Melaleuca alternifolia (Maiden & Betche) Cheel / Drzewo herbaciane, nazywane potocznie melaleuką lub tea tree, to wiecznie zielone drzewo lub krzew z rodziny mirtowatych (Myrtaceae), pochodzące z Australii, gdzie rośnie nad brzegami strumieni i na podmokłych równinach w południowo-wschodnim Queenslandzie oraz na północnym wybrzeżu Nowej Południowej Walii. Joseph Maiden i Ernst Betche opisali je formalnie w 1905 roku jako odmianę Melaleuca linariifolia, a Edwin Cheel podniósł je do rangi gatunku w 1925 roku. Roślina może osiągać 7 metrów wysokości, ma białawą korę i kwitnie od wiosny do początku lata, kiedy pojawiają się kłosy białych lub kremowych kwiatów, nadające jej pierzasty wygląd. Z jej wąskich, aromatycznych liści pozyskuje się metodą destylacji z parą wodną lotny olejek eteryczny, a właśnie te liście australijscy Aborygeni od stuleci wykorzystują w medycynie tradycyjnej.
Olejek eteryczny z Melaleuca alternifolia, znany na całym świecie jako olejek z drzewa herbacianego lub olejek tea tree, ma długą historię zastosowań zewnętrznych. Aborygeni wdychali opary z rozgniecionych liści przy kaszlu i przeziębieniu oraz przykładali okłady z liści na rany, aby wspomóc ich gojenie, a praktyki te współczesna nauka zaczęła badać w laboratorium i w niewielkich badaniach klinicznych. Badania te wskazują terpinen-4-ol jako główny składnik wiązany z obserwowaną aktywnością przeciwdrobnoustrojową, przeciwzapalną i antyseptyczną, a olejek stał się powszechnym składnikiem kosmetyków i farmaceutycznych produktów do stosowania miejscowego, co czyni go jednym z najbardziej wszechstronnych i najlepiej przebadanych olejków eterycznych, choć znaczna część wyników nadal ma charakter wstępny.
Nazwy ludowe i międzynarodowe
- Polski: drzewo herbaciane, melaleuka.
- Angielski: narrow-leaved paperbark, tea tree.
- Francuski: arbre à thé, mélaleuque à feuilles alternes.
- Hiszpański: árbol del té, melaleuca.
- Niemiecki: Teebaum.
- Portugalski: árvore-do-chá (zapisywane też jako árvore do chá), falso-eucalipto, melaleuca.
- Włoski: albero del tè, melaleuca.
Synonimy botaniczne
Przyjętą nazwą naukową drzewa herbacianego jest Melaleuca alternifolia (Maiden & Betche) Cheel, jednak literatura botaniczna i farmakologiczna odnotowuje także inne nazwy, co odzwierciedla rewizje, jakim w ciągu XX wieku podlegała taksonomia tego rodzaju. Głównym synonimem jest bazonim Melaleuca linariifolia var. alternifolia Maiden & Betche, czyli nazwa, pod którą roślinę pierwotnie opisano, jeszcze jako odmianę innego gatunku. Epitet gatunkowy alternifolia pochodzi od łacińskich słów alternus (naprzemienny) i folium (liść) i nawiązuje do ułożenia liści wzdłuż gałązek.
Rodzina botaniczna: Myrtaceae
Melaleuca alternifolia należy do rodziny mirtowatych (Myrtaceae), rozległej i zróżnicowanej grupy roślin kwiatowych obejmującej około 5900 gatunków w 130 rodzajach, występujących głównie w regionach tropikalnych i subtropikalnych, ze szczególnie dużym skupieniem w Australii. Wiele gatunków z tej rodziny, takich jak eukaliptus i mirt, gromadzi w liściach olejki eteryczne, które nadają im charakterystyczny zapach i pomagają wyjaśnić ich zastosowanie lecznicze i aromatyczne. Rodzina ma duże znaczenie ekologiczne i gospodarcze, ponieważ dostarcza drewna, jadalnych owoców i roślin ozdobnych, a także związków bioaktywnych wykorzystywanych w medycynie i perfumiarstwie.
Typowe cechy morfologiczne mirtowatych, takie jak liście pojedyncze, całobrzegie i często aromatyczne oraz kwiaty z licznymi pręcikami, są wyraźnie widoczne u Melaleuca alternifolia, której liście zawierają gruczoły olejkowe odpowiedzialne za wytwarzanie olejku eterycznego. Różnorodność fitochemiczna rodziny jest przedmiotem intensywnych badań, które ujawniły bogactwo związków wtórnych, pomocnych w zrozumieniu zarówno tradycyjnego, jak i współczesnego zastosowania tych roślin w fitoterapii.
Wykorzystywane części do herbat i preparatów
- Liście
- Olejek eteryczny
Olejek eteryczny pozyskuje się z liści i końcowych pędów metodą destylacji z parą wodną i właśnie w tej postaci drzewo herbaciane występuje w większości produktów przemysłowych i domowych preparatów, zawsze przeznaczonych do użytku zewnętrznego.
Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania
- Gojenie ran za pomocą okładów z liści
- Łagodzenie skutków ukąszeń owadów
- Miejscowe stosowanie przy zakażeniach skóry
- Odkażanie ran i skaleczeń
- Stosowanie przy stanach zapalnych skóry
- Wdychanie oparów z liści przy kaszlu i przeziębieniu
Właściwości terapeutyczne
- Immunomodulujące (wpływ na odpowiedź immunologiczną obserwowany w badaniach eksperymentalnych)
- Przeciwbakteryjne (aktywność obserwowana w laboratorium wobec bakterii takich jak Staphylococcus aureus, w tym szczepów opornych na metycylinę, oraz Cutibacterium acnes, dawniej nazywanej Propionibacterium acnes)
- Przeciwgrzybicze (aktywność obserwowana w laboratorium wobec grzybów takich jak Candida albicans i Trichophyton rubrum)
- Przeciwpasożytnicze (wstępne badania analizują działanie na wszy i na roztocza wywołujące świerzb)
- Przeciwutleniające (aktywność obserwowana w testach laboratoryjnych)
- Przeciwwirusowe (badania laboratoryjne analizują hamowanie namnażania niektórych wirusów)
- Przeciwzapalne (badania eksperymentalne opisują zmniejszenie stanu zapalnego i zaczerwienienia skóry)
- Wspomagające gojenie (tradycyjne stosowanie na rany; regenerację tkanek analizują badania wstępne)
Profil fitochemiczny
- 1,8-cyneol (eukaliptol)
- Alfa-pinen
- Alfa-terpinen
- Alfa-terpineol
- Gamma-terpinen
- Limonen
- Para-cymen
- Terpinen-4-ol
- Terpinolen
- Viridiflorol
Terpinen-4-ol jest głównym składnikiem olejku i tym, który najczęściej wiąże się z opisywaną w literaturze aktywnością przeciwdrobnoustrojową, a pod względem ilości kolejne miejsca zajmują gamma-terpinen i alfa-terpinen. Aby zapewnić jednolitość produktu handlowego, międzynarodowa norma ISO 4730 określa zakresy stężeń głównych składników, z minimalną zawartością terpinen-4-olu i górnym limitem dla 1,8-cyneolu, choć skład każdej partii zmienia się w zależności od pochodzenia rośliny, warunków uprawy i procesu destylacji.
Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)
- Inhalacje parowe
- Kremy i balsamy do stosowania miejscowego
- Mydła i szampony
- Nalewki (do stosowania zewnętrznego)
- Napar z liści (wzmianki historyczne, bez danych o bezpieczeństwie, które uzasadniałyby spożycie)
- Okłady z rozcieńczonym olejkiem
- Płukanie gardła i jamy ustnej (po rozcieńczeniu, bez połykania)
- Rozcieńczanie w olejach roślinnych (do masażu)
We wszystkich tych formach olejek eteryczny stosuje się wyłącznie zewnętrznie i po rozcieńczeniu, a ani inhalacje parowe, ani płukanie jamy ustnej nie są wskazane dla niemowląt i małych dzieci ze względu na ryzyko podrażnienia i przypadkowego połknięcia.
Synergia z innymi roślinami
Trądzik i cera tłusta
Tradycja kosmetyczna łączy olejek eteryczny z Melaleuca alternifolia, zawsze rozcieńczony, z wyciągami z oczaru wirginijskiego (Hamamelis virginiana) i lawendy (Lavandula angustifolia), aby zsumować działanie ściągające, przeciwzapalne i wspomagające gojenie, przypisywane każdej z tych roślin. Oczar tradycyjnie stosuje się do kontrolowania przetłuszczania się skóry i zmniejszania widoczności porów, lawendę zaś do łagodzenia podrażnionej skóry, a połączenie to często pojawia się w domowych i komercyjnych recepturach dla cery skłonnej do trądziku, choć wartość tej kombinacji opiera się głównie na przekazie tradycyjnym.
Zakażenia grzybicze
Przy grzybicy paznokci i grzybicy stóp aromaterapia często łączy drzewo herbaciane z olejkami eterycznymi z oregano (Origanum vulgare) lub tymianku (Thymus vulgaris), których działanie przeciwgrzybicze zaobserwowano w laboratorium i które w połączeniu z terpinen-4-olem miałyby poszerzać spektrum działania wobec różnych szczepów grzybów. Olejki z oregano i tymianku silniej podrażniają skórę niż olejek z drzewa herbacianego, dlatego mieszankę trzeba dobrze rozcieńczyć w oleju roślinnym, a uporczywe lub rozległe grzybice wymagają oceny lekarskiej.
Dolegliwości oddechowe
Przy przeziębieniu, kaszlu i zatkanym nosie tradycja łączy drzewo herbaciane z eukaliptusem (Eucalyptus globulus) i miętą pieprzową (Mentha × piperita) w inhalacjach parowych, w których eukaliptus i mięta pieprzowa wnoszą przypisywane im właściwości udrażniające i wykrztuśne, a drzewo herbaciane aktywność przeciwdrobnoustrojową obserwowaną w laboratorium. Połączenie to stosuje się w celu złagodzenia dolegliwości oddechowych, ale nie jest wskazane dla niemowląt i małych dzieci, ponieważ opary eukaliptusa i mięty pieprzowej mogą w tej grupie wiekowej wywołać podrażnienie dróg oddechowych i trudności w oddychaniu.
Przepisy i protokoły użycia
Roztwór do stosowania miejscowego przy trądziku
Preparat tradycyjnie stosowany w pielęgnacji skóry skłonnej do trądziku: wymieszać 5 kropli olejku eterycznego z Melaleuca alternifolia z 10 ml czystego żelu z aloesu (Aloe vera), co daje rozcieńczenie mieszczące się w zakresie od 1% do 5% podanym w najczęściej zadawanych pytaniach, i po oczyszczeniu skóry nakładać niewielką ilość na wypryski lub zmienione miejsca dwa razy dziennie.
Mieszankę stosuje się ze względu na działanie przeciwbakteryjne i przeciwzapalne obserwowane w badaniach, a przy tym zwykle mniej wysusza ona skórę niż preparaty o wyższym stężeniu. Przed pierwszym użyciem należy wykonać próbę uczuleniową na małym fragmencie skóry i przerwać stosowanie, jeśli pojawi się zaczerwienienie, swędzenie lub pieczenie.
Stosowanie miejscowe przy grzybicy paznokci
Protokół wywodzący się z tradycyjnego stosowania przy grzybicy paznokci: rozcieńczyć olejek eteryczny z Melaleuca alternifolia w oleju roślinnym, na przykład migdałowym lub jojoba, w proporcji od 1% do 5% (około 1 do 5 kropli na każde 5 ml oleju roślinnego) i nakładać mieszankę na zmieniony paznokieć oraz otaczającą go skórę dwa razy dziennie.
Delikatne spiłowanie powierzchni paznokcia przed nałożeniem ułatwia wnikanie olejku, a stosowanie trwa zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy, aż całkowicie odrośnie zdrowy paznokieć. Działanie olejku na grzyby wywołujące onychomikozę oceniano w niewielkich badaniach, z różnymi wynikami, a uporczywa lub rozległa grzybica paznokci wymaga oceny lekarskiej.
Antyseptyczny płyn do płukania jamy ustnej
Preparat tradycyjnie stosowany w higienie jamy ustnej u dorosłych: dodać 2 do 3 kropli olejku eterycznego z Melaleuca alternifolia do szklanki ciepłej wody (około 200 ml), dobrze wymieszać i płukać usta przez 30 sekund do 1 minuty dwa razy dziennie po umyciu zębów, nie połykając roztworu.
Płukankę stosuje się ze względu na działanie antyseptyczne, jakie drzewo herbaciane wykazuje w badaniach laboratoryjnych wobec bakterii i grzybów jamy ustnej, a w przekazach o jej stosowaniu pojawia się ona przy nieświeżym oddechu i zapaleniu dziąseł. Ponieważ olejek jest toksyczny po połknięciu, płynu nie powinny używać dzieci ani osoby, które mają trudność z wypluciem roztworu.
Powiązane terapie
Aromaterapia
W aromaterapii olejek eteryczny z Melaleuca alternifolia jest ceniony za właściwości oczyszczające i orzeźwiające, jakie przypisuje mu ta praktyka, i często rozpyla się go w pomieszczeniach w celu oczyszczenia powietrza, wspierania jasności umysłu i zmniejszenia stresu. Stosuje się go także do tworzenia atmosfery dobrego samopoczucia i jako wsparcie dla dróg oddechowych, w bezpośredniej inhalacji lub w rozcieńczonej postaci na skórę, zawsze w przewietrzanym pomieszczeniu i z dala od niemowląt i małych dzieci.
Fitoterapia
Zachodnia fitoterapia wykorzystuje Melaleuca alternifolia głównie w postaci olejku eterycznego do użytku zewnętrznego, który należy do najlepiej przebadanych olejków jako ogólny środek antyseptyczny oraz w pielęgnacji łagodnych zakażeń skóry, trądziku i powierzchownych grzybic. Niewielkie badania kliniczne oceniały preparaty z olejkiem w trądziku łagodnym i umiarkowanym, grzybicy stóp i łupieżu, a ich wyniki, wciąż wstępne i uzyskane z produktami o standaryzowanym stężeniu, wyjaśniają obecność rośliny w wielu protokołach fitoterapeutycznych dotyczących zapalnych i zakaźnych schorzeń skóry.
Homeopatia
Chociaż Melaleuca alternifolia nie jest klasycznym lekiem homeopatycznym, homeopaci mogą przepisywać rozcieńczone preparaty homeopatyczne wytwarzane z tej rośliny w stanach podobnych do tych, w których stosuje się olejek eteryczny, takich jak zakażenia i stany zapalne, zgodnie z zasadami podobieństwa i indywidualizacji. Homeopatia stawia sobie za cel pobudzanie zdolności organizmu do samoregulacji, jednak skuteczności tych preparatów nie wykazano w badaniach klinicznych i nie zastępują one oceny lekarskiej w przypadku zakażenia.
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Olejek eteryczny z drzewa herbacianego (Melaleuca alternifolia, tea tree) jest toksyczny po połknięciu i grozi splątaniem, sennością i ataksją, zwłaszcza u małych dzieci, które nie powinny go stosować w żadnej postaci. Nałożony na skórę w czystej postaci może wywołać kontaktowe zapalenie skóry i podrażnienie, dlatego przed każdym zastosowaniem miejscowym trzeba go zawsze rozcieńczyć, a nawet po rozcieńczeniu może wywoływać reakcje alergiczne u osób wrażliwych, zwłaszcza u uczulonych na rośliny z rodziny mirtowatych (Myrtaceae).
Objawy reakcji to zaczerwienienie, swędzenie, obrzęk i kontaktowe zapalenie skóry, a próba uczuleniowa na niewielkim fragmencie skóry przed szerszym zastosowaniem pomaga rozpoznać osoby, które nie tolerują olejku. Olejek utleniony, który zestarzał się pod wpływem światła, powietrza lub ciepła, ma większy potencjał wywoływania uczulenia, dlatego warto przechowywać go w ciemnej, szczelnie zamkniętej butelce z dala od źródeł ciepła i wyrzucać produkt stary lub o zmienionym zapachu.
Częste skutki uboczne
- Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry
- Podrażnienie skóry, zwłaszcza przy czystym olejku lub wysokich stężeniach
- Wysuszenie skóry
- Zaczerwienienie i swędzenie
Ważne przeciwwskazania
- Ciąża i karmienie piersią: kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać stosowania wewnętrznego, a z powodu braku rozstrzygających badań nad bezpieczeństwem w tych okresach także stosowania miejscowego bez porady lekarza lub innego specjalisty.
- Interakcje z lekami: nie ma dobrze udokumentowanych interakcji przy stosowaniu miejscowym, ale osoby przyjmujące stale leki, na przykład przeciwzakrzepowe, powinny przed użyciem produktów z olejkiem skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
- Niemowlęta i małe dzieci: nie stosować u niemowląt i małych dzieci, ani na skórę, ani w inhalacjach, ze względu na wrażliwość ich skóry, ryzyko zatrucia i możliwość przypadkowego połknięcia, a butelkę przechowywać w miejscu niedostępnym dla dzieci.
- Obowiązkowe rozcieńczenie: przed nałożeniem na skórę rozcieńczyć w oleju roślinnym lub bazie kosmetycznej, w stężeniu od 1% do 5%.
- Stosowanie wewnętrzne: nie połykać olejku. Olejek z Melaleuca alternifolia jest toksyczny po podaniu doustnym i nigdy nie wolno go połykać, nawet w małych ilościach, ponieważ spożycie może wywołać splątanie, ataksję (zaburzenia koordynacji ruchowej), senność, a w ciężkich przypadkach śpiączkę; w razie przypadkowego połknięcia należy natychmiast zgłosić się po pomoc medyczną lub skontaktować się z ośrodkiem toksykologicznym.
- Uczulenie na mirtowate: osoby uczulone na rośliny z rodziny mirtowatych (Myrtaceae), takie jak eukaliptus i mirt, powinny unikać olejku z drzewa herbacianego.
Ciekawostki
Według najbardziej rozpowszechnionej wersji nazwa tea tree (drzewo herbaciane) wywodzi się z wypraw brytyjskiego odkrywcy Jamesa Cooka w XVIII wieku, którego załoga używała naparów z liści pokrewnych roślin z rodziny mirtowatych (Myrtaceae) jako namiastki herbaty oraz, według ówczesnych przekazów, jako środka przeciw szkorbutowi i innym dolegliwościom. Nazwę z czasem rozciągnięto na kilka gatunków australijskich, w tym Melaleuca alternifolia, pochodzącą ze stosunkowo niewielkiego pasa wybrzeża na północy Nowej Południowej Walii i na południowym wschodzie Queenslandu, której komercyjna eksploatacja rozpoczęła się w pierwszych dekadach XX wieku i przekształciła się w znaczącą gałąź przemysłu w Australii.
Mówi się, że podczas II wojny światowej olejek z Melaleuca alternifolia uważano za tak niezbędny, że producentów i zbieraczy zwalniano ze służby wojskowej, aby utrzymać dostawy, a australijscy żołnierze i marynarze nosili w apteczkach małą buteleczkę olejku tea tree ze względu na przypisywane mu właściwości antyseptyczne.
Najczęściej zadawane pytania
Czy olejek z drzewa herbacianego można stosować bezpośrednio na skórę?
Nie, olejek eteryczny z Melaleuca alternifolia należy zawsze rozcieńczyć w roślinnym oleju nośnikowym, takim jak olej kokosowy, jojoba czy migdałowy, przed nałożeniem na skórę, ponieważ stosowanie w czystej postaci może wywołać kontaktowe zapalenie skóry, podrażnienie, zaczerwienienie i reakcje alergiczne, zwłaszcza u osób z wrażliwą skórą. Zwykle stosowane rozcieńczenie wynosi od 1% do 5%, w zależności od miejsca nałożenia i indywidualnej wrażliwości, a osoby uczulone na rośliny z rodziny mirtowatych (Myrtaceae) powinny unikać olejku.
Czy spożywanie olejku z drzewa herbacianego jest bezpieczne?
Nie, olejek z Melaleuca alternifolia jest toksyczny po połknięciu i nigdy nie należy przyjmować go doustnie, ponieważ spożycie może wywołać splątanie, utratę koordynacji ruchowej (ataksję), senność, a w najcięższych przypadkach śpiączkę. Ryzyko jest większe u małych dzieci, a każde przypadkowe połknięcie wymaga natychmiastowej pomocy medycznej, ponieważ olejek jest przeznaczony wyłącznie do użytku zewnętrznego.
Czy olejek z drzewa herbacianego można stosować przy trądziku?
Tradycja i niewielkie badania kliniczne łączą rozcieńczony olejek z Melaleuca alternifolia z pielęgnacją skóry trądzikowej ze względu na obserwowaną w laboratorium aktywność przeciwbakteryjną wobec Cutibacterium acnes, bakterii związanej z trądzikiem, oraz działanie przeciwzapalne opisane w badaniach eksperymentalnych, które może zmniejszać zaczerwienienie i obrzęk wyprysków. Olejek należy zawsze stosować po rozcieńczeniu, w specjalnych produktach lub w domowych preparatach z odpowiednim nośnikiem, i nie zastępuje on konsultacji z dermatologiem.
Jakie są główne zastosowania olejku z drzewa herbacianego?
Najbardziej rozpowszechnione zastosowania olejku z Melaleuca alternifolia są miejscowe i obejmują pielęgnację skóry trądzikowej, grzybice, takie jak grzybica stóp i grzybica paznokci, ukąszenia owadów, drobne rany i skaleczenia, łupież oraz ogólne odkażanie, zawsze z użyciem rozcieńczonego olejku. Jest on także popularnym składnikiem produktów higieny osobistej, takich jak szampony, mydła i kremy, dzięki przypisywanym mu właściwościom oczyszczającym i ochronnym.
Czy dzieci i niemowlęta mogą stosować olejek z drzewa herbacianego?
Nie, olejku z drzewa herbacianego nie wolno w żaden sposób stosować u niemowląt i małych dzieci, ani na skórę, ani w inhalacjach, ponieważ w tym wieku skóra jest bardziej wrażliwa, a ryzyko zatrucia w wyniku przypadkowego połknięcia, ze splątaniem, sennością i ataksją, jest większe. Butelkę należy przechowywać w miejscu niedostępnym dla dzieci, a opisany w przepisach płyn do płukania jamy ustnej również nie jest dla nich przeznaczony.
Czy kobiety w ciąży i karmiące piersią mogą stosować olejek z drzewa herbacianego?
Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać wewnętrznego stosowania olejku z drzewa herbacianego, którego zresztą nikt nie powinien połykać. Ponieważ brakuje rozstrzygających badań nad bezpieczeństwem w czasie ciąży i karmienia piersią, w tych okresach należy unikać także stosowania miejscowego, chyba że zaleci je lekarz lub inny specjalista.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Referencje i badania naukowe
Zobacz Wszystkie 8 Cytowanych Źródeł
- PMC1990 Bassett IB, et al. A comparative study of tea-tree oil versus benzoylperoxide in the treatment of acne. Med J Aust. 1990.
- PMC2006 Carson CF, et al. Melaleuca alternifolia (Tea Tree) oil: a review of antimicrobial and other medicinal properties. Clin Microbiol Rev. 2006.
- PMC2004 Dryden MS, et al. A randomized, controlled trial of tea tree topical preparations versus a standard topical regimen for the clearance of MRSA colonization. J Hosp Infect. 2004.
- PMC1998 Hammer KA, et al. In-vitro activity of essential oils, in particular Melaleuca alternifolia (tea tree) oil and tea tree oil products, against Candida spp. J Antimicrob Chemother. 1998.
- PMC2004 Hausen BM. Evaluation of the main contact allergens in oxidized tea tree oil. Dermatitis. 2004.
- PMC1994 Jacobs MR, Hornfeldt CS. Melaleuca oil poisoning. J Toxicol Clin Toxicol. 1994.
- PMC2002 Satchell AC, et al. Treatment of dandruff with 5% tea tree oil shampoo. J Am Acad Dermatol. 2002.
- PMC2002 Satchell AC, et al. Treatment of interdigital tinea pedis with 25% and 50% tea tree oil solution: a randomized, placebo-controlled, blinded study. Australas J Dermatol. 2002.
