Leptospermum scoparium (manuka): właściwości i korzyści

Leptospermum scoparium J.R.Forst. & G.Forst. / Manuka, znana pod maoryską nazwą manuka, a w brazylijskich szkółkach roślin ozdobnych także jako érica-japonesa, to wieloletnia roślina kwitnąca z rodziny mirtowatych (Myrtaceae), opisana przez Johanna Reinholda Forstera i Georga Forstera, pochodząca z Nowej Zelandii, w tym z Wysp Chatham, oraz z południowo-wschodniej Australii. Międzynarodową sławę gatunek zawdzięcza przede wszystkim miodowi manuka, który pszczoły wytwarzają z nektaru jej kwiatów, ale sama roślina, z liśćmi, korą, gumą i olejkiem eterycznym, ma znacznie dłuższą i bardziej zróżnicowaną historię zastosowań.

W rongoā, tradycyjnej medycynie maoryskiej, manukę stosuje się od stuleci przy różnych dolegliwościach, a jej liście, kora i kwiaty zawierają związki bioaktywne, którym przypisuje się działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i przeciwutleniające. Współczesne badania naukowe analizują wiele z tych tradycyjnych zastosowań, ze szczególnym uwzględnieniem olejku eterycznego i miodu manuka, choć większość danych wciąż pochodzi z badań laboratoryjnych. Poza zainteresowaniem medycznym zdolność adaptacji i odporność ekologiczna gatunku czynią z niego ważny element odnowy ekosystemów.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: manuka, nowozelandzkie drzewo herbaciane.
• Angielski: broom tea-tree, manuka, New Zealand teatree, tea tree.
• Francuski: arbre à thé de Nouvelle-Zélande, manuka.
• Hiszpański: árbol del té de Nueva Zelanda, leptospermo, manuka.
• Maoryski: kāhikatoa, mānuka.
• Niemiecki: Manuka, Neuseeländischer Teebaum.
• Portugalski: árvore-do-chá-da-nova-zelândia, érica-japonesa, leptospermo, manuka.
• Włoski: albero del tè della Nuova Zelanda, manuka.

W Brazylii nazwa manuka utrwaliła się dzięki popularności miodu, natomiast érica-japonesa to myląca nazwa ze szkółek roślin ozdobnych, ponieważ roślina nie jest wrzoścem (Erica) ani nie należy do rodziny wrzosowatych (Ericaceae). Manukę trzeba też odróżniać od drzewa herbacianego znanego z aromaterapii, bo tea tree sprzedawane jako olejek eteryczny to Melaleuca alternifolia, inny rodzaj z tej samej rodziny, którego olejek wyróżnia się zawartością terpinen-4-olu, podczas gdy olejek manuka jest bogaty w beta-triketony, takie jak leptospermon, i ma własny profil chemiczny. Angielska nazwa tea tree w odniesieniu do manuki ma charakter historyczny i wywodzi się z wypraw kapitana Jamesa Cooka, o czym więcej w ciekawostkach w dalszej części artykułu.

Synonimy botaniczne#

Według World Flora Online nazwą zaakceptowaną jest Leptospermum scoparium J.R.Forst. & G.Forst., a obecna nomenklatura gatunku jest dobrze ugruntowana, więc alternatywne nazwy pojawiające się w starszej lub regionalnej literaturze nie są na tyle używane, by uzasadniały szczegółowe omówienie. Dla czytelnika ważniejsze jest, by nie brać za synonim zwykłego podobieństwa nazw zwyczajowych, ponieważ Melaleuca alternifolia, australijskie drzewo herbaciane (tea tree), to gatunek z innego rodzaju, a kānuka (Kunzea ericoides), bliska krewna często mylona z manuką w Nowej Zelandii, również jest odrębną rośliną.

Rodzina botaniczna: Myrtaceae#

Mirtowate (Myrtaceae) to zróżnicowana rodzina roślin kwiatowych, obejmująca około 130 rodzajów i ponad 5600 gatunków, występujących głównie w regionach tropikalnych i subtropikalnych, z ośrodkami różnorodności w Australii i Ameryce Południowej. Wiele gatunków jest aromatycznych, jak eukaliptus czy goździkowiec korzenny, a rodzinę zwykle wyróżniają zimozielone liście, kwiaty z licznymi pręcikami oraz owoce w postaci torebek, jagód lub pestkowców.

Manuka ma typowe cechy rodziny, w tym gruczoły olejkowe w liściach, i jest spokrewniona z Melaleuca alternifolia, co częściowo tłumaczy mylenie nazw zwyczajowych obu roślin. Wiele gatunków mirtowatych ma znaczenie gospodarcze i lecznicze w przemyśle spożywczym, kosmetycznym i farmaceutycznym, a powszechna w tej grupie obecność związków fenolowych i terpenów przyczynia się do ich właściwości aromatycznych i leczniczych.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Drewno (budownictwo, narzędzia i trociny do wędzenia)
• Guma (pai mānuka)
• Kora
• Kwiaty
• Liście
• Miód manuka (produkt pochodny wytwarzany przez pszczoły z nektaru kwiatów)
• Olejek eteryczny

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

Poniższe zastosowania pochodzą głównie z rongoā i z historycznych przekazów z Nowej Zelandii, opisują tradycję używania rośliny i nie są równoznaczne z potwierdzonymi wskazaniami klinicznymi.

• Bóle mięśni i stawów (odwar do użytku zewnętrznego)
• Budownictwo (materiał, narzędzia, broń)
• Choroby skóry (zastosowania zewnętrzne)
• Dolegliwości układu moczowego (odwar z liści)
• Gorączka
• Lęk i bezsenność (żucie kory)
• Oparzenia, także wrzątkiem (guma pai mānuka)
• Przeziębienia (inhalacja parą z liści)

Właściwości terapeutyczne#

• Larwobójcze (olejek eteryczny aktywny wobec larw komara Aedes aegypti w warunkach laboratoryjnych)
• Przeciwbakteryjne (aktywność olejku eterycznego i miodu obserwowana głównie w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwutleniające (aktywność obserwowana w testach laboratoryjnych)
• Przeciwwirusowe (aktywność wobec HSV-1 i HSV-2 obserwowana w laboratorium, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwzapalne (przekaz tradycyjny i badania wstępne)
• Uspokajające (przekaz tradycyjny związany z żuciem kory, bez potwierdzenia klinicznego)
• Wspomagające gojenie ran (przekaz tradycyjny; w badaniach nad ranami stosuje się sterylizowany miód klasy medycznej)

Profil fitochemiczny#

Olejek eteryczny zawiera głównie beta-triketony i seskwiterpeny, natomiast markery takie jak dihydroksyaceton, metyloglioksal i leptosperyna dotyczą nektaru i miodu, które pojawiają się tu jako produkty pochodne rośliny, a nie jako główny temat tego artykułu.

• Alfa-selinen
• Beta-kariofilen
• Beta-triketony
• Cynamonian metylu (izomer E)
• Dihydroksyaceton (DHA, w nektarze)
• Eudesma-4(14),11-dien
• Flawezon
• Izoleptospermon
• Kalamenen
• Leptospermon
• Leptosperyna (w miodzie)
• Metyloglioksal (MGO, w miodzie)
• Monoterpeny
• Syryngan metylu (MSYR, w miodzie)

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Miód (żywność; do opatrunków wyłącznie sterylizowany miód klasy medycznej)
• Napar (liście)
• Odwar (liście, kora)
• Olejek eteryczny (wyłącznie do użytku zewnętrznego i po rozcieńczeniu, nigdy nie spożywać)
• Para (inhalacja z liści lub olejku)

Synergia z innymi roślinami#

Stosowanie zewnętrzne z lawendą i drzewem herbacianym

W aromaterapii olejek eteryczny manuka łączy się często, zawsze po rozcieńczeniu w oleju roślinnym, z roślinami o tradycji gojącej i antyseptycznej, takimi jak lawenda (Lavandula angustifolia) i australijskie drzewo herbaciane (Melaleuca alternifolia), w mieszankach tradycyjnie stosowanych w pielęgnacji drobnych ran, skóry skłonnej do trądziku i innych łagodnych problemów skórnych. Sens takiego połączenia polega na zestawieniu różnych profili zapachowych i przeciwdrobnoustrojowych, ponieważ trzy olejki mają odmienny skład chemiczny, ale skuteczność tych mieszanek nie została potwierdzona w badaniach klinicznych, a próba uczuleniowa przed użyciem pozostaje niezbędna.

Drogi oddechowe z jeżówką i tymiankiem

Dla wsparcia odporności i dróg oddechowych tradycja zielarska łączy inhalację olejkiem manuka z preparatami z jeżówki purpurowej (Echinacea purpurea) i tymianku (Thymus vulgaris), roślin tradycyjnie stosowanych przy przeziębieniu i grypie, pierwszej ze względu na sławę środka pobudzającego odporność, drugiej z powodu przypisywanego jej działania wykrztuśnego. W tym zestawieniu manuka jest stosowana wyłącznie wziewnie, nigdy doustnie, natomiast jeżówkę i tymianek przyjmuje się zwykle w formie herbaty lub nalewki, a takie połączenie należy do przekazu tradycyjnego i nie zastępuje konsultacji lekarskiej przy infekcjach dróg oddechowych.

Przepisy i protokoły użycia#

Inhalacja parowa z olejkiem manuka

Składniki: 5 do 10 kropli olejku eterycznego manuka, zaczynając od mniejszej ilości, oraz 1 litr wrzącej wody.

Przygotowanie: Dodaj olejek eteryczny do wrzącej wody w dużej misce, przykryj głowę ręcznikiem i wdychaj parę przez 5 do 10 minut z zamkniętymi oczami, w bezpiecznej odległości od gorącej wody. Inhalacja jest tradycyjnie stosowana w celu złagodzenia uczucia zatkanego nosa, bólu głowy i innych objawów przeziębienia, a tradycja przypisuje ten efekt udrażniającemu i przeciwdrobnoustrojowemu charakterowi olejku, przy czym nie jest ona wskazana dla dzieci, kobiet w ciąży ani karmiących piersią.

Napar z liści przy dolegliwościach układu moczowego

Składniki: niewielka ilość suszonych liści manuki i filiżanka wrzącej wody.

Przygotowanie: Włóż liście do filiżanki, zalej je wrzącą wodą, przykryj i parz przez 5 do 7 minut, a następnie przecedź. Ten napar jest tradycyjnie stosowany przy dolegliwościach układu moczowego i jako środek przeciwgorączkowy, ze względu na przypisywane mu przez tradycję działanie moczopędne i obniżające gorączkę, ale brakuje danych o bezpieczeństwie regularnego stosowania wewnętrznego, dlatego ilość i częstotliwość należy ustalić ze specjalistą: przed spożyciem skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia.

Maseczka z zielonej glinki z manuką

Składniki: 2 krople olejku eterycznego manuka, 1 łyżka zielonej glinki i przefiltrowana woda.

Przygotowanie: Wymieszaj zieloną glinkę z taką ilością wody, aby powstała pasta, dodaj olejek eteryczny i dokładnie wymieszaj, a potem nałóż maseczkę na oczyszczoną twarz, omijając okolice oczu. Pozostaw ją na 10 do 15 minut i spłucz letnią wodą. Maseczka jest tradycyjnie stosowana do oczyszczania skóry tłustej lub skłonnej do trądziku i łączy działanie glinki z przeciwbakteryjnymi i przeciwzapalnymi właściwościami przypisywanymi olejkowi manuka, ale wpływ na trądzik jest nadal badany, a przed pierwszym użyciem trzeba wykonać próbę uczuleniową na małym fragmencie skóry.

Miód manuka klasy medycznej na drobne rany

Składniki: miód manuka klasy medycznej, sterylizowany i sprzedawany jako produkt opatrunkowy (UMF 10+ lub wyższy); zwykłego miodu spożywczego nigdy nie należy stosować na rany.

Przygotowanie: Ostrożnie oczyść ranę, nałóż cienką warstwę miodu klasy medycznej bezpośrednio na zmienione miejsce i przykryj jałowym opatrunkiem, zmieniając go codziennie. Taki miód stosuje się w opatrunkach na drobne rany i oparzenia ze względu na działanie przeciwbakteryjne wiązane z metyloglioksalem, ale rany głębokie, rozległe, z objawami zakażenia lub u osób z cukrzycą wymagają oceny specjalisty, a osoby uczulone na produkty pszczele nie powinny go używać.

Olejek do masażu z manuką na napięcie mięśni

Składniki: 5 kropli olejku eterycznego manuka i 30 ml oleju bazowego, takiego jak olej ze słodkich migdałów lub olej jojoba.

Przygotowanie: Wymieszaj olejek eteryczny z olejem roślinnym w buteleczce z ciemnego szkła i nałóż mieszankę na bolące mięśnie i stawy delikatnym masażem, zawsze po wykonaniu próby uczuleniowej. Mieszanka jest tradycyjnie stosowana w celu złagodzenia bólu mięśni, dolegliwości reumatycznych i napięcia, a tradycja przypisuje ten efekt przeciwzapalnym i przeciwbólowym właściwościom olejku, bez potwierdzenia klinicznego, przy czym nie należy jej nakładać na uszkodzoną skórę ani stosować u dzieci, w ciąży i w okresie karmienia piersią.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Aromaterapia

W aromaterapii olejek eteryczny manuka jest ceniony za przypisywane mu właściwości oczyszczające i uspokajające, a jego stosowanie w dyfuzorach tradycyjnie kojarzy się z oczyszczaniem powietrza i relaksującą atmosferą. W masażu, zawsze rozcieńczony w oleju roślinnym, służy do łagodzenia napięcia mięśni i wspierania ogólnego dobrego samopoczucia, a wielu użytkowników łączy wdychanie jego zapachu z lepszym nastrojem i mniejszym stresem, choć to odczucie wciąż wymaga badań kontrolowanych.

Fitoterapia

W fitoterapii manuka występuje w preparatach takich jak napary i ekstrakty, a przekazy o jej wspomagającym stosowaniu przy dolegliwościach trawiennych, infekcjach i stanach zapalnych wciąż wymagają potwierdzenia klinicznego. Współczesna fitoterapia dąży do standaryzacji ekstraktów, aby zapewnić odpowiednie stężenie związków czynnych, takich jak beta-triketony, które w badaniach wskazuje się jako odpowiedzialne za znaczną część aktywności biologicznej rośliny.

Homeopatia

Manuka nie ma ugruntowanej tradycji homeopatycznej, a nieliczne preparaty z tej rośliny są przeznaczone do szczególnych stanów związanych z podrażnieniem, nadwrażliwością i zapaleniem. Homeopatia opiera się na zasadzie podobieństwa, zgodnie z którą substancja wywołująca objawy u osób zdrowych jest stosowana w minimalnych dawkach przeciw podobnym objawom u osób chorych, a wszelkie stosowanie w tym kontekście powinno odbywać się pod kierunkiem wykwalifikowanego homeopaty.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Przeciwwskazania ogólne

Manukę we wszystkich jej postaciach należy stosować ostrożnie, a osoby ze stwierdzoną nadwrażliwością na rośliny z rodziny mirtowatych (Myrtaceae) mogą mieć reakcje alergiczne. Przed rozpoczęciem stosowania jakichkolwiek produktów z manuki zaleca się konsultację z pracownikiem ochrony zdrowia, zwłaszcza w przypadku kobiet w ciąży i karmiących piersią, dzieci, osób z wcześniej rozpoznanymi chorobami lub przyjmujących inne leki. Rozpowszechniane korzyści w przypadku trądziku, zapalenia dziąseł i Helicobacter pylori są wciąż badane i nie zastępują leczenia zaleconego przez lekarza lub dentystę.

Bezpieczeństwo olejku eterycznego

Olejku eterycznego manuka nigdy nie wolno przyjmować doustnie, a stosowanie zewnętrzne wymaga rozcieńczenia w oleju roślinnym i wcześniejszej próby uczuleniowej na małym fragmencie skóry. Olejku należy unikać w ciąży, w okresie karmienia piersią i u dzieci, zwłaszcza poniżej 6. roku życia, ponieważ brakuje rozstrzygających badań nad jego bezpieczeństwem w tych grupach. Nie należy go też mylić z olejkiem z drzewa herbacianego (tea tree, Melaleuca alternifolia), który pochodzi z innego rodzaju, wyróżnia się zawartością terpinen-4-olu i ma inny profil chemiczny niż olejek manuka, bogaty w beta-triketony, takie jak leptospermon.

Bezpieczeństwo miodu manuka

Miodu manuka nigdy nie wolno podawać dzieciom poniżej 1. roku życia z powodu ryzyka botulizmu niemowlęcego, a zasada ta dotyczy każdego miodu. Osoby z cukrzycą powinny pamiętać, że miód to cukier i wpływa na poziom glukozy we krwi jak każdy inny cukier, a osoby uczulone na produkty pszczele powinny go unikać. Stosowanie na rany dotyczy wyłącznie sterylizowanego miodu klasy medycznej, używanego pod nadzorem specjalisty, a nigdy zwykłego miodu spożywczego, którego nie należy nakładać na rany.

Częste skutki uboczne

Skutki uboczne związane z manuką są zwykle rzadkie i łagodne, ale zewnętrzne stosowanie olejku eterycznego może u osób wrażliwych wywołać podrażnienie, zaczerwienienie lub zapalenie skóry, dlatego przed szerszym użyciem zawsze trzeba wykonać próbę uczuleniową na małym fragmencie skóry. Nadmierne spożycie naparów lub ekstraktów może teoretycznie powodować łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności czy biegunka, choć takie przypadki są słabo udokumentowane.

Interakcje z lekami

Ze względu na obecność związków bioaktywnych manuka może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami i choć badania są ograniczone, stosowanie produktów z manuki razem z lekami przeciwzakrzepowymi może teoretycznie zwiększać ryzyko krwawień z powodu możliwego wpływu na agregację płytek krwi. Osoby przyjmujące leki obniżające poziom cukru lub inne leki przeciwcukrzycowe powinny kontrolować glikemię, zarówno dlatego, że niektóre składniki rośliny mogą wpływać na metabolizm glukozy, jak i dlatego, że miód podnosi poziom cukru we krwi. Ponieważ tradycja przypisuje korze działanie odprężające, osoby przyjmujące leki uspokajające lub przeciwlękowe powinny porozmawiać z lekarzem przed łączeniem ich z preparatami z manuki, a w razie wątpliwości co do interakcji zaleca się konsultację z lekarzem lub farmaceutą.

Ciekawostki#

Pochodzenie nazwy tea tree

Zwyczajową nazwę tea tree (drzewo herbaciane) nadali Leptospermum scoparium kapitan James Cook i jego załoga podczas wypraw do Nowej Zelandii w XVIII wieku, kiedy z liści rośliny przygotowywali napój przypominający herbatę, który służył jako jej zamiennik i być może jako środek chroniący przed szkorbutem. To historyczne zastosowanie pokazuje wszechstronność rośliny i jej znaczenie dla ówczesnych odkrywców, ale ta sama angielska nazwa oznacza też australijskie drzewo herbaciane z aromaterapii, Melaleuca alternifolia, roślinę z innego rodzaju, której nie należy mylić z manuką.

Odporność ekologiczna

Manuka jest jednym z niewielu rodzimych gatunków Nowej Zelandii przystosowanych do ognia, ponieważ po pożarach potrafi uwalniać nasiona i szybko zasiedlać zaburzone tereny. Ta cecha czyni z niej kluczowy gatunek pionierski w odnowie ekosystemów, który tworzy dogodne warunki do zadomowienia się innych rodzimych roślin i w znacznym stopniu przyczynia się do lokalnej bioróżnorodności.

Mylenie z kānuką

Manuka jest często mylona z pokrewnym gatunkiem kānuka (Kunzea ericoides), a najłatwiej odróżnić je po fakturze liści, bo liście manuki są ostro zakończone i szorstkie w dotyku, a liście kānuki miękkie. Ponadto torebki nasienne manuki są większe i dłużej pozostają na roślinie niż torebki kānuki, które są mniejsze i szybciej opadają.

Przydomek érica-japonesa w brazylijskim ogrodnictwie

W brazylijskim ogrodnictwie ozdobnym manuka krąży w szkółkach pod nazwą érica-japonesa („wrzosiec japoński”), przydomkiem, który nie ma związku ani z pochodzeniem rośliny, rodzimej dla Nowej Zelandii i południowo-wschodniej Australii, ani z rodzajem Erica z rodziny wrzosowatych (Ericaceae), ponieważ gatunek należy do mirtowatych. Kto szuka informacji o roślinie, olejku eterycznym lub miodzie, najlepiej trafi pod nazwą manuka, zarówno po portugalsku, jak i w innych językach.

Najczęściej zadawane pytania#