Pelargonium graveolens (pelargonia pachnąca): właściwości

Pelargonia pachnąca (Pelargonium graveolens L’Hér.) to aromatyczny, wieloletni półkrzew z rodziny Geraniaceae, pochodzący z prowincji Przylądkowych i północnej części Republiki Południowej Afryki, a także z Zimbabwe i Mozambiku, ceniony za wyrazisty zapach przypominający woń róż. Dziś uprawia się go w wielu regionach świata, zarówno ze względu na walory ozdobne, jak i dla olejku eterycznego pozyskiwanego z liści, a w różnych kulturach gatunek ten ma za sobą wieki zastosowań leczniczych, kulinarnych i aromatycznych. Ta historia wyjaśnia jego ważne miejsce w tradycyjnej fitoterapii i w przemyśle perfumeryjnym.

Kultywary handlowe są szczególnie cenione za intensywność i złożoność zapachu, który w zależności od odmiany i warunków uprawy może mieć nuty od cytrusowych po miętowe. Aksamitne, głęboko wcinane liście gromadzą lotne związki odpowiadające zarówno za walory aromatyczne rośliny, jak i za właściwości, którym przygląda się obecnie nauka. Badania laboratoryjne i na zwierzętach wskazują na potencjalne działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe, ale wciąż brakuje badań klinicznych, które potwierdziłyby te efekty u ludzi. Dlatego wiele zastosowań opisanych w tym artykule pozostaje w sferze tradycyjnych przekazów.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: pelargonia pachnąca.
• Angielski: old-fashioned rose geranium, rose geranium, rose-scent geranium, sweet-scented geranium.
• Francuski: géranium odorant, géranium rosat.
• Hiszpański: geranio de olor, geranio rosa.
• Niemiecki: Duftgeranie, Rosengeranie.
• Portugalski: gerânio-cheiroso, gerânio-de-cheiro, gerânio-perfumado, gerânio-rosa, malva-cheirosa.
• Włoski: geranio odoroso, geranio rosa.

Wbrew portugalskiej nazwie ludowej malva-cheirosa roślina ta nie ma nic wspólnego z prawdziwymi ślazami z rodzaju Malva, należącymi do rodziny Malvaceae. Podobnie rośliny sprzedawane do ogrodów i na balkony pod nazwą „geranium” to w zdecydowanej większości gatunki i mieszańce z rodzaju Pelargonium, a nie z rodzaju Geranium (bodziszek), choć oba rodzaje należą do tej samej rodziny. Pelargonii pachnącej nie należy też mylić z umckaloabo (Pelargonium sidoides), innym gatunkiem z tego samego rodzaju, którego korzeń stosuje się w postaci standaryzowanego ekstraktu w kontekście infekcji dróg oddechowych.

Synonimy botaniczne#

Przyjętą nazwą gatunku jest Pelargonium graveolens L’Hér., a określenie „var. odorata”, pojawiające się w niektórych źródłach i w handlu sadzonkami, nie jest prawidłową nazwą botaniczną. Wśród synonimów odnotowanych dla tego gatunku wyróżniają się następujące:

• Geranium terebinthinaceum Cav.
• Pelargonium terebinthinaceum (Cav.) Desf.

Angielska nazwa rose geranium bywa też stosowana wobec Pelargonium incrassatum (Andrews) Sims lub jego synonimu Pelargonium roseum (Andrews) DC., czyli nazw używanych głównie w handlu ziołami, co dodatkowo pogłębia zamieszanie. W przypadku olejku eterycznego zamieszanie z nazwami jest jeszcze większe i ma praktyczne konsekwencje. Handlowy olejek geraniowy typu Bourbon lub typu egipskiego pochodzi zwykle z mieszańcowych kultywarów, takich jak Pelargonium 'Rosé’ i Pelargonium × asperum, które dostawcy oznaczają jako Pelargonium graveolens niezależnie od dokładnej nomenklatury botanicznej.

To zamieszanie z nazwami nie powinno prowadzić do mylenia z umckaloabo (Pelargonium sidoides), odrębnym gatunkiem, którego korzeń stosuje się w postaci standaryzowanego ekstraktu przy infekcjach dróg oddechowych. Badania przeprowadzone z tym ekstraktem nie odnoszą się do pelargonii pachnącej, a ustalenia dotyczące pelargonii pachnącej nie odnoszą się do umckaloabo, dlatego informacji o jednej roślinie nie należy przenosić na drugą.

Rodzina botaniczna: Geraniaceae#

Rodzina Geraniaceae, do której należy pelargonia pachnąca, obejmuje około 800 gatunków w obrębie od 5 do 7 rodzajów, spośród których najbardziej znane są Geranium i Pelargonium. Rodzina ma zasięg kosmopolityczny, ale największą różnorodność osiąga w strefach umiarkowanych i podzwrotnikowych półkuli południowej, zwłaszcza w Republice Południowej Afryki. Rośliny te mają zazwyczaj kwiaty pięciokrotne, z pięcioma działkami kielicha, pięcioma płatkami i dziesięcioma pręcikami, a także wydłużony owoc w kształcie dzioba, przypominający dziób bociana. Od tego szczegółu pochodzi nazwa rodzaju Pelargonium, wywodząca się od greckiego pelargos (bocian).

Geraniaceae są bardzo cenione jako rośliny ozdobne, a wiele gatunków uprawia się w ogrodach i doniczkach ze względu na piękne kwiaty i liście. Niektóre, jak pelargonia pachnąca, odgrywają ważną rolę w perfumerii i kosmetyce dzięki aromatycznym olejkom eterycznym. Inne należą do medycyny tradycyjnej różnych ludów, ponieważ zawierają związki bioaktywne, takie jak garbniki, flawonoidy i olejki eteryczne, którym przypisuje się działanie ściągające, przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Kwiaty
• Liście
• Olejek eteryczny

Najczęściej wykorzystuje się liście, zarówno świeże, jak i suszone, ponieważ gromadzą one lotne związki, z których destyluje się olejek eteryczny. Kwiaty znajdują zastosowanie głównie w kuchni, na przykład do aromatyzowania deserów.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

Przekazy tradycyjne i ludowe przypisują pelargonii pachnącej wymienione poniżej zastosowania, które łączą picie naparów z liści z zewnętrznym i aromatycznym stosowaniem olejku eterycznego. Żadne z nich nie ma wystarczającego potwierdzenia klinicznego, by można było pominąć konsultację z pracownikiem ochrony zdrowia.

• Bóle mięśni i stawów, w masażu
• Dolegliwości przedmiesiączkowe i okresu menopauzy
• Drobne krwawienia, ze względu na działanie ściągające
• Kolki jelitowe i dyskomfort w jamie brzusznej
• Nerwowość i napięcie emocjonalne
• Nudności
• Odkażanie drobnych zmian skórnych
• Smutek i przygnębienie, w zastosowaniu aromatycznym
• Stany zapalne skóry i powierzchowne rany
• Stłuczenia, egzema i grzybice
• Trądzik i wszy, w zastosowaniu zewnętrznym

Właściwości terapeutyczne#

Poniższe właściwości podsumowują to, co tradycja przypisuje roślinie, oraz to, co zaobserwowano już w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach, co jednak nie oznacza potwierdzonych wskazań do stosowania klinicznego u ludzi.

• Antyseptyczne (tradycyjnie stosowane do oczyszczania drobnych zranień)
• Gojące (tradycyjnie stosowane na powierzchowne rany, z wstępnymi badaniami na zwierzętach)
• Hipoglikemizujące (efekt zaobserwowany u szczurów z cukrzycą, bez potwierdzenia u ludzi)
• Odstraszające owady (olejek eteryczny stosowany do odstraszania owadów, takich jak kleszcze)
• Przeciwbakteryjne (aktywność wobec bakterii zaobserwowana w testach laboratoryjnych)
• Przeciwbólowe (tradycyjnie stosowane do łagodzenia lekkich bólów w masażach i okładach)
• Przeciwdrobnoustrojowe (działanie na drobnoustroje w testach in vitro)
• Przeciwgrzybicze (aktywność wobec grzybów zaobserwowana w testach laboratoryjnych)
• Przeciwutleniające (neutralizowanie wolnych rodników w testach laboratoryjnych)
• Przeciwwirusowe (aktywność analizowana jedynie we wstępnych badaniach)
• Przeciwzapalne (działanie olejku eterycznego zaobserwowane w badaniach na zwierzętach)
• Relaksujące (zapach wykorzystywany w aromaterapii w chwilach napięcia i przygnębienia, efekt wciąż badany)
• Ściągające (według tradycji obkurcza tkanki i drobne naczynia krwionośne)
• Tamujące krwawienie (tradycyjnie stosowane do tamowania drobnych krwawień)

Profil fitochemiczny#

Olejek eteryczny pelargonii pachnącej zawiera ponad 50 związków organicznych, a ich proporcje zależą od kultywaru, warunków uprawy, a nawet od fazy rozwoju rośliny w momencie zbioru. Najczęściej wymieniane w literaturze składniki przedstawiono poniżej, przy czym na pierwszy plan wysuwają się cytronelol i geraniol, związane z różanym zapachem, któremu gatunek zawdzięcza wiele swoich nazw zwyczajowych:

• Cytronelol
• Geraniol
• Izomenton
• Linalol
• Menton
• Mrówczan cytronelylu
• Nerol
• Olejki eteryczne (ponad 50 związków organicznych)

Choć geraniol i cytronelol odpowiadają za znaczną część zapachu, znajdują się również na liście alergenów zapachowych, co tłumaczy zalecenie, by przed każdym nałożeniem olejku na skórę rozcieńczyć go i wykonać próbę uczuleniową.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Aromat kulinarny (desery, dżemy, octy i herbaty)
• Herbata lub napar (świeże lub suszone liście)
• Olejek eteryczny (aromaterapia, masaże i kąpiele, zawsze po rozcieńczeniu)
• Stosowanie zewnętrzne (zawsze po rozcieńczeniu w oleju bazowym)

Herbata z liści i zastosowania kulinarne należą do tradycji, natomiast olejek eteryczny, jako produkt bardzo skoncentrowany, ogranicza się do zastosowań aromatycznych i nakładania na skórę po rozcieńczeniu, a spożywać go nie wolno nigdy.

Synergia z innymi roślinami#

Odprężenie i codzienne napięcie

W aromaterapii pelargonię pachnącą tradycyjnie łączy się z lawendą (Lavandula angustifolia) i rumiankiem (Matricaria chamomilla) w mieszankach stosowanych dla odprężenia. Lawenda dostarcza linalolu i octanu linalilu, związków kojarzonych z jej uspokajającym działaniem, a apigenina z rumianku jest badana pod kątem możliwego wpływu na receptory GABA. Tradycja wykorzystuje to połączenie w dyfuzorach i olejkach do masażu w chwilach stresu i przed snem jako tradycyjne wsparcie dobrego samopoczucia, bez potwierdzonego efektu klinicznego.

Pielęgnacja skóry

W tradycyjnej pielęgnacji skóry pelargonię pachnącą często łączy się z nagietkiem (Calendula officinalis) i olejkiem z drzewa herbacianego (Melaleuca alternifolia). Nagietek znany jest z tradycyjnego stosowania jako środek gojący i przeciwzapalny, a olejek z drzewa herbacianego wykazuje działanie przeciwdrobnoustrojowe opisane w badaniach laboratoryjnych. Wszystkie trzy rośliny trafiają razem do kremów i balsamów tradycyjnie stosowanych na skórę z trądzikiem, egzemą, drobnymi ranami i innymi podrażnieniami, zawsze w rozcieńczonych recepturach i po próbie uczuleniowej.

Naturalny środek odstraszający owady

Połączenie pelargonii pachnącej z cytronelą (Cymbopogon nardus) i eukaliptusem cytrynowym (Corymbia citriodora) jest tradycyjnie stosowane jako naturalny środek odstraszający owady, w tym kleszcze i komary. Olejki eteryczne tych roślin, bogate w cytronelal, cytronelol i p-mentano-3,8-diol, wykorzystuje się wspólnie do odstraszania szkodników, a można je znaleźć w sprayach do ciała, dyfuzorach i świecach jako aromatyczną alternatywę dla syntetycznych repelentów. Nie zastępują one jednak zarejestrowanych produktów na obszarach zagrożonych chorobami przenoszonymi przez komary.

Przepisy i protokoły użycia#

Tradycyjny napar z liści pelargonii pachnącej

Składniki: kilka świeżych lub suszonych liści pelargonii pachnącej i 1 filiżanka wrzącej wody.

Sposób przygotowania: Włóż liście do filiżanki, zalej je wrzącą wodą, przykryj i odstaw na 5 do 7 minut, a następnie przecedź. Napar jest tradycyjnie pity w chwilach stresu i napięcia jako wsparcie odprężenia, ale częstotliwość picia należy ustalić z pracownikiem ochrony zdrowia, ponieważ brakuje badań klinicznych dotyczących bezpieczeństwa regularnego stosowania. Nie jest wskazany w ciąży, w okresie karmienia piersią ani dla małych dzieci.

Olejek do masażu z pelargonią pachnącą

Składniki: 5 kropli olejku eterycznego z pelargonii pachnącej i 30 ml roślinnego oleju bazowego, na przykład oleju ze słodkich migdałów lub oleju jojoba.

Sposób przygotowania: Wymieszaj olejek eteryczny z olejem bazowym w butelce z ciemnego szkła i najpierw wykonaj próbę uczuleniową na małym fragmencie skóry. Delikatnie wmasuj mieszankę w miejsca, w których odczuwasz ból mięśni lub stawów, co jest zastosowaniem tradycyjnie kojarzonym z łagodzeniem dyskomfortu, i po nałożeniu unikaj bezpośredniej ekspozycji na słońce.

Tonik do twarzy w sprayu z pelargonią pachnącą

Składniki: 10 kropli olejku eterycznego z pelargonii pachnącej i 100 ml hydrolatu różanego lub wody destylowanej.

Sposób przygotowania: Dodaj olejek eteryczny do hydrolatu lub wody destylowanej w butelce z atomizerem z ciemnego szkła i dobrze wstrząśnij przed każdym użyciem, ponieważ olejek nie miesza się z wodą. Rozpylaj na oczyszczoną twarz przy zamkniętych oczach, by uzyskać ściągające i tonizujące działanie tradycyjnie przypisywane roślinie w przypadku cery tłustej lub skłonnej do trądziku, a w razie pieczenia lub zaczerwienienia przerwij stosowanie.

Ciepły okład na podrażnioną skórę

Składniki: 3 krople olejku eterycznego z pelargonii pachnącej, 1 filiżanka ciepłej wody i czysta ściereczka lub gaza.

Sposób przygotowania: Dodaj olejek eteryczny do ciepłej wody i dobrze wymieszaj, zanurz ściereczkę lub gazę w roztworze, odciśnij nadmiar i przyłóż na 10 do 15 minut do podrażnionego miejsca, na przykład z egzemą lub ukąszeniami owadów. Zabieg można powtarzać w razie potrzeby jako tradycyjny sposób łagodzenia podrażnień, ale nie należy go stosować na otwarte lub rozległe rany.

Domowy syrop z liści pelargonii pachnącej

Składniki: garść świeżych liści pelargonii pachnącej, 500 ml wody i 250 g miodu.

Sposób przygotowania: Przygotuj z liści i wody mocny napar, odstaw na 15 minut i przecedź. Dodaj miód i podgrzewaj delikatnie w kąpieli wodnej, aż całkowicie się rozpuści, a następnie przechowuj syrop w wysterylizowanym szklanym słoiku w lodówce. Syrop jest tradycyjnie stosowany w małych porcjach przy kolkach i dolegliwościach trawiennych, a ilość i częstotliwość powinien ustalić pracownik ochrony zdrowia. Nie jest wskazany w ciąży, w okresie karmienia piersią ani dla małych dzieci, a miodu nigdy nie wolno podawać dzieciom poniżej 1. roku życia.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Aromaterapia

Olejek eteryczny z pelargonii pachnącej należy do najbardziej wszechstronnych olejków w aromaterapii, która tradycyjnie wykorzystuje go do wspierania dobrostanu emocjonalnego. Jego kwiatowy, lekko słodkawy zapach stosuje się w chwilach stresu, napięcia i przygnębienia, a wstępne badania analizują ten efekt, na razie bez jednoznacznych wniosków klinicznych. Można go rozpylać w pomieszczeniu, wdychać bezpośrednio z buteleczki lub nakładać na nadgarstki i skronie, zawsze rozcieńczony w oleju bazowym. Pojawia się też w tradycyjnych praktykach ukierunkowanych na łagodzenie napięcia nerwowego i wspieranie koncentracji.

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii pelargonia pachnąca pojawia się w preparatach do stosowania zewnętrznego ze względu na właściwości przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe i ściągające opisane w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach. Ekstrakty i nalewki trafiają do preparatów tradycyjnie stosowanych przy trądziku, egzemie, zapaleniu skóry i innych stanach zapalnych skóry, choć brak solidnych badań klinicznych potwierdzających ich skuteczność. Stosowanie wewnętrzne w celu regulacji poziomu glukozy nie ma uzasadnienia klinicznego, ponieważ działanie hipoglikemizujące zaobserwowano wyłącznie w badaniach przedklinicznych na szczurach. Każde stosowanie doustne, także przy zaburzeniach trawiennych, powinno być indywidualnie dobrane i nadzorowane przez wykwalifikowanego specjalistę, który oceni stan danej osoby i możliwe interakcje z lekami.

Kosmetologia naturalna

Dzięki aktywności przeciwutleniającej zaobserwowanej w laboratorium i przyjemnemu zapachowi pelargonia pachnąca jest popularnym składnikiem kosmetyków naturalnych, obecnym w serum do twarzy, kremach, balsamach do ciała i produktach do włosów. Przemysł kosmetyczny kojarzy ją z tonizowaniem skóry, zmniejszaniem widoczności zmarszczek i drobnych linii oraz odnową komórkową, ale te efekty wciąż nie mają solidnego potwierdzenia klinicznego. Tradycja poleca ją do cery tłustej i mieszanej ze względu na rzekomy wpływ na wydzielanie sebum, a także do skóry wrażliwej i podrażnionej. W tym ostatnim przypadku rozcieńczenie i próba uczuleniowa są jeszcze ważniejsze, ponieważ alergeny zapachowe zawarte w olejku mogą wywołać reakcję.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Pelargonia pachnąca jest zwykle dobrze tolerowana w zastosowaniach kulinarnych i przy prawidłowym stosowaniu zewnętrznym, ma jednak przeciwwskazania i skutki uboczne, które trzeba znać przed jakimkolwiek zastosowaniem leczniczym. Osoby uczulone na rośliny z rodziny Geraniaceae powinny unikać jej stosowania, ponieważ mogą wystąpić reakcje takie jak kontaktowe zapalenie skóry, pokrzywka, a w rzadkich przypadkach anafilaksja.

Olejku eterycznego, bogatego w cytronelol, geraniol i linalol, nigdy nie wolno spożywać. Na skórze należy go stosować zawsze rozcieńczony w oleju bazowym i dopiero po próbie uczuleniowej na małym fragmencie skóry, ponieważ geraniol i cytronelol figurują na liście alergenów zapachowych. W razie przypadkowego połknięcia, zwłaszcza w dużej ilości, olejek może wywołać podrażnienie żołądka. U osób z bardzo wrażliwą skórą zaczerwienienie lub swędzenie może pojawić się nawet po rozcieńczeniu produktu.

Należy unikać leczniczego stosowania rośliny i olejku eterycznego w ciąży, w okresie karmienia piersią i u małych dzieci z powodu braku rozstrzygających badań bezpieczeństwa w tych okresach życia. Działanie hipoglikemizujące ekstraktu zaobserwowano w badaniu przedklinicznym, dlatego osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe powinny zachować ostrożność i pozostawać pod kontrolą lekarza. Napar z liści należy do tradycji i nie ma badań klinicznych, które określałyby bezpieczną dawkę lub skuteczność u ludzi.

Interakcje z lekami

Nie ma szeroko udokumentowanych interakcji z lekami dla Pelargonium graveolens, ale osoby przyjmujące leki na stałe, zwłaszcza przeciwzakrzepowe lub przeciwcukrzycowe, powinny skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia przed zastosowaniem rośliny lub olejku eterycznego w celach leczniczych. Ostrożność wynika z hipotezy, że obecne w roślinie kumaryny mogą wpływać na krzepnięcie krwi, oraz z działania hipoglikemizującego zaobserwowanego u zwierząt, które mogłoby sumować się z działaniem leków stosowanych w kontroli poziomu glukozy.

Ciekawostki#

Pochodzenie i rozprzestrzenienie

Pelargonia pachnąca pochodzi z Republiki Południowej Afryki, gdzie rośnie w regionach górskich. Południowoafrykańskie pelargonie zaczęły docierać do Europy w XVII wieku za sprawą botaników i odkrywców, co utorowało drogę szybkiej popularności gatunku dzięki jego zapachowi i urodzie. Rozprzestrzenianie się rośliny na świecie przyspieszyło wraz z popytem ze strony perfumerii, która szukała alternatywy dla niezwykle drogiego olejku różanego. Obecnie pelargonię pachnącą uprawia się na dużą skalę w takich krajach jak Algieria, Chiny, Egipt i Maroko, które są głównymi producentami olejku geraniowego.

Różnorodność zapachów

Choć pelargonia pachnąca słynie z różanej woni, ona i jej mieszańce mogą mieć zaskakująco różnorodne zapachy, które wykraczają daleko poza aromat róż i obejmują kultywary o nutach cytryny, czekolady, gałki muszkatołowej, jabłka, mięty i sosny. Ta różnorodność wynika ze złożonego składu chemicznego olejków eterycznych, na który wpływają czynniki genetyczne, środowiskowe i uprawowe, i sprawia, że roślina jest obiektem pożądania kolekcjonerów i miłośników zapachów.

Zastosowanie w kuchni

Oprócz zastosowań leczniczych i aromatycznych liście i kwiaty pelargonii pachnącej są cenione w kuchni, gdzie nadają deserom, takim jak budynie, ciasta, dżemy i lody, wyrafinowaną kwiatową nutę. Świeże liście trafiają też do sałatek i octów, którym nadają niepowtarzalny smak. W niektórych kulturach używa się ich do przygotowania herbat i naparów, aromatycznego napoju, który tradycja kojarzy z odprężeniem. Ta wszechstronność uczyniła z pelargonii pachnącej wyjątkowy składnik wyrafinowanej gastronomii.

Najczęściej zadawane pytania#