobną tych drzew obok ich zastosowań leczniczych i przemysłowych.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

Żywica pozyskiwana z pnia jest najcenniejszą częścią drzewa, ale tradycyjne przekazy i badania laboratoryjne dotyczą także innych części rośliny.

• Kora pnia
• Korzenie
• Liście
• Owoce
• Żywica (storaks)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Wymienione poniżej zastosowania pochodzą z tradycji ludowej wschodniego basenu Morza Śródziemnego, tradycyjnej medycyny chińskiej i źródeł historycznych. Nie mają potwierdzenia klinicznego i żadne z nich nie zastępuje diagnozy ani opieki lekarskiej.

• Błonica, w źródłach historycznych (ciężka choroba, przed którą chroni szczepienie, wymagająca opieki lekarskiej)
• Choroby oskrzeli i płuc (astma, kaszel, wydzielina zalegająca w płucach, zapalenie oskrzeli)
• Choroby serca, w przekazach tradycyjnej medycyny chińskiej, dziś badane wyłącznie na modelach zwierzęcych
• Choroby skóry (łuszczyca, owrzodzenia, świerzb)
• Drgawki u dzieci, udar mózgu i śpiączka, w przekazach tradycyjnej medycyny chińskiej (stany nagłe wymagające natychmiastowej pomocy medycznej)
• Hemoroidy
• Lęk i bezsenność
• Nieregularne miesiączki
• Pasożyty jelitowe
• Rany
• Reumatyzm
• Upławy
• Zaburzenia trawienia (niestrawność, zapalenie żołądka)

Właściwości terapeutyczne

Poniższe właściwości łączą przekazy tradycyjne z działaniem zaobserwowanym w laboratorium lub u zwierząt. Opisy w nawiasach wskazują poziom dowodów dla każdej z nich, ponieważ większość wciąż wymaga potwierdzenia w badaniach klinicznych.

• Afrodyzjakalne (tradycyjna sława środka pobudzającego popęd płciowy, bez potwierdzenia naukowego)
• Antyproliferacyjne (działanie zaobserwowane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Dezodoryzujące (zmniejsza przykry zapach ciała)
• Fumigacyjne (stosowane do okadzania i jako kadzidło)
• Gojące rany (tradycyjnie nakładane na uszkodzoną skórę)
• Piersiowe (tradycyjne stosowanie przy dolegliwościach oddechowych)
• Pobudzające apetyt (przekaz tradycyjny o pobudzaniu łaknienia)
• Pobudzające miesiączkowanie (przekaz tradycyjny o pobudzaniu krwawienia miesięcznego)
• Przeciwbakteryjne (hamowało bakterie w testach laboratoryjnych)
• Przeciwdrgawkowe (przekaz medycyny tradycyjnej, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwdrobnoustrojowe (hamowało drobnoustroje w testach laboratoryjnych)
• Przeciwpasożytnicze (tradycyjne stosowanie przeciw pasożytom jelitowym i świerzbowi)
• Przeciwutleniające (neutralizowało wolne rodniki w testach laboratoryjnych)
• Przeciwwirusowe (działanie wymieniane w literaturze etnofarmakologicznej, wciąż słabo zbadane)
• Przeciwzapalne (związki z żywicy obniżały markery stanu zapalnego w laboratorium)
• Stymulujące (zwiększa aktywność czynnościową, według tradycji)
• Ściągające (obkurcza tkanki i drobne naczynia krwionośne)
• Wspomagające gojenie (sprzyjało regeneracji komórek skóry w laboratorium)
• Wykrztuśne (tradycyjnie stosowane, by ułatwić odkrztuszanie śluzu)

Profil fitochemiczny

W żywicy ambrowca wschodniego dominują kwas cynamonowy i jego estry, takie jak cynamonian benzylu i cynamonian cynamylu. Dochodzą do nich styren i wanilina, substancje odpowiedzialne za charakterystyczny balsamiczny zapach produktu. Analizy ekstraktów z rośliny wykazały również obecność flawonoidów, kwasów fenolowych i triterpenów, a niektóre z tych związków bada się jako możliwe źródło działania obserwowanego w laboratorium. Wśród składników wymienianych w literaturze znajdują się następujące:

• Alfa-bisabolol
• Alfa-sitosterol
• Alkohol benzylowy
• Alkohol fenylopropylowy
• Apigenino-7-O-glukozyd
• Chamazulen
• Cynamonian benzylu
• Cynamonian cynamylu (styracyna)
• Cynamonian etylu
• Cynamonian fenylopropylu
• Cynamonian storezyny
• Etanol
• Galusan epigallokatechiny
• Genistyna
• Kemferol
• Kwas 3-epioleanolowy
• Kwas chlorogenowy
• Kwas cynamonowy
• Kwas galusowy
• Kwas kawowy
• Kwas oleanolowy
• Kwas szikimowy
• Luteolina
• Monotropeozyd
• Pirogalol
• Storezyna
• Styren (fenyloeten)
• Taniny
• Wanilina

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

Żywica jest surowcem niemal wszystkich preparatów z ambrowca wschodniego, które tradycja przeznacza przede wszystkim do użytku zewnętrznego i inhalacji. Z powodu braku danych o bezpieczeństwie przyjmowania doustnego żaden z nich nie powinien być stosowany doustnie bez porady specjalisty.

• Balsam lub żywica: pozyskiwana z kory pnia żywica wchodzi w skład różnych preparatów i zwykle przechowuje się ją pod wodą, co pomaga zachować miękką konsystencję i zapach.
• Ekstrakty: ekstrakty z liści, owoców i korzeni pojawiają się w tradycyjnych preparatach i w badaniach laboratoryjnych, choć ich skład różni się od składu żywicy.
• Maści i smarowidła: żywica dodana do tłuszczowej bazy, takiej jak olej roślinny lub wosk, to tradycyjna forma stosowania na skórę, zawsze poprzedzona próbą na małym obszarze.
• Okadzanie: suchą żywicę spala się na żarzących się węglach jak kadzidło, co jest dawną praktyką obrzędową i sposobem na nadanie zapachu pomieszczeniom; należy to robić w przewietrzanym miejscu i krótko.
• Olejek eteryczny: otrzymywany przez destylację żywicy z parą wodną, stosowany w aromaterapii oraz, zawsze rozcieńczony w oleju roślinnym, do aplikacji na skórę.

Synergia z innymi roślinami

Ambrowiec wschodni i oczar

W tradycyjnym przekazie żywicę ambrowca łączy się z oczarem (Hamamelis virginiana) i wodą różaną, przygotowując płyn do skóry. Mieszankę stosuje się tradycyjnie, ponieważ zestawia ściągające działanie obu roślin z przypisywanym im działaniem przeciwzapalnym. Storaks może uczulać wrażliwą skórę, dlatego płyn należy najpierw sprawdzić na niewielkim obszarze i nie nakładać go na otwarte rany.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjne stosowanie zewnętrzne przy chorobach skóry

W tradycji ludowej żywicę ambrowca miesza się z olejem roślinnym, na przykład oliwą z oliwek, i nakłada na skórę przy świerzbie, ranach lub owrzodzeniach, a takie zastosowanie odnotowywano od stuleci. Proporcję żywicy i oleju należy ustalić z pomocą specjalisty, aby uniknąć podrażnień, a mieszankę trzeba najpierw sprawdzić na małym fragmencie skóry.

Rozległe rany, owrzodzenia, które się nie goją, i zmiany z oznakami zakażenia wymagają oceny lekarskiej, a mieszanki nie należy rozprowadzać na dużych powierzchniach ciała, ponieważ istnieją doniesienia o wchłanianiu przez skórę z ryzykiem dla nerek.

Tradycyjna inhalacja przy dolegliwościach oddechowych

Storaks jest jednym ze składników tzw. balsamu zakonnika (Friar’s Balsam), złożonej nalewki tradycyjnie stosowanej do inhalacji z parą gorącej wody, aby rozluźnić wydzielinę i ułatwić odkrztuszanie, co jest dawnym przekazem farmacji ludowej.

Inhalację należy wykonywać ostrożnie i pod kontrolą specjalisty, przez kilka minut i w przewietrzanym pomieszczeniu, unikając długotrwałego narażenia na parę lub dym w zamkniętych pomieszczeniach, a małe dzieci i osoby z astmą mogą z niej korzystać wyłącznie za zgodą lekarza.

Powiązane terapie

Aromaterapia

W aromaterapii olejek eteryczny z ambrowca wschodniego jest ceniony za właściwości uspokajające i oczyszczające, które przypisuje mu tradycja. Zwykle rozpyla się go w pomieszczeniu, aby sprzyjać odprężeniu, lub stosuje na skórę podczas masażu, zawsze rozcieńczony w oleju roślinnym. Dyfuzja powinna odbywać się w przewietrzanym pomieszczeniu i przez krótki czas, co dotyczy każdej aromatycznej żywicy.

Fitoterapia

W tradycyjnej fitoterapii ambrowiec wschodni pojawia się w preparatach na różne dolegliwości, od oddechowych po skórne, a żywica jest zdecydowanie najczęściej wykorzystywaną częścią. Współczesne badania koncentrują się na jej aktywności przeciwdrobnoustrojowej, przeciwzapalnej i wspomagającej gojenie, analizowanej w laboratorium i na zwierzętach, wciąż bez prób klinicznych potwierdzających te efekty u ludzi.

Medycyna tradycyjna

Ambrowiec wschodni ma długą historię w medycynie tradycyjnej, z przekazami obejmującymi zarówno dolegliwości żołądkowo-jelitowe, jak i zaburzenia neurologiczne, a jego stosowanie według źródeł historycznych sięga czasów Hipokratesa. Starożytni Egipcjanie używali żywicy także do balsamowania zwłok. W tradycyjnej medycynie chińskiej balsam, znany jako su he xiang, wchodzi w skład klasycznych receptur, których wpływ na serce sprawdza się dziś wyłącznie w doświadczeniach na zwierzętach.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Ambrowiec wschodni dostarcza żywicy (balsamu) tradycyjnie stosowanej zewnętrznie i wziewnie, w okadzaniu i maściach. Dlatego główne środki ostrożności dotyczą skóry, dróg oddechowych oraz niedostatku danych o przyjmowaniu doustnym.

Przeciwwskazania

• Alergia na balsamy i żywice: osoby ze znaną nadwrażliwością na balsamy lub żywice, takie jak balsam peruwiański, mogą mieć reakcje alergiczne i powinny unikać storaksu.
• Ciąża i karmienie piersią: nie stosować w ciąży i w okresie karmienia piersią bez porady lekarza, ponieważ bezpieczeństwo w tych okresach nie zostało ustalone, a tradycja przypisuje roślinie działanie pobudzające miesiączkowanie.
• Dzieci: nie stosować u dzieci bez porady lekarza, zwłaszcza doustnie lub wziewnie; drgawki, omdlenia i inne zaburzenia neurologiczne wymieniane w przekazach tradycyjnych wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.
• Inhalacja w zamkniętych pomieszczeniach: unikać długotrwałego wdychania dymu/okadzania w zamkniętych pomieszczeniach, wybierając miejsca przewietrzane i krótką ekspozycję.
• Leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe: badania na zwierzętach wykazały działanie przeciwzakrzepowe storaksu, dlatego osoby przyjmujące leki rozrzedzające krew powinny przed jakimkolwiek użyciem skonsultować się z lekarzem.
• Stosowanie doustne: nie stosować doustnie bez porady specjalisty, z powodu niedostatku danych o bezpieczeństwie przyjmowania; w dużych dawkach spożycie może być toksyczne.
• Stosowanie zewnętrzne na wrażliwej skórze: stosowanie zewnętrzne może wywołać kontaktowe zapalenie skóry lub uczulenie u osób z wrażliwą skórą, dlatego przed szerszym użyciem zaleca się próbę na małym obszarze.

Skutki uboczne

• Problemy z nerkami: nakładanie na duże powierzchnie skóry może prowadzić do przezskórnego wchłaniania składników żywicy, z ryzykiem uszkodzenia nerek.
• Reakcje alergiczne skóry: mogą wystąpić przy wrażliwej skórze, w postaci podrażnienia lub wysypki, i wymagają natychmiastowego przerwania stosowania.
• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe: duże dawki doustne mogą wywołać biegunkę, nudności i wymioty.

Ciekawostki

Pochodzenie nazwy

Nazwa rodzajowa Liquidambar łączy łacińskie liquidus, czyli płynny, z arabskim ambar, czyli bursztyn, w nawiązaniu do aromatycznej żywicy wypływającej z pnia. Epitet orientalis wskazuje z kolei na wschodnie pochodzenie gatunku. Nazwa storaks wywodzi się natomiast z greckiego styrax, którym starożytni określali tę wonną żywicę.

Zastosowanie historyczne

Żywica ambrowca wschodniego była wysoko ceniona w starożytności, a przekazy historyczne mówią, że królowa Kleopatra używała jej jako perfum. Produkt odgrywał też ważną rolę w handlu śródziemnomorskim, o czym świadczą amfory pełne oleju znalezione we wrakach fenickich statków, namacalny dowód jego znaczenia handlowego w tamtych czasach.

Ochrona gatunku

Lasy Liquidambar orientalis są zagrożone i od lat 40. XX wieku wyraźnie się kurczą, choć wprowadzone środki ochrony pomogły ustabilizować utratę powierzchni. Istnieją rezerwaty przyrody poświęcone ochronie gatunku, głównie w Turcji. Najnowsze badania z użyciem modeli rozmieszczenia oceniają też, jak zmiany klimatu mogą przesunąć jego zasięg we wschodnim basenie Morza Śródziemnego.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest ambrowiec wschodni?

To drzewo zrzucające liście, pochodzące ze wschodniego basenu Morza Śródziemnego, zwłaszcza z południowo-zachodniej Turcji i wyspy Rodos, które wytwarza aromatyczną żywicę znaną jako storaks. Żywica ta od tysiącleci służy medycynie tradycyjnej i perfumiarstwu, a także do okadzania.

Jakie są główne tradycyjne zastosowania ambrowca wschodniego?

Tradycja stosuje żywicę przy dolegliwościach oddechowych, chorobach skóry i zaburzeniach żołądkowo-jelitowych, głównie zewnętrznie i w inhalacjach, a roślina uchodzi za naturalny środek wykrztuśny. Badania laboratoryjne analizują jej działanie przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe, ale efektów tych nie potwierdzono jeszcze u ludzi.

Jak pozyskuje się żywicę ambrowca wschodniego?

Żywicę pozyskuje się z kory pnia między czerwcem a wrześniem, kiedy z około jednej czwartej pnia stopniowo zdejmuje się korę, aby sok mógł wypłynąć i zostać zebrany. Następnie materiał się gotuje i wyciska, a uzyskany storaks przechowuje się pod wodą, by zachował konsystencję i zapach.

Czy ambrowiec wschodni można stosować doustnie?

Nie bez porady specjalisty, z powodu niedostatku danych o bezpieczeństwie przyjmowania, a duże dawki mogą być toksyczne i wywoływać nudności, wymioty i biegunkę. Tradycja przeznacza żywicę przede wszystkim do użytku zewnętrznego i inhalacji, a każde stosowanie wewnętrzne należy wcześniej omówić z pracownikiem ochrony zdrowia.

Czy okadzanie ambrowcem wschodnim jest bezpieczne?

Okadzanie to dawne zastosowanie żywicy, ale warto unikać długotrwałego wdychania dymu w zamkniętych pomieszczeniach i wybierać dobrze przewietrzane miejsca oraz krótkie sesje. Kobiety w ciąży i karmiące piersią, dzieci oraz osoby z astmą lub alergią na żywice powinny porozmawiać z pracownikiem ochrony zdrowia, zanim narażą się na dym.

Czy ambrowiec wschodni ma skutki uboczne?

Tak, stosowanie zewnętrzne może wywołać kontaktowe zapalenie skóry lub uczulenie u osób z wrażliwą skórą, dlatego przed szerszym użyciem zaleca się próbę na małym obszarze. Duże dawki mogą być toksyczne, a nakładanie na duże powierzchnie skóry może szkodzić nerkom, co sprawia, że żywicę trzeba stosować z ostrożnością.