Pimenta dioica (ziele angielskie): właściwości i korzyści

Pimenta dioica (L.) Merr. / ziele angielskie, czyli korzennik lekarski, po angielsku nazywany allspice, to wiecznie zielone drzewo z rodziny Myrtaceae, pochodzące z Ameryki Środkowej i Karaibów, o którym Europejczycy dowiedzieli się dzięki wyprawom Krzysztofa Kolumba. Jego suszone owoce łączą aromaty przypominające cynamon, gałkę muszkatołową i goździki, co tłumaczy wyjątkowe miejsce tej przyprawy w kuchniach wielu krajów. Poza szerokim zastosowaniem kulinarnym roślina ma swoje miejsce w medycynie tradycyjnej, a część tych zastosowań zaczyna być badana w laboratoriach, choć w większości przypadków nadal brakuje potwierdzenia klinicznego.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: korzennik lekarski, pieprz jamajski, ziele angielskie.
• Angielski: allspice, Jamaica pepper, myrtle pepper.
• Francuski: piment de la Jamaïque, quatre-épices.
• Hiszpański: pimienta de Jamaica, pimienta gorda.
• Niemiecki: Jamaikapfeffer, Nelkenpfeffer.
• Portugalski: murta-pimenta, pimenta-da-jamaica, pimenta-de-coroa.
• Włoski: pepe della Giamaica, pimento.

Mimo nazw takich jak pieprz jamajski, ziele angielskie pochodzi z rośliny z rodziny Myrtaceae, tej samej co goździkowiec i gujawa, a nie z pieprzowatych (Piperaceae). Dlatego nie należy go mylić z pieprzem czarnym (Piper nigrum), ziarnami raju (Aframomum melegueta) ani z rdestem ostrogorzkim (Persicaria hydropiper), które należą do innych rodzin botanicznych. To samo dotyczy ostrych papryczek i papryki z rodzaju Capsicum, które również mają własne profile bezpieczeństwa. Warto też odróżniać je od Pimenta racemosa, czyli bay rum, innego gatunku z tego samego rodzaju, którego olejek wykorzystuje się głównie w perfumiarstwie.

Synonimy botaniczne#

Wśród synonimów botanicznych odnotowanych dla Pimenta dioica znajdują się Eugenia pimenta DC. i Pimenta officinalis Lindl., nazwy stosowane dawniej dla tego samego gatunku, które odzwierciedlają rozwój taksonomii botanicznej na przestrzeni czasu. Znajomość tych dawnych nazw ułatwia odnalezienie rośliny w klasycznych dziełach, zbiorach zielnikowych i starszych artykułach naukowych, dzięki czemu wzmianki o tym samym gatunku nie są brane za opisy różnych roślin.

Rodzina botaniczna: Myrtaceae#

Pimenta dioica należy do rodziny Myrtaceae (mirtowatych), rozległej grupy roślin kwiatowych obejmującej wiele gatunków aromatycznych i leczniczych, która wyróżnia się obecnością olejków eterycznych w liściach i owocach, odpowiedzialnych za charakterystyczny zapach wielu jej przedstawicieli. Rodzina obejmuje drzewa i krzewy występujące głównie w strefie tropikalnej i subtropikalnej, a do jej znanych przedstawicieli należą eukaliptus, gujawa i goździkowiec korzenny, botaniczny krewny, którego aromat również w dużej mierze zawdzięcza eugenolowi.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Kora
• Liście
• Nasiona
• Olejek eteryczny (pozyskiwany z owoców i liści)
• Owoce (suszone jagody)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Bolesne miesiączkowanie (dysmenorrhea)
• Cukrzyca (zapis medycyny ludowej Kostaryki)
• Gorączka
• Łagodzenie bólów mięśni
• Łagodzenie bólów stawów
• Łagodzenie bólu zębów
• Łagodzenie kolki jelitowej
• Łagodzenie niestrawności (dyspepsji)
• Łagodzenie przeziębienia
• Nadciśnienie tętnicze (zapis tradycyjny)
• Pobudzanie trawienia
• Reumatyzm
• Stłuczenia

Te zastosowania należą do tradycyjnej i etnobotanicznej wiedzy o gatunku i nie zastępują diagnozy ani leczenia medycznego. Stosowanie przy cukrzycy jest na przykład opisywane w medycynie ludowej Kostaryki bez potwierdzenia w badaniach klinicznych. Osoby żyjące z tą chorobą lub z nadciśnieniem powinny pozostawać pod opieką specjalisty i nie przerywać przyjmowania przepisanych leków.

Właściwości terapeutyczne#

• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hipotensyjne (efekt obserwowany w badaniach przedklinicznych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwbakteryjne (aktywność obserwowana in vitro, zwłaszcza w przypadku olejku eterycznego)
• Przeciwbólowe (zapis tradycyjny i badania przedkliniczne, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwgrzybicze (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwutleniające (neutralizacja wolnych rodników w testach laboratoryjnych)
• Przeciwwirusowe (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (efekt obserwowany w badaniach przedklinicznych)
• Przeczyszczające (zapis tradycyjny pobudzania wypróżnień)
• Tonizujące (zapis tradycyjny jako środek ogólnie pobudzający)
• Wiatropędne (zapis tradycyjny łagodzenia wzdęć)

Wymienione powyżej działania pochodzą w większości z doświadczeń laboratoryjnych i badań na zwierzętach zebranych w przeglądach naukowych, dlatego nie uprawniają do stosowania rośliny jako zamiennika leków ani jako metody leczenia jakiejkolwiek choroby.

Profil fitochemiczny#

• Erycyfolina
• Eugenol
• Kwas galusowy
• Kwercetyna
• Ligniny
• Polifenole
• Terpenoidy

Eugenol jest głównym składnikiem olejku eterycznego z ziela angielskiego, a jego zawartość wynosi zwykle od 60 do 80% i może być jeszcze wyższa w olejku pozyskiwanym z liści. Ten związek fenolowy odpowiada za dużą część badanych działań farmakologicznych rośliny, w tym za działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne oraz za efekt przeciwbólowy badany w modelach przedklinicznych. Inne substancje, takie jak kwercetyna, kwas galusowy i erycyfolina, przyczyniają się do aktywności przeciwutleniającej oraz do działania antyproliferacyjnego obserwowanego w hodowlach komórkowych, a tych wyników nie potwierdzono jeszcze u ludzi.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Herbata (napar)
• Kataplazm (okład)
• Olejek eteryczny (zawsze rozcieńczony, do użytku zewnętrznego lub aromatycznego)
• Proszek (suszone i zmielone owoce)

Suszony owoc, cały lub zmielony, jest najczęstszą i najbezpieczniejszą formą spożycia w ilościach używanych jako przyprawa, natomiast olejek eteryczny przed każdym zastosowaniem na skórę wymaga rozcieńczenia w oleju roślinnym i nigdy nie powinien być przyjmowany doustnie w czystej postaci, nawet w małych ilościach.

Synergia z innymi roślinami#

Aromaterapia

W aromaterapii olejek eteryczny z ziela angielskiego często łączy się z olejkami imbirowym (Zingiber officinale) i lawendowym (Lavandula angustifolia), a taka mieszanka jest tradycyjnie stosowana w masażach nastawionych na rozluźnienie mięśni i poczucie odpoczynku po męczących dniach. Połączenie opiera się na doświadczeniu empirycznym i równowadze zapachów, a stosuje się je w dyfuzorach lub do masażu, zawsze z olejkami rozcieńczonymi w oleju bazowym.

Połączenia kulinarne

W kuchni ziele angielskie dobrze komponuje się z cynamonem (Cinnamomum verum), gałką muszkatołową (Myristica fragrans) i goździkami (Syzygium aromaticum), przyprawami, które razem podkreślają smak potraw słodkich i wytrawnych. W wielu tradycjach kulinarnych to połączenie ceni się zarówno za walory smakowe, jak i za tradycyjnie przypisywane mu wspieranie trawienia, choć w badaniach nie wykazano sumowania się działania tych przypraw.

Przepisy i protokoły użycia#

Tradycyjny napar z owoców przy przeziębieniu i skurczach

Składniki: 1 łyżeczka lekko rozgniecionych ziaren ziela angielskiego (lub suszonych liści) i 200 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Zalać ziarna lub liście wrzącą wodą, przykryć, parzyć przez 10 minut, a następnie przecedzić. Napar jest tradycyjnie stosowany przy przeziębieniu, kolce jelitowej i bolesnym miesiączkowaniu i można go osłodzić miodem dla pełniejszego smaku i ukojenia gardła, pamiętając, że miodu nie należy podawać dzieciom poniżej 1. roku życia. W przypadku częstego lub długotrwałego stosowania należy skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia.

Kataplazm przy bólach mięśni

Składniki: Zmielone ziele angielskie, gorąca woda i opcjonalnie inne zioła o podobnym tradycyjnym zastosowaniu.

Przygotowanie: Wymieszać zmielone ziarna z gorącą wodą na pastę, do której można dodać inne zioła tradycyjnie stosowane w tym samym celu. Przed pierwszym użyciem przetestować niewielką ilość na wewnętrznej stronie przedramienia i, jeśli nie pojawi się zaczerwienienie ani swędzenie, nałożyć ciepłą pastę na miejsce bólu mięśniowego lub reumatycznego, przykryć czystą tkaniną i pozostawić na 20 do 30 minut. Ten okład ma tradycyjne zastosowanie w miejscowym łagodzeniu dolegliwości i nie należy go nakładać na zranioną ani podrażnioną skórę.

Aromatyczny olejek do masażu mięśni i stawów

Składniki: Olejek eteryczny z ziela angielskiego w niskim rozcieńczeniu, w ilości zaleconej przez aromaterapeutę lub pracownika ochrony zdrowia, oraz 30 ml oleju bazowego, na przykład ze słodkich migdałów lub jojoba.

Przygotowanie: Wymieszać olejek eteryczny z olejem bazowym i 24 godziny przed pierwszym użyciem wykonać próbę uczuleniową na małym fragmencie skóry. Jeśli nie wystąpi reakcja, delikatnie masować miejsca, w których odczuwa się dyskomfort stawów lub mięśni, co należy do tradycji aromaterapii i nie zastępuje oceny lekarskiej. Unikać bezpośredniego słońca tuż po aplikacji, nie stosować u małych dzieci i przerwać stosowanie przy pierwszych oznakach zaczerwienienia, swędzenia lub pieczenia.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Aromaterapia

Ziele angielskie jest cenione w aromaterapii za ciepły i pobudzający zapach, a jego olejek eteryczny służy do tworzenia atmosfery jednocześnie przytulnej i orzeźwiającej. W praktyce aromaterapeutycznej inhalacja za pomocą dyfuzora wiąże się z poczuciem dobrostanu oraz ulgi w napięciu i zmęczeniu psychicznym, choć są to subiektywne odczucia wciąż słabo zbadane w kontrolowanych warunkach. Olejek pojawia się także w masażach rozluźniających mięśnie, zawsze rozcieńczony i po wykonaniu próby uczuleniowej.

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej Pimenta dioica budzi zainteresowanie ze względu na działanie przeciwzapalne, przeciwutleniające i przeciwbólowe opisane w badaniach przedklinicznych. Wyciągi z rośliny są badane jako możliwe wsparcie przy niestrawności, bólach stawów i stanach zapalnych, jednak dostępne dowody pochodzą głównie z doświadczeń laboratoryjnych i badań na zwierzętach, co nie pozwala jeszcze wskazać dawek ani protokołów do zastosowania klinicznego. Dlatego każde zastosowanie lecznicze należy traktować jako uzupełnienie, a nigdy zamiennik, leczenia konwencjonalnego i omówić je z pracownikiem ochrony zdrowia.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Przeciwwskazania ogólne

Ziele angielskie, czyli suszone owoce rośliny, jest bezpieczną przyprawą w ilościach kulinarnych, jednak roślina jest przeciwwskazana u osób ze znaną alergią na nią lub na którykolwiek z jej składników. Reakcje alergiczne mogą objawiać się podrażnieniem skóry lub pokrzywką, a w cięższych przypadkach anafilaksją, i opisano przypadek ciężkiej reakcji alergicznej na tę przyprawę spożytą w żywności. Osoby z wrzodami żołądka lub wrażliwym układem pokarmowym powinny spożywać ją ostrożnie, ponieważ eugenol w dużych dawkach może podrażniać błonę śluzową żołądka, a nadmiernego spożycia powinien unikać każdy.

Olejek eteryczny i stosowanie zewnętrzne

Olejek eteryczny jest bogaty w eugenol (od 60 do 80%) i dlatego nigdy nie wolno go przyjmować doustnie w czystej postaci. Na skórę można go nakładać wyłącznie po rozcieńczeniu i po wcześniejszej próbie uczuleniowej, ponieważ udokumentowano kontaktowe zapalenie skóry, i nigdy nie należy go stosować u małych dzieci. Należy również unikać kontaktu z oczami i błonami śluzowymi, a każda oznaka zaczerwienienia, swędzenia lub pieczenia oznacza konieczność natychmiastowego przerwania stosowania.

Ciąża i karmienie piersią

W czasie ciąży i karmienia piersią spożywanie ziela angielskiego jako zwykłego składnika żywności jest dozwolone, natomiast należy unikać dawek leczniczych, ponieważ brakuje rozstrzygających badań nad bezpieczeństwem wyciągów, mocnych naparów i olejku eterycznego w tych okresach. Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny porozmawiać z pracownikiem ochrony zdrowia, zanim zastosują roślinę w celach leczniczych.

Interakcje z lekami i zabiegi chirurgiczne

Eugenol ma działanie przeciwpłytkowe, które jest przedmiotem badań, co wymaga ostrożności przy lekach przeciwzakrzepowych, takich jak warfaryna, oraz przeciwpłytkowych, takich jak kwas acetylosalicylowy. W praktyce takie połączenie mogłoby zwiększać ryzyko siniaków i krwawień. Z tego samego powodu zaleca się przerwanie stosowania form skoncentrowanych (olejku eterycznego, wyciągów i mocnych naparów) co najmniej 2 tygodnie przed każdym planowanym zabiegiem chirurgicznym. Ponieważ roślina ma tradycyjne zastosowanie przy cukrzycy i nadciśnieniu, osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe lub obniżające ciśnienie również powinny skonsultować się z lekarzem, zanim sięgną po preparaty skoncentrowane. Wciąż brakuje wystarczających danych o możliwym sumowaniu się działania rośliny i tych leków.

Ciekawostki#

Pimenta dioica stała się znana Europejczykom podczas wypraw Krzysztofa Kolumba na Karaiby. Według przekazów jej owoce początkowo pomylono z ziarnami pieprzu czarnego, a pomyłka ta leży u źródeł nazwy rodzaju Pimenta. Angielską nazwę allspice, oznaczającą mniej więcej „wszystkie przyprawy”, nadali Brytyjczycy, którzy w smaku owoców dostrzegli połączenie cynamonu, gałki muszkatołowej i goździków. Jamajka jest tradycyjnie ceniona za jakość swojego ziela angielskiego, przypisywaną klimatowi i glebie wyspy. W przeszłości drewno tego drzewa było tak poszukiwane do wyrobu lasek, że jego eksploatacja zaczęła zagrażać populacjom gatunku, co pokazuje kulturowe i gospodarcze znaczenie rośliny. Dziś olejek z owoców i liści trafia także do perfumiarstwa, obok zastosowania kulinarnego, które rozsławiło tę przyprawę na całym świecie.

Najczęściej zadawane pytania#