Jacaranda caroba: profil botaniczny, właściwości i zastosowanie

Jacaranda caroba (Vell.) DC. to zdrewniały krzew z rodziny Bignoniaceae, występujący w niższej warstwie roślinności brazylijskiego Cerrado, rzadko przekraczający trzy metry wysokości. Zarówno epitet gatunkowy, jak i nazwa ludowa pochodzą z języka Tupi. Roślinę rozpoznaje się po złożonych, koronkowatych liściach, wiechach fioletowych kwiatów rurkowatych oraz drewniejącym organie podziemnym umożliwiającym odrastanie po okresowych pożarach biomu.

W przeciwieństwie do powszechnie sadzonego drzewa jakarandy, karobinha nie zachwyca rozmiarem. Wyróżnia ją historia naturalna: znaczna biomasa pod ziemią, kwitnienie dopasowane do końca pory suchej i skrzydlate nasiona roznoszone przez wiatr. Gatunek jest endemitem Brazylii, z centrum występowania na Wyżynie Centralnej.

Ten profil zawiera formalną taksonomię, cechy pozwalające rozpoznać gatunek w terenie, znane rozmieszczenie, wymagania uprawowe, kalendarz fenologiczny, skład chemiczny opisany w literaturze oraz historyczny zapis związany z nazwą. Dla porównania zobacz też pełny profil botaniczny oczaru wirginijskiego (Hamamelis virginiana).

Taksonomia

Gatunek należy do rodziny Bignoniaceae, przeważnie tropikalnej, obejmującej około 80 rodzajów drzew, krzewów i pnączy o okazałych, rurkowatych kwiatach. W jej obrębie Jacaranda należy do plemienia Jacarandeae. Rodzaj jest w całości amerykański, a Brazylia stanowi jego centrum różnorodności.

• Królestwo: Plantae
• Typ: Magnoliophyta
• Klasa: Magnoliopsida
• Rząd: Lamiales
• Rodzina: Bignoniaceae Juss.
• Plemię: Jacarandeae
• Rodzaj: Jacaranda Juss.
• Gatunek: Jacaranda caroba (Vell.) DC., 1845

Bazonim to Bignonia caroba Vell., opublikowany w Flora Fluminensis (1825/1829). Obecną kombinację ustalił Augustin Pyramus de Candolle w tomie 9 Prodromus, w 1845 roku.

Uznane synonimy

• Bignonia caroba Vell. (bazonim)
• Jacaranda caroba var. oxyphylla (Cham.) Bureau
• Jacaranda clausseniana Casar.
• Jacaranda elegans Mart. ex DC.
• Jacaranda mendoncaei Bureau & K.Schum.
• Jacaranda oxyphylla Cham.

Etymologia nazwy

Jacaranda to zlatynizowana forma słowa Tupi yacarandá, stosowanego wobec drzew o ciemnym, twardym drewnie. Epitet caroba pochodzi od Tupi ka’a rob, dosłownie gorzki liść. Binomen jest więc jednym z niewielu naukowych nazw w całości pochodzenia rdzennie brazylijskiego.

Opis morfologiczny

Wzniesiony krzew do małego drzewa, zwykle 1 do 3 metrów, wyjątkowo do 5 metrów na głębokich, chronionych przed ogniem glebach. Pień jest krótki, korona nieregularna i otwarta, z rozgałęzieniami od podstawy. Kora jest szara, korkowata, podłużnie popękana. Młode gałęzie są czworokątne w przekroju i krótko owłosione, później okrągłe i nagie. Wszystkie części wegetatywne wydzielają balsamiczny zapach po zgnieceniu.

Liście

Liście są naprzeciwległe i skrzyżowane, złożone, podwójnie pierzaste, o długości 10 do 25 centymetrów, z 4 do 8 parami pinn, każda z 8 do 20 podłużno-eliptycznymi listkami o długości 1 do 3 centymetrów. Tekstura jest sztywna, przystosowana do silnego nasłonecznienia otwartego Cerrado.

Kwiaty

Kwiatostan to wzniesiona wiecha szczytowa z 10 do 30 kwiatami otwierającymi się kolejno przez kilka tygodni. Każdy kwiat jest dwuwargowy, z dzwonkowatym kielichem i rurkowatą, fioletowo-liliową koroną o długości 3 do 5 centymetrów, z jaśniejszym gardłem i ciemnymi liniami prowadzącymi do nektaru. Zapylanie prowadzą duże pszczoły z rodzajów Bombus i Xylocopa, wspomagane przez kolibry.

Owoce i nasiona

Owocem jest spłaszczona, drewniejąca, chropowata torebka o wymiarach 4 do 8 na 2 do 3,5 centymetra, pękająca na dwie sztywne klapy pozostające na gałęzi. Każda torebka zawiera 30 do 80 spłaszczonych, skrzydlatych nasion, rozsiewanych przez wiatr w szczycie pory suchej.

Korzeń i łodyga

Część podziemna jest najbardziej masywną częścią rośliny. Korzeń palowy sięga 2 do 4 metrów w głąb, podczas gdy korzenie boczne wykorzystują wierzchnią warstwę gleby podczas deszczów. U podstawy łodygi rozwija się ksylopodium, zgrubiały drewniejący organ magazynujący skrobię, wodę i uśpione pąki, umożliwiający szybkie odrastanie po pożarze lub ścięciu.

Rozmieszczenie i siedlisko Jacaranda caroba

Jacaranda caroba jest endemitem Brazylii, ze środkiem zasięgu na Wyżynie Centralnej, rozciągającym się na zachodnią Bahię, pozostałości cerrado na południowym wschodzie i płaty sawanny w północnej Paranie. Dane herbariowe potwierdzają występowanie w stanach Bahia, Distrito Federal, Goiás, Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, Minas Gerais, Paraná, São Paulo i Tocantins. Typowe siedlisko to otwarte cerrado, na wysokości 300 do 1400 metrów, na piaszczystych do gliniasto-piaszczystych, kwaśnych, dobrze przepuszczalnych, ubogich glebach. Gatunek szybko znika, gdy zamyka się okap drzewostanu.

Uprawa

Poza kolekcjami botanicznymi i projektami restauracji Cerrado gatunek jest rzadko uprawiany.

• Nawożenie: zwykle niepotrzebne; nadmiar fosforu jest szkodliwy.
• Wysokość: 300 do 1400 metrów.
• Rozstaw: 2 do 3 metrów przy nasadzeniach restauracyjnych.
• Nawadnianie: tylko w pierwszych miesiącach po przesadzeniu.
• Nasłonecznienie: wymagane pełne słońce.
• Rozmnażanie: z nasion zbieranych z jeszcze zamkniętych torebek między majem a lipcem, suszonych w cieniu do otwarcia, wysiewanych płytko w piaszczystym podłożu; kiełkowanie w ciągu 15 do 30 dni.
• Gleba: kwaśna, pH 4,0 do 5,5, głęboka i dobrze przepuszczalna.
• Temperatura: optimum 18 do 30 stopni Celsjusza, z tolerancją na lekkie, krótkie przymrozki dzięki organowi podziemnemu.

Wśród problemów fitosanitarnych wymienia się mrówki liściaste z rodzaju Atta, larwy kózkowatych, czerwce oraz mączniaka prawdziwego. W źle drenowanej glebie grzyby glebowe, jak Fusarium i Sclerotium, powodują gnicie ksylopodium.

Fenologia

Kalendarz gatunku ściśle podąża za reżimem opadów Cerrado. Kwitnienie koncentruje się między sierpniem a listopadem, u schyłku pory suchej i przy pierwszych deszczach. Owocowanie rozwija się przez wilgotne lato, a torebki dojrzewają między majem a lipcem, otwierając się w porze suchej. Rośliny z nasion zwykle kwitną od drugiego lub trzeciego roku. Po pożarze odrastanie z ksylopodium zaczyna się w ciągu kilku dni.

Gatunki pokrewne i pomyłki

Rodzaj Jacaranda obejmuje około pięćdziesięciu gatunków neotropikalnych.

• Cybistax antisyphilitica: dzieli siedlisko, ale ma liście dłoniaste, nie podwójnie pierzaste, i zielonkawe kwiaty.
• Jacaranda brasiliana: drzewo 8 do 15 metrów, bez rozwiniętego ksylopodium.
• Jacaranda copaia: drzewo amazońskie ponad 25 metrów, bez nakładania się siedlisk.
• Jacaranda cuspidifolia: drzewo ozdobne o bardziej intensywnych fioletowych kwiatach.
• Jacaranda decurrens: najczęstsza pomyłka; płożąca podkrzew poniżej 50 centymetrów, ze skrzydlatą osią liścia.
• Jacaranda mimosifolia: drzewo uliczne sadzone na całym świecie, do 20 metrów, z drobniutkimi listkami.
• Jacaranda puberula: drzewo średniej wielkości z Lasu Atlantyckiego, o owłosionych gałęziach.

Jacaranda oxyphylla Cham., długo traktowana jako odrębny gatunek, dziś uznawana jest za synonim J. caroba.

Fitochemia

Skład chemiczny badano głównie w liściach i korze, a obraz odpowiada wzorcowi znanemu dla rodzaju Jacaranda i rodziny Bignoniaceae:

• Kwasy fenolowe: kwas kawowy i kwas chlorogenowy.
• Sterole: beta-sitosterol i stigmasterol.
• Fenyloetanoidy: werbaskozyd (akteozyd), powracający marker Bignoniaceae.
• Flawonoidy: pochodne apigeniny, luteoliny i kwercetyny.
• Chinony: jakaranon i pokrewne cykloheksadienony, charakterystyczne dla rodzaju.
• Taniny skondensowane: skoncentrowane w korze i dojrzałych liściach.
• Triterpeny: kwas oleanolowy, kwas ursolowy i lupeol.

Historia i etnobotanika

Gatunek wszedł do literatury botanicznej za sprawą Frei José Mariano da Conceição Vellozo, który opisał go w Flora Fluminensis (rękopis ukończony w 1790 roku) jako Bignonia caroba, później przeniesiony do Jacaranda przez De Candolle’a. Auguste de Saint-Hilaire, podróżujący po Brazylii w latach 1816-1822, odnotował, że caroba należała do roślin najbardziej cenionych przez ludność wiejską Minas Gerais i Goiás. Nazwa Tupi przetrwała kolonizację w nazwach miejscowości i regionalnym słownictwie.

Ochrona

Jacaranda caroba nie figuruje na Czerwonej Liście IUCN ani na brazylijskich krajowych listach gatunków zagrożonych. Szeroki zasięg, zdolność odrastania i tolerancja na ubogie gleby tłumaczą tę relatywnie komfortową sytuację na poziomie gatunku. Sam Cerrado stracił jednak około połowy pierwotnej pokrywy na rzecz rolnictwa i hodowli, a izolowane populacje na południowym wschodzie i południu są bardziej narażone, niż sugerują ogólne dane. Reżim pożarowy jest drugim czynnikiem decydującym: okresowe naturalne pożary sprzyjają odrastaniu i kwitnieniu, podczas gdy całkowite tłumienie ognia prowadzi do zamknięcia okapu.

Ciekawostki

• Biomasa podziemna wielu krzewów Cerrado, w tym tego gatunku, przewyższa część nadziemną, co dało biomowi określenie „las do góry nogami”.
• Ciemne linie w gardzieli korony działają jak pas startowy dla pszczół, a wzór ten często odbija też światło ultrafioletowe.
• Binomen jest rzadkim przypadkiem nazwy naukowej w całości wywodzącej się z języka Tupi.
• Pojedyncza torebka może uwolnić dziesiątki skrzydlatych nasion, a błona jest tak cienka, że całe nasiono waży zaledwie kilka miligramów.

Referencje i badania naukowe

7 Cytowanych Źródeł

Na podstawie 7 cytowanych źródeł (7 Uzupełniające).

1. 1992 Gentry, A. H. (1992). A synopsis of Bignoniaceae ethnobotany and economic botany. Annals of the Missouri Botanical Garden, 79(1), 53-64.
2. IPNI. International Plant Names Index. Royal Botanic Gardens, Kew. ↗
3. Jardim Botânico do Rio de Janeiro. Flora e Funga do Brasil: Jacaranda. ↗
4. 2009 Olmstead, R. G., Zjhra, M. L., Lohmann, L. G., Grose, S. O., & Eckert, A. J. (2009). A molecular phylogeny and classification of Bignoniaceae. American Journal of Botany, 96(9), 1731-1743.
5. POWO. Plants of the World Online: Jacaranda caroba (Vell.) DC. Royal Botanic Gardens, Kew.
6. Saint-Hilaire, A. (1824-1828). Plantes usuelles des Brésiliens. Grimbert; Paris.
7. Vellozo, J. M. C. (1829). Flora Fluminensis. Typographia Nationalis; Rio de Janeiro.

Ostatnia Weryfikacja Redakcyjna · 08/09/2026