Sarsaparyla (Smilax ornata Lem.) to wieloletnie pnącze o kolczastych łodygach, pochodzące z Meksyku i Ameryki Środkowej, od wieków stosowane w medycynie tradycyjnej. Jej korzenie są najbardziej cenioną częścią rośliny i służą do przygotowywania naparów, odwarów i ekstraktów, które tradycja ziołolecznicza utrwaliła jako naturalny środek tonizujący i oczyszczający krew. Współczesna nauka zaczęła analizować niektóre z tych zastosowań w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach, ale danych klinicznych z udziałem ludzi wciąż jest niewiele, co sprawia, że roślina pozostaje w sferze przekazu tradycyjnego i badań wstępnych.
Nazwy ludowe i międzynarodowe
W wielu językach nazwy sarsaparyli są spokrewnione z hiszpańskim słowem zarzaparrilla, którego pochodzenie wyjaśniono dalej, w części poświęconej ciekawostkom.
- Polski: kolcorośl, sarsaparyla.
- Angielski: Honduran sarsaparilla, Jamaican sarsaparilla, sarsaparilla.
- Francuski: salsepareille.
- Hiszpański: salsaparrilla, zarzaparrilla.
- Niemiecki: Sarsaparilla.
- Portugalski: salsaparrilha, salsaparrilha-do-reino, salsaparrilha-espanhola, salsaparrilha-vermelha.
- Włoski: salsapariglia.
Synonimy botaniczne
Smilax ornata Lem. z biegiem czasu zgromadziła wiele synonimów botanicznych, co odzwierciedla złożoność jej klasyfikacji, a tego rodzaju zmienność taksonomiczna jest częsta u roślin o szerokim zasięgu geograficznym i długiej historii tradycyjnego stosowania. W literaturze botanicznej najczęściej wymienia się następujące:
- Smilax grandifolia Regel (1856)
- Smilax ornata Hook. (1889), nazwa, która nie odpowiada gatunkowi opisanemu przez Lemaire’a w 1865 roku
- Smilax regelii Killip & C.V.Morton
- Smilax utilis Hemsl. (1899)
Rodzina botaniczna: Smilacaceae
Smilax ornata należy do rodziny Smilacaceae, złożonej głównie z drewniejących pnączy, a gatunki z rodzaju kolcorośl (Smilax) są szeroko rozpowszechnione w regionach tropikalnych i subtropikalnych. Rośliny te wyróżniają się często kolczastymi łodygami i liśćmi o wyraźnie zaznaczonych nerwach, a rodzina słynie z obecności saponin steroidowych, związków, którym przypisuje się dużą część właściwości leczniczych jej gatunków. Sarsaparyla jest jednym z najbardziej znanych przykładów tej grupy, a swoją sławę zawdzięcza korzeniom bogatym w związki fitochemiczne.
Wykorzystywane części do herbat i preparatów
- Korzenie
Korzeń to część sarsaparyli wykorzystywana przez tradycję, stosowana w postaci suszonej i rozdrobnionej do przygotowywania domowych odwarów i nalewek oraz przetwarzana przez przemysł na ekstrakty i kapsułki.
Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania
Wymienione poniżej zastosowania należą do tradycyjnego i ludowego przekazu dotyczącego sarsaparyli i nie mają potwierdzenia klinicznego, dlatego służą jako dokumentacja historyczna i etnobotaniczna, a nie jako wskazanie do leczenia.
- Dna moczanowa i podwyższony poziom kwasu moczowego
- Działanie moczopędne
- Gorączka i kaszel
- Kiła i trąd (zastosowanie historyczne, dziś wyparte przez nowoczesną medycynę)
- Łagodzenie bólu przy zapaleniu stawów i reumatyzmie
- Oczyszczanie krwi
- Ogólne działanie tonizujące
- Problemy skórne (dermatofitoza, łuszczyca)
- Przewlekłe zmęczenie
Właściwości terapeutyczne
Właściwości przypisywane sarsaparyli pochodzą głównie z tradycji i z badań przedklinicznych z użyciem ekstraktów z korzenia, a żadna z nich nie została potwierdzona w badaniach klinicznych z udziałem ludzi.
- Hepatoprotekcyjne (ochrona wątroby sugerowana przez przekaz tradycyjny, bez potwierdzenia klinicznego)
- Immunomodulujące (możliwa modulacja układu odpornościowego, wciąż na wstępnym etapie badań)
- Przeciwdrobnoustrojowe (działanie na bakterie i grzyby wymieniane w przekazie tradycyjnym i w badaniach wstępnych)
- Przeciwutleniające (neutralizacja wolnych rodników badana w doświadczeniach laboratoryjnych)
- Przeciwzapalne (aktywność obserwowana w badaniach przedklinicznych z ekstraktami rośliny, bez potwierdzenia klinicznego)
- Synergistyczne (tradycyjnie odnotowywane w mieszankach ziołowych, w których miałoby zwiększać wchłanianie innych składników, bez potwierdzenia klinicznego)
Profil fitochemiczny
Korzenie sarsaparyli zawierają różne klasy związków, wśród których wyróżniają się saponiny steroidowe, grupa chemiczna charakterystyczna dla rodziny Smilacaceae i najlepiej zbadana w korzeniach roślin z rodzaju Smilax.
- Flawonoidy
- Kwasy fenolowe
- Parylina
- Saponiny (sarsaparilla R1, sarsaparilla R2, sarsaparillozyd, sarsaponina)
- Sterole roślinne
- Triterpeny
Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)
- Ekstrakt płynny
- Ekstrakt suchy
- Kapsułki
- Nalewka
- Napar
- Odwar
Ponieważ wykorzystywaną częścią jest korzeń, najbardziej tradycyjnym domowym sposobem przygotowania jest odwar, natomiast kapsułki, nalewki i standaryzowane ekstrakty to najczęstsze formy we współczesnej fitoterapii. W przypadku każdej z nich o ilości i czasie stosowania powinien decydować specjalista ochrony zdrowia, ponieważ danych klinicznych dotyczących bezpiecznych dawek jest niewiele.
Synergia z innymi roślinami
Dla zdrowia skóry
Sarsaparyla tradycyjnie występuje w połączeniu z łopianem większym (Arctium lappa) i mniszkiem lekarskim (Taraxacum officinale) w ludowych mieszankach o profilu oczyszczającym, w których trzy rośliny miałyby łączyć działanie oczyszczające i przeciwzapalne, jakie przypisuje im tradycja. To zastosowanie odnotowano w łuszczycy i innych schorzeniach skóry, ale skuteczność tego połączenia nie została potwierdzona klinicznie, a uporczywe problemy skórne wymagają oceny dermatologa.
Wsparcie układu odpornościowego
W tradycyjnych mieszankach ukierunkowanych na wsparcie odporności sarsaparylę łączy się z jeżówką purpurową (Echinacea purpurea), zwłaszcza w okresach obniżonej odporności. W tym połączeniu tradycja przypisuje sarsaparyli rolę ogólnego środka tonizującego, a jeżówce pobudzanie naturalnych mechanizmów obronnych organizmu, choć mieszanka nie była oceniana w badaniach klinicznych i nie zastępuje opieki lekarskiej w przypadku infekcji.
Dla zdrowia mężczyzn
Sarsaparyla bywa też tradycyjnie stosowana razem z palmą sabałową (Serenoa repens) w preparatach związanych z męskim dobrostanem, w których tradycja ludowa opisuje ją jako środek tonizujący dla narządów rozrodczych i jako możliwe wsparcie w kwestiach hormonalnych. Żaden z tych efektów nie został potwierdzony w badaniach klinicznych, a dolegliwości dotyczące zdrowia mężczyzn powinien ocenić lekarz przed jakimkolwiek zastosowaniem roślin.
Przepisy i protokoły użycia
Tradycyjny odwar z korzenia sarsaparyli
W tradycji ludowej odwar z korzenia jest najczęstszym sposobem przygotowania sarsaparyli i zwykle pije się go jako środek oczyszczający krew, co opiera się na przekazie tradycyjnym, a nie na badaniach klinicznych.
Składniki: 1 łyżka suszonego, rozdrobnionego korzenia sarsaparyli i 500 ml wody.
Przygotowanie: Włóż korzeń do garnka, zalej wodą i doprowadź do wrzenia, a następnie zmniejsz płomień i gotuj na wolnym ogniu przez 15 do 20 minut. Przecedź i pij na ciepło. Dzienną ilość i czas stosowania należy ustalić ze specjalistą ochrony zdrowia, ponieważ saponiny zawarte w korzeniu mogą w dużych dawkach podrażniać przewód pokarmowy, a odwaru nie należy stosować w ciąży, w okresie karmienia piersią ani u małych dzieci.
Domowa nalewka z korzenia sarsaparyli
Nalewka to skoncentrowana postać korzenia, którą tradycja wiąże z łagodzeniem stanów zapalnych, choć takie zastosowanie nie zostało potwierdzone w badaniach z udziałem ludzi.
Składniki: 50 g suszonego korzenia sarsaparyli i 250 ml alkoholu zbożowego o stężeniu 70%.
Przygotowanie: Umieść korzeń w naczyniu z ciemnego szkła, zalej go alkoholem i odstaw do maceracji na 2 do 4 tygodni, codziennie wstrząsając naczyniem. Po tym czasie przecedź nalewkę i przechowuj ją w ciemnej butelce. Ponieważ nalewka zawiera alkohol i jest bardziej skoncentrowana niż herbata, jej dawkę i częstotliwość stosowania powinien ustalić specjalista ochrony zdrowia, a nalewki nie należy stosować w ciąży, w okresie karmienia piersią ani u dzieci.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.
Powiązane terapie
Fitoterapia
W fitoterapii sarsaparyla jest ceniona jako środek tonizujący i oczyszczający i tradycyjnie kojarzona ze schorzeniami przewlekłymi, takimi jak problemy skórne i reumatyzm. Standaryzowane ekstrakty są powszechne, a kapsułki i nalewki należą do najczęściej stosowanych form podawania, przy czym działanie rośliny przypisuje się przede wszystkim saponinom i flawonoidom zawartym w korzeniu. Dostępne badania mają jednak wciąż w dużej mierze charakter przedkliniczny, dlatego sarsaparylę uznaje się co najwyżej za uzupełnienie, które nie zastępuje leczenia żadnego z tych schorzeń.
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Przeciwwskazania ogólne
Sarsaparyla zawiera saponiny i jest tradycyjnie stosowana jako środek aromatyzujący i oczyszczający, ale danych klinicznych na temat jej bezpieczeństwa i skuteczności jest niewiele. Dlatego należy przestrzegać poniższych ograniczeń, a każde zastosowanie powinna poprzedzać konsultacja ze specjalistą:
- Alergia: osoby uczulone na rośliny z rodziny Smilacaceae powinny unikać sarsaparyli, choć ten rodzaj alergii występuje rzadko.
- Choroby nerek: osoby z chorobami nerek powinny zachować ostrożność, ponieważ duże dawki mogą nasilić te schorzenia.
- Ciąża i karmienie piersią: sarsaparyla jest przeciwwskazana w ciąży i w okresie karmienia piersią.
- Dzieci: nie stosować u małych dzieci.
Skutki uboczne
Saponiny mogą w dużych dawkach podrażniać przewód pokarmowy, dlatego ilości i czasu stosowania nie należy ustalać na własną rękę. Ponieważ skuteczność sarsaparyli nie została potwierdzona, nie zastępuje ona leczenia w żadnym ze schorzeń, z którymi wiąże ją tradycja.
Interakcje z lekami
Sarsaparyla może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami i nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych, dlatego osoby przyjmujące warfarynę lub inne leki przeciwzakrzepowe powinny zachować szczególną ostrożność. Roślina może też zmieniać metabolizm innych leków, a osoby stale przyjmujące jakiekolwiek leki powinny przed jej włączeniem skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, aby uniknąć niepożądanych interakcji.
Ciekawostki
Pochodzenie nazwy
Nazwa sarsaparyla wywodzi się od hiszpańskiego zarzaparrilla, słowa złożonego z zarza, co oznacza „jeżyna” lub „kolczasty krzew”, oraz parrilla, czyli „mała winorośl”. To połączenie dobrze oddaje pnący i kolczasty charakter rośliny i pokazuje, jak postrzegano ją w przeszłości, stanowiąc świadectwo jej charakterystycznego wyglądu.
Historyczne zastosowanie w chorobach wenerycznych i trądzie
Sarsaparyla odegrała ważną rolę w historii farmakologii jako środek przeciw chorobom wenerycznym i trądowi. W pracach lekarzy Johannesa Franca (1649-1725) i Friedricha Hoffmanna (1660-1742) omawiano ją jako alternatywę dla rtęci w terapii chorób wenerycznych, a w 1952 roku jedno z badań wciąż analizowało saponiny dwóch gatunków sarsaparyli, w tym Smilax ornata, stosowanych przeciw trądowi. W 1959 roku inna praca opisała jej stosowanie w połączeniu z dapsonem u pacjentów z trądem lepromatycznym, ale dziś kiła i trąd mają własne leczenie medyczne z użyciem leków przeciwdrobnoustrojowych, a to zastosowanie rośliny należy wyłącznie do historii.
Zastosowanie w napojach
Sarsaparyla była podstawowym składnikiem przy produkcji napojów gazowanych, z których najbardziej znanym jest root beer, a trafiła także do receptur staromodnych cukierków lukrecjowych. Z czasem jej popularność jako środka aromatyzującego spadła, ale ziemisty, charakterystyczny smak korzenia wciąż jest ceniony w niektórych rzemieślniczych napojach jako kulturowe dziedzictwo rośliny.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest sarsaparyla?
Sarsaparyla (Smilax ornata) to wieloletnie pnącze o kolczastych łodygach, pochodzące z Meksyku i Ameryki Środkowej i należące do rodziny Smilacaceae. Jej korzenie są częścią wykorzystywaną w medycynie tradycyjnej, w której roślina uchodzi za środek tonizujący i oczyszczający, choć danych klinicznych na temat tych zastosowań jest niewiele.
Do czego stosuje się herbatę z sarsaparyli?
W tradycji ludowej herbatę przygotowaną jako odwar z korzenia stosuje się jako środek oczyszczający krew i moczopędny, przy problemach skórnych, takich jak łuszczyca, oraz przy bólach związanych z zapaleniem stawów, reumatyzmem i dną moczanową. Zastosowania te pochodzą z przekazu tradycyjnego i z badań wstępnych, bez potwierdzenia klinicznego, a herbata nie zastępuje leczenia.
Jak tradycyjnie stosuje się sarsaparylę przy problemach skórnych?
Sarsaparylę tradycyjnie stosuje się przy łuszczycy i dermatofitozie, często w połączeniu z łopianem i mniszkiem lekarskim w mieszankach oczyszczających. W badaniach przedklinicznych zaobserwowano aktywność przeciwzapalną ekstraktów z rośliny, a działanie na bakterie i grzyby pojawia się w przekazie tradycyjnym i w badaniach wstępnych, ale skuteczność u ludzi nie została potwierdzona, a uporczywe problemy skórne wymagają oceny dermatologa.
Czy sarsaparyla ma przeciwwskazania?
Tak, sarsaparyla jest przeciwwskazana w ciąży i w okresie karmienia piersią, nie należy jej stosować u małych dzieci i powinny jej unikać osoby uczulone na rośliny z rodziny Smilacaceae. Osoby z chorobami nerek muszą zachować ostrożność, osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, takie jak warfaryna, powinny wcześniej skonsultować się z lekarzem, a saponiny z korzenia mogą w dużych dawkach podrażniać przewód pokarmowy.
Czy kobiety w ciąży, karmiące piersią i dzieci mogą stosować sarsaparylę?
Nie, sarsaparyla jest przeciwwskazana w ciąży i w okresie karmienia piersią i nie należy jej stosować u małych dzieci, ponieważ dostępnych danych o bezpieczeństwie rośliny jest niewiele. Ograniczenie dotyczy wszystkich form przygotowania, w tym nalewki, która jest nie tylko bardziej skoncentrowana, ale też zawiera alkohol.
Czy sarsaparyla zastępuje leczenie?
Nie, ponieważ skuteczność sarsaparyli nie została potwierdzona, a zatem nie zastępuje ona leczenia w żadnym ze schorzeń, z którymi wiąże ją tradycja, takich jak zapalenie stawów, dna moczanowa czy łuszczyca. Jej dawne stosowanie przeciw kile i trądowi zostało na przykład wyparte przez nowoczesną medycynę, a każde zastosowanie rośliny należy wcześniej omówić ze specjalistą ochrony zdrowia.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Referencje i badania naukowe
- PMC2012 Challinor VL, et al. Steroidal saponins from the roots of Smilax sp.: structure and bioactivity. Steroids. 2012.
- PMC2020 Khan A, et al. Investigation of the preliminary mechanism of action for the acute anti-inflammatory activity of the methanol extract of Smilax ornata Lem.. J Ethnopharmacol. 2020.
- PMC2019 Khan AK, et al. Investigation of the anti-inflammatory and the analgesic effects of the extracts from Smilax ornata Lem. (Jamaican sarsaparilla) plant. J Ethnopharmacol. 2019.
- PMC1952 Paris R, et al. The saponosides of two sarsaparilla plants (Smilax ornata Lem. and Smilax japicanga Griseb.) used against leprosy. Ann Pharm Fr. 1952.
- PMC1959 Rollier R. Treatment of lepromatous leprosy by a combination of DDS and sarsaparilla (Smilax ornata). Int J Lepr. 1959.
- PMC2021 Schochow M, et al. Mercury or sarsaparilla. On the pharmacotherapy of venereal diseases by Johannes Franc (1649-1725) and Friedrich Hoffmann (1660-1742). Urologe A. 2021.
