Tamarindus indica (tamaryndowiec indyjski): właściwości i korzyści

Tamaryndowiec indyjski (Tamarindus indica L.) to drzewo z rodziny bobowatych o jadalnych owocach, pochodzące z tropikalnej Afryki i zadomowione w wielu regionach Azji i Ameryki Łacińskiej, a jego owoce potocznie nazywa się tamaryndem. Gatunek opisał Karol Linneusz, a od tysiącleci ceni się go zarówno w kuchni, jak i w medycynie tradycyjnej. Tamaryndowiec może osiągać od 10 do 25 metrów wysokości i ma gęstą koronę z zimozielonymi liśćmi, dzięki czemu w gorącym klimacie daje doskonały cień. Jego owoce w kształcie strąków kryją słodko-kwaśny miąższ, szeroko wykorzystywany w kuchni i w domowych środkach zaradczych wielu ludów.

W medycynie tradycyjnej tamaryndowiec pojawia się w przekazach dotyczących dolegliwości od problemów trawiennych po stany zapalne. Jego skład fitochemiczny, bogaty w kwasy organiczne, polisacharydy i flawonoidy, wyjaśnia łagodne działanie przeczyszczające miąższu oraz aktywność przeciwutleniającą i przeciwzapalną obserwowaną w badaniach laboratoryjnych. Współczesna nauka bada część tych tradycyjnych zastosowań, głównie w doświadczeniach na komórkach i zwierzętach, co pomaga zrozumieć, dlaczego owoc zachowuje ważne miejsce jako roślina spożywcza i lecznicza w wielu kulturach na całym świecie.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: tamarynd, tamaryndowiec indyjski.
• Angielski: Indian date, tamarind.
• Francuski: tamarin, tamarinier.
• Hiszpański: tamarindo, tamarindo de la India.
• Niemiecki: Indische Dattel, Tamarinde.
• Portugalski: tamarindeiro, tamarindo, tamarineiro, tamarinho (BR); tamarindo (PT).
• Włoski: tamarindo.

Synonimy botaniczne#

Według World Flora Online nazwą akceptowaną gatunku jest Tamarindus indica L., a poniższe nazwy, zaproponowane przez innych botaników dla tej samej rośliny, traktuje się obecnie jako synonimy:

• Tamarindus occidentalis Gaertn.
• Tamarindus officinalis Hook.
• Tamarindus umbrosa Salisb.

Rodzina botaniczna: Fabaceae#

Rodzina Fabaceae, znana również jako Leguminosae (po polsku bobowate), to jedna z największych rodzin roślin kwiatowych, licząca około 765 rodzajów i ponad 19 500 gatunków rozpowszechnionych na całym świecie. Wyróżnia ją wytwarzanie strąków oraz zdolność wielu gatunków do wiązania azotu atmosferycznego dzięki symbiozie z bakteriami. Rodzina obejmuje też rośliny o dużym znaczeniu gospodarczym, takie jak fasola, soczewica, soja i orzeszki ziemne, a także liczne gatunki lecznicze i ozdobne.

Tamaryndowiec ma cechy typowe dla tej rodziny, takie jak złożone liście pierzaste i owoc typu strąk (legumen), od którego pochodzi nazwa Leguminosae. Fabaceae słyną z wytwarzania szerokiej gamy związków bioaktywnych, m.in. flawonoidów, alkaloidów, garbników i saponin. Ta różnorodność chemiczna jest przedmiotem intensywnych badań farmakologicznych, które przyczyniły się do opracowania fitofarmaceutyków i suplementów diety.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Kora
• Kwiaty
• Liście
• Miąższ owocu
• Nasiona

Miąższ owocu to część o ugruntowanym zastosowaniu spożywczym, natomiast nasiona i liście, podobnie jak kwiaty i kora, należą do zastosowań tradycyjnych i mają znacznie mniej danych naukowych oraz danych o bezpieczeństwie niż miąższ.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

Wymienione poniżej zastosowania pochodzą z medycyny ludowej różnych regionów Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej i nie są równoznaczne ze wskazaniami potwierdzonymi w badaniach klinicznych.

• Działanie przeciwgorączkowe (przy gorączce)
• Gojenie ran
• Kontrola biegunki i czerwonki
• Łagodzenie zaparć
• Nudności w ciąży (spożywanie miąższu jako pokarmu)
• Problemy trawienne i bóle brzucha
• Stany zapalne
• Zakażenia robakami (robaczyce)

Właściwości terapeutyczne#

Większość opisanych poniżej działań zaobserwowano w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach, a niewiele z nich sprawdzono u ludzi, dlatego żadne nie zastępuje leczenia medycznego.

• Hepatoprotekcyjne (działanie obserwowane w zwierzęcych modelach uszkodzenia wątroby; nie jest to lek na wątrobę)
• Hipoglikemizujące (obniżenie poziomu glukozy we krwi obserwowane w badaniu przedklinicznym na szczurach z cukrzycą; nie zastępuje leków przeciwcukrzycowych)
• Kardioprotekcyjne (ochrona układu sercowo-naczyniowego sugerowana przez badania wstępne, bez potwierdzenia klinicznego)
• Obniżające poziom cholesterolu (obniżenie cholesterolu obserwowane w badaniach wstępnych)
• Przeciwbakteryjne (aktywność wobec bakterii obserwowana w testach laboratoryjnych)
• Przeciwutleniające (zdolność neutralizowania wolnych rodników mierzona w laboratorium)
• Przeciwwirusowe (aktywność opisana wyłącznie w testach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwzapalne (działanie ekstraktu z liści obserwowane w badaniach na zwierzętach)
• Przeczyszczające (łagodne i zależne od dawki działanie związane z kwasami organicznymi i błonnikiem miąższu)

Profil fitochemiczny#

Charakterystyczna kwasowość miąższu pochodzi głównie z kwasu winowego, któremu towarzyszy kwas szczawiowy, a rozpuszczalny błonnik, taki jak pektyny i śluzy, pomaga wyjaśnić łagodne działanie przeczyszczające owocu.

• Flawonoidy (apigenina, luteolina)
• Garbniki
• Gumy i śluzy
• Kwas szczawiowy
• Kwas winowy
• Limonen
• Pektyny
• Polisacharydy
• Terpeny
• Witaminy (A, C, z grupy B)

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

Świeży miąższ i sok to najczęstsze formy spożycia, ponieważ w wielu krajach należą do codziennej diety, natomiast ekstrakty i nalewki, jako preparaty skoncentrowane, wymagają konsultacji ze specjalistą ochrony zdrowia.

• Ekstrakt
• Kataplazm (okład)
• Nalewka
• Napar
• Odwar
• Sok
• Świeży miąższ

Synergia z innymi roślinami#

Zdrowie układu trawiennego

W tradycji ludowej tamaryndowiec łączy się z imbirem (Zingiber officinale) i miętą pieprzową (Mentha × piperita) w preparatach, które mają zapewnić komfort trawienny. W tym tradycyjnym ujęciu łagodne działanie przeczyszczające miąższu uzupełnia stosowanie imbiru przy nudnościach i mięty pieprzowej przy skurczach żołądkowo-jelitowych. Mieszankę tradycyjnie stosuje się w celu złagodzenia niestrawności, wzdęć i okazjonalnych zaparć, choć nie istnieją badania kliniczne dotyczące tego połączenia.

Metabolizm glukozy

Niektóre tradycyjne receptury łączą tamaryndowiec z cynamonem (Cinnamomum verum) i kozieradką (Trigonella foenum-graecum) jako wsparcie diety osób kontrolujących poziom cukru we krwi. Działanie hipoglikemizujące tamaryndowca zaobserwowano jak dotąd wyłącznie w badaniu przedklinicznym. Cynamon bada się pod kątem możliwego wpływu na wrażliwość na insulinę, a błonnik kozieradki pod kątem spowalniania wchłaniania glukozy. Ponieważ połączenie tych roślin może nasilać działanie leków przeciwcukrzycowych, osoby z cukrzycą typu 2 powinny rozważać tę mieszankę wyłącznie jako uzupełnienie diety i zawsze pod nadzorem lekarza.

Działanie przeciwutleniające

Tamaryndowiec pojawia się również obok kurkumy (Curcuma longa) i amli (Phyllanthus emblica) w tradycyjnych połączeniach kojarzonych z ochroną antyoksydacyjną. Flawonoidy i polisacharydy tamaryndowca, kurkuminoidy kurkumy i witamina C amli wykazują aktywność przeciwutleniającą zmierzoną w laboratorium. Mimo to nie ma dowodów, że mieszanka chroni komórki przed stresem oksydacyjnym w organizmie człowieka ani że oddala ryzyko chorób przewlekłych.

Przepisy i protokoły użycia#

Tradycyjny napar z miąższu tamaryndowca

Składniki: niewielka porcja miąższu tamaryndowca bez pestek i tyle gorącej wody, ile potrzeba na jedną filiżankę.

Przygotowanie: Umieść miąższ w naczyniu, zalej gorącą wodą i odstaw do zaparzenia na 10 do 15 minut, od czasu do czasu mieszając, aby się rozpuścił; następnie przecedź i wypij letni. Ten napar tradycyjnie stosuje się w celu złagodzenia okazjonalnych zaparć, z łagodnym wpływem na pasaż jelitowy, i zwykle pije się go rano lub przed snem. Ponieważ działanie przeczyszczające zależy od dawki, picie naparu nie powinno stać się codziennym nawykiem, a odpowiednią ilość należy ustalić ze specjalistą ochrony zdrowia.

Odwar z liści tamaryndowca przy gorączce

Składniki: 1 garść świeżych liści tamaryndowca i 1 litr wody.

Przygotowanie: Dokładnie umyj liście i włóż je do garnka z wodą; postaw na ogniu, gotuj przez 15 do 20 minut, zdejmij z ognia, przecedź i odstaw do ostygnięcia. W tradycji ludowej odwar ten pije się małymi porcjami w ciągu dnia, aby złagodzić złe samopoczucie i bóle towarzyszące stanom gorączkowym, co przypisuje się przeciwgorączkowym i przeciwzapalnym właściwościom liści. Ponieważ o bezpieczeństwie liści wiadomo znacznie mniej niż o bezpieczeństwie miąższu, ilość należy ustalić ze specjalistą ochrony zdrowia, a wysoka lub utrzymująca się gorączka wymaga oceny lekarskiej.

Okład z miąższu tamaryndowca na stany zapalne

Składniki: tyle miąższu tamaryndowca, ile potrzeba do pokrycia zmienionego miejsca.

Przygotowanie: Rozgnieć miąższ na jednolitą pastę i nałóż bezpośrednio na nieuszkodzoną skórę, w miejscu obrzęków lub stłuczeń; przykryj czystą tkaniną i pozostaw na 30 minut do 1 godziny. To zewnętrzne zastosowanie tradycyjnie wiąże się z łagodzeniem miejscowego stanu zapalnego, co przypisuje się przeciwzapalnym i antyseptycznym właściwościom miąższu. Nie nakładaj okładu na otwarte rany i przerwij stosowanie, jeśli pojawi się zaczerwienienie, swędzenie lub pieczenie.

Sok z tamaryndowca na trawienie

Składniki: 50 g miąższu tamaryndowca, 500 ml wody oraz cukier lub miód do smaku (opcjonalnie).

Przygotowanie: Rozpuść miąższ w wodzie, odstaw na kilka minut i dobrze rozgnieć, aby wydobyć smak; następnie przecedź, by usunąć pestki i włókna, i w razie potrzeby osłodź. W kuchniach wielu krajów szklankę tego soku tradycyjnie pije się po posiłku, by wspomóc trawienie, a orzeźwiający napój należy do codziennego jadłospisu. Ponieważ nadmiar miąższu działa przeczyszczająco, najlepiej pić go w ilościach typowych dla zwykłego napoju.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Ajurweda

W medycynie ajurwedyjskiej tamaryndowiec znany jest jako Amlika, co nawiązuje do kwaśnego smaku (amla) owocu, i ceniony głównie za właściwości wspomagające trawienie i przeczyszczające. Miąższ pojawia się w tradycyjnych przekazach jako środek łagodzący zaparcia, niestrawność i zaburzenia żółciowe. Liście i kora występują w tradycyjnych preparatach stosowanych przy stanach zapalnych i gorączce, co pokazuje wszechstronność rośliny w tej starożytnej tradycji indyjskiej.

Fitoterapia kliniczna

We współczesnej fitoterapii klinicznej tamaryndowiec bada się pod kątem możliwej roli w kontroli glikemii, obniżaniu cholesterolu i działaniu przeciwutleniającym. Standaryzowane ekstrakty z miąższu i nasion analizuje się również z myślą o opracowaniu suplementów. Jego stosowanie jako środka wspomagającego w schorzeniach metabolicznych i zapalnych lub jako łagodnego środka przeczyszczającego wciąż wymaga solidniejszych badań klinicznych. Jeśli już się po niego sięga, stosowanie powinno być dobrane indywidualnie, z uwzględnieniem dawkowania i możliwych interakcji z lekami, zawsze pod nadzorem specjalisty ochrony zdrowia.

Tradycyjna medycyna chińska (TMC)

W opisach związanych z tradycyjną medycyną chińską tamaryndowiec klasyfikuje się jako zioło o naturze kwaśnej i zimnej, którego działanie przypisuje się głównie meridianom Wątroby i Żołądka. W tej tradycji miąższ stosuje się, by wspierać trawienie, usuwać zastój pokarmowy i rozpraszać gorąco, i pojawia się on w przekazach dotyczących niestrawności, braku apetytu i zaparć. W niektórych przypadkach wykorzystuje się też nasiona, aby tonizować Śledzionę i Żołądek oraz harmonizować układ trawienny.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Przeciwwskazania ogólne

Miąższ jest bezpiecznym pokarmem i w ilościach spożywczych tamaryndowiec zwykle nie sprawia problemów, ale sytuacja zmienia się w przypadku skoncentrowanych ekstraktów i preparatów leczniczych. Kwas winowy i szczawiowy wymagają umiaru u osób z kamicą nerkową lub innymi problemami z nerkami, a osoby w takiej sytuacji powinny skonsultować się z lekarzem przed zastosowaniem skoncentrowanych ekstraktów z tamaryndowca. Alergia na tamaryndowiec występuje rzadko, ale możliwa jest reakcja krzyżowa z innymi roślinami strączkowymi. Osoby, które wcześniej zareagowały na rośliny z rodziny Fabaceae, takie jak orzeszki ziemne lub soja, powinny zachować ostrożność. Nasiona i liście należą do zastosowań tradycyjnych i mają mniej danych o bezpieczeństwie, co przemawia za ostrożnością w przypadku herbat i odwarów z tych części.

W ciąży miąższ spożywany jako zwykły pokarm jest dozwolony, natomiast nie należy stosować skoncentrowanych ekstraktów. W okresie karmienia piersią obowiązuje ta sama ostrożność, a każdy preparat leczniczy można stosować wyłącznie pod nadzorem specjalisty. U dzieci odwary, nalewki i ekstrakty z tamaryndowca również wymagają oceny pediatry przed użyciem.

Częste skutki uboczne

Skutki uboczne tamaryndowca są rzadkie i zwykle łagodne, a najczęstszy wynika z działania przeczyszczającego, które zależy od dawki i jest związane z kwasami organicznymi oraz błonnikiem miąższu. Dlatego nadmierne spożycie może wywołać biegunkę, a u osób wrażliwych dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak wzdęcia lub gazy. Z tego powodu tamaryndowca nie należy stosować jako rutynowego środka przeczyszczającego. Miąższ nakładany na skórę rzadko powoduje podrażnienie, ale warto przerwać jego stosowanie przy pierwszych oznakach zaczerwienienia lub swędzenia.

Interakcje z lekami

W niewielkich badaniach klinicznych udokumentowano interakcję: posiłek z miąższem tamaryndowca zwiększył biodostępność ibuprofenu i aspiryny u ochotników. Wymaga to ostrożności przy łączeniu owocu z tymi lekami, a przez analogię także z innymi lekami przeciwzapalnymi. Pacjenci przyjmujący leki przeciwzakrzepowe również powinni zachować ostrożność, ponieważ tamaryndowiec może teoretycznie zwiększać ryzyko krwawień, zwłaszcza w połączeniu z aspiryną.

Działanie hipoglikemizujące tamaryndowca zaobserwowano w badaniu przedklinicznym, dlatego osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe powinny zachować ostrożność przy ekstraktach i skoncentrowanych preparatach oraz kontrolować glikemię, aby uniknąć nadmiernych spadków cukru we krwi. Przed połączeniem tamaryndowca w dawkach leczniczych z jakimkolwiek lekiem skonsultuj się ze specjalistą ochrony zdrowia.

Ciekawostki#

Tamaryndowiec to drzewo długowieczne, zdolne przekroczyć 200 lat, a jego gęste i trwałe drewno wykorzystuje się do wyrobu mebli i sprzętów. W Indiach, gdzie uprawa ma bardzo dawną historię, drzewo w niektórych tradycjach uchodzi za święte i często sadzi się je w pobliżu świątyń. Zarówno nazwa zwyczajowa, wywodząca się z arabskiego tamar hindi (daktyl indyjski), jak i epitet indica odnoszą się do tego kraju, choć gatunek pochodzi z tropikalnej Afryki.

Miąższ owocu jest podstawowym składnikiem wielu kuchni azjatyckich, afrykańskich i latynoamerykańskich, obecnym w sosach, napojach, słodyczach i przyprawach. Nasiona, które dawniej wyrzucano, bada się dziś pod kątem ich potencjału w oczyszczaniu wody oraz jako źródło polisacharydów dla przemysłu spożywczego i farmaceutycznego.

Najczęściej zadawane pytania#