Cupressus sempervirens L. / Cyprys, znany potocznie jako cyprys wieczniezielony, cyprys włoski lub cyprys śródziemnomorski, to zimozielone drzewo iglaste z rodziny cyprysowatych (Cupressaceae), opisane przez Karola Linneusza w 1753 roku. Gatunek pochodzi ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego i z Iranu, przystosował się do bardzo zróżnicowanych warunków środowiskowych, dobrze rośnie zarówno na glebach kwaśnych, jak i zasadowych, i wykazuje niezwykłą odporność na suszę, a jego długowieczność robi wrażenie, bo niektóre okazy mają ponad 1000 lat.
W tradycji zielarskiej cyprys jest ceniony od starożytności w wielu kulturach, a jego liście i galbule (owoce w postaci małych szyszek) to części najczęściej wykorzystywane w medycynie tradycyjnej, które służą również jako surowiec do pozyskiwania olejku eterycznego i innych substancji czynnych. Badania laboratoryjne i na zwierzętach analizują część tych zastosowań i opisują działanie przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe i ściągające, ale badań klinicznych z udziałem ludzi wciąż jest niewiele, dlatego poniższe informacje mają charakter informacyjny i nie zastępują porady specjalisty ochrony zdrowia.
Nazwy ludowe i międzynarodowe
- Polski: cyprys, cyprys śródziemnomorski, cyprys wieczniezielony, cyprys włoski.
- Angielski: common cypress, evergreen cypress, funeral cypress, Italian cypress, Mediterranean cypress, pencil pine, pyramidal cypress, Tuscan cypress.
- Arabski: saro, saro al-bahr al-abiadh, shajarat el-saro.
- Chiński: di zhong hai bai mu.
- Francuski: cyprès commun, cyprès d’Italie, cyprès toujours vert.
- Hiszpański: ciprés común, ciprés italiano.
- Niemiecki: Echte Zypresse, Italienische Zypresse, Trauerzypresse.
- Portugalski: cipreste, cipreste-comum, cipreste-do-mediterrâneo, cipreste-italiano.
- Szwedzki: kretacypress.
- Włoski: cipresso comune, cipresso mediterraneo.
Synonimy botaniczne
Oprócz Cupressus sempervirens L., nazwy przyjętej dla tego gatunku, literatura naukowa notuje inne synonimy botaniczne, które odzwierciedlają zmienność morfologiczną drzewa i różne etapy jego klasyfikacji taksonomicznej na przestrzeni czasu:
- Cupressus horizontalis Mill.
- Cupressus pyramidalis Targ. Tozz.
- Cupressus sempervirens var. stricta Aiton
Rodzina botaniczna: Cupressaceae
Rodzina Cupressaceae (cyprysowate), do której należy Cupressus sempervirens, to zróżnicowana grupa roślin iglastych obejmująca drzewa i krzewy znane z odporności i zdolności przystosowania się do różnych klimatów i gleb. Jej gatunki są cenione ze względu na drewno, walory ozdobne i właściwości lecznicze przypisywane wytwarzanym przez nie związkom bioaktywnym, takim jak terpeny obecne w olejkach eterycznych, a do rodziny należą także tuje, często mylone z cyprysem.
Wykorzystywane części do herbat i preparatów
Tradycyjne preparaty wykorzystują przede wszystkim części wymienione poniżej, a olejek eteryczny, pozyskiwany z liści i szyszek, jest przeznaczony do inhalacji i stosowania zewnętrznego, zawsze po rozcieńczeniu.
- Liście
- Olejek eteryczny (pozyskiwany z liści i szyszek, nigdy do spożycia)
- Szyszki (małe zdrewniałe galbule, potocznie nazywane jagodami lub owocami)
Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania
Poniższa lista zawiera zastosowania odnotowane w medycynie ludowej różnych kultur i nie jest równoznaczna z potwierdzonymi wskazaniami. Krwotoki, krwawienia poza miesiączką, zaburzenia ze strony układu moczowego lub prostaty, napady astmy i zapalenie opłucnej to stany, które wymagają oceny lekarskiej przed jakimkolwiek zastosowaniem roślin.
- Bezsenność
- Biegunka
- Bóle menstruacyjne
- Bóle mięśni
- Brodawki
- Gorączka
- Grypa i przeziębienia
- Hemoroidy
- Krwawienia poza miesiączką
- Krwotoki
- Lęk i stres
- Menopauza
- Nietrzymanie moczu w dzień lub w nocy
- Niskie ciśnienie krwi
- Obrzęki nóg
- Owrzodzenia żylakowe
- Problemy z prostatą
- Rany lub zakażenia skóry
- Skurcze mięśni
- Trądzik
- Uczucie ciężkich nóg
- Uporczywy kaszel
- Zapalenie jelita grubego
- Zapalenie krtani
- Zapalenie opłucnej (zapalenie błony wyściełającej płuca)
- Zapalenie oskrzeli lub astma
- Zespół napięcia przedmiesiączkowego (PMS)
- Żylaki
Właściwości terapeutyczne
Poniższe właściwości pochodzą z przekazów tradycyjnych oraz z badań laboratoryjnych lub na zwierzętach i nie zostały jeszcze spójnie potwierdzone w badaniach klinicznych u ludzi.
- Antyproliferacyjne (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
- Aromatyczne (drzewny i świeży zapach, wykorzystywany w aromaterapii)
- Balsamiczne (według tradycji łagodzące dla dróg oddechowych)
- Estrogenne (działanie podobne do działania estrogenu, opisywane w tradycji i w badaniach eksperymentalnych)
- Moczopędne (tradycyjnie opisywane zwiększenie wydzielania moczu)
- Owadobójcze (działanie odstraszające i toksyczne dla owadów, obserwowane w przypadku olejku eterycznego)
- Przeciwbakteryjne (działanie przeciw bakteriom obserwowane w badaniach laboratoryjnych)
- Przeciwdrobnoustrojowe (działanie przeciw mikroorganizmom obserwowane w badaniach laboratoryjnych)
- Przeciwgrzybicze (działanie przeciw grzybom obserwowane w badaniach laboratoryjnych)
- Przeciwpasożytnicze (działanie obserwowane w badaniach eksperymentalnych)
- Przeciwpotne (tradycyjnie stosowane w celu ograniczenia pocenia się)
- Przeciwutleniające (zdolność neutralizowania wolnych rodników w testach laboratoryjnych)
- Przeciwwirusowe (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych)
- Przeciwzakrzepowe (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych, istotne dla osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe)
- Przeciwzapalne (efekt obserwowany w badaniach eksperymentalnych)
- Rozkurczowe (tradycyjnie stosowane przy kolkach i skurczach mięśni)
- Ściągające (powoduje obkurczanie tkanek, efekt wiązany z garbnikami)
- Uspokajające (tradycyjnie opisywane działanie relaksujące, zwłaszcza przy wdychaniu olejku)
- Wspomagające gojenie (tradycyjne zastosowanie przy drobnych ranach)
- Wykrztuśne (zastosowanie tradycyjne, zwłaszcza w inhalacjach)
Profil fitochemiczny
Wymienione poniżej związki zidentyfikowano w ekstraktach z liści i szyszek oraz w olejku eterycznym z cyprysa, a podane zawartości różnią się w zależności od pochodzenia rośliny, badanej części i metody ekstrakcji.
- Alfa-pinen (od 34,5 do 60,5% w olejku eterycznym)
- Alkaloidy (0,7%)
- Antrachinony
- Bioflawonoidy
- Cedrol (8,3% w olejku eterycznym)
- Delta-3-karen (22,1% w olejku eterycznym)
- Fenole (0,067%)
- Flawonoidy (0,22%)
- Garbniki (0,31%)
- Garbniki galusowe
- Garbniki katechinowe
- Glikozydy flawonoidowe
- Glikozydy nasercowe
- Kumaryny
- Kwas glicerynowy i kwas glikolowy
- Leukoantocyjany
- Limonen (4,6% w olejku eterycznym)
- Monoterpeny
- Olejki eteryczne
- Saponiny (1,9%)
- Saponozydy
- Seskwiterpeny
- Steroidy
- Terpenoidy
- Triterpeny
- Wolne chinony
Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)
Cyprys przygotowuje się na różne sposoby w zależności od drogi stosowania, a najważniejsza zasada mówi, że olejek eteryczny jest przeznaczony wyłącznie do inhalacji i do nakładania na skórę, zawsze po rozcieńczeniu, a nigdy do spożycia.
- Herbata (napar lub odwar)
- Inhalacja (z olejkiem eterycznym)
- Krem nawilżający (z rozcieńczonym olejkiem eterycznym)
- Nalewki i ekstrakty
- Okłady
- Olejek eteryczny (stosowanie miejscowe, zawsze po rozcieńczeniu)
Synergia z innymi roślinami
Łagodzenie stresu i niepokoju
W aromaterapii olejek eteryczny z cyprysa tradycyjnie łączy się z olejkiem lawendowym (Lavandula angustifolia) i rumiankowym (Matricaria chamomilla) w mieszankach stosowanych w dyfuzorach lub, zawsze po rozcieńczeniu, nakładanych na skórę, z zamiarem stworzenia atmosfery spokoju i dobrego samopoczucia. Ten tradycyjny przekaz wiąże tę kombinację z odprężeniem i zmniejszeniem napięcia nerwowego, co nie zastępuje opieki specjalisty w przypadku utrzymującego się lęku, a kobiety w ciąży nie powinny stosować tej mieszanki, której nie należy też używać u małych dzieci.
Inhalacje dla dróg oddechowych
W przypadku dróg oddechowych tradycja łączy olejek eteryczny z cyprysa z olejkiem eukaliptusowym (Eucalyptus globulus) oraz z olejkiem z melaleuki, zwanej też drzewem herbacianym (Melaleuca alternifolia), w inhalacjach stosowanych w celu złagodzenia niedrożności nosa, kaszlu i innych objawów grypy i przeziębienia. Takie zastosowanie opiera się na właściwościach wykrztuśnych i przeciwdrobnoustrojowych przypisywanych tym olejkom w źródłach tradycyjnych i w badaniach laboratoryjnych, a kobiety w ciąży nie powinny wykonywać tej inhalacji, której nie należy też przeprowadzać w pobliżu małych dzieci.
Przepisy i protokoły użycia
Odwar z szyszek cyprysa
Odwar, tradycyjnie stosowany przy żylakach, hemoroidach i dolegliwościach krążeniowych nóg, przygotowuje się z niewielkiej ilości zielonych lub suszonych szyszek, które najpierw się rozgniata, a następnie gotuje w wodzie przez około 10 minut, przecedza i pozostawia do przestygnięcia przed wypiciem.
Ponieważ brakuje danych o bezpieczeństwie stosowania wewnętrznego, ilość szyszek, liczbę filiżanek dziennie i czas stosowania należy ustalać indywidualnie, a źródła tradycyjne zawsze mówią o krótkich okresach i o piciu herbaty przed posiłkami. Przed użyciem tego preparatu skonsultuj się ze specjalistą ochrony zdrowia, pamiętając, że nie jest on przeznaczony dla kobiet w ciąży, kobiet karmiących piersią ani dzieci i nie należy go mylić z olejkiem eterycznym, którego nigdy nie wolno spożywać.
Inhalacja z olejkiem cyprysowym
Inhalacja, tradycyjnie stosowana w celu złagodzenia niedrożności nosa i kaszlu towarzyszących grypie i przeziębieniu, polega na dodaniu 3 do 5 kropli olejku eterycznego z cyprysa do naczynia z bardzo gorącą wodą, przykryciu głowy ręcznikiem i wdychaniu pary przez 5 do 10 minut.
Przez cały czas trwania zabiegu trzymaj oczy zamknięte, aby uniknąć podrażnienia, i przerwij inhalację przy jakimkolwiek pieczeniu błon śluzowych, pamiętając, że ta metoda nie jest przeznaczona dla kobiet w ciąży ani dla małych dzieci.
Rozcieńczony olejek do masażu zmęczonych nóg
Ten olejek do masażu, tradycyjnie stosowany przy bólach mięśni, skurczach, obrzękach i uczuciu ciężkości nóg, składa się z 1 do 3 kropli olejku eterycznego z cyprysa rozcieńczonych w 1 lub 2 łyżkach oleju bazowego, takiego jak olej ze słodkich migdałów lub olej kokosowy.
Najpierw wykonaj test uczuleniowy na małym fragmencie skóry, a jeśli nie pojawią się oznaki reakcji, nałóż mieszankę delikatnymi ruchami na wybrany obszar. Tradycja wiąże to zastosowanie z właściwościami ściągającymi, przeciwzapalnymi i obkurczającymi naczynia krwionośne, które przypisuje się cyprysowi, a nie z udowodnionym działaniem na żylaki, które wymagają kontroli lekarskiej.
Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.
Powiązane terapie
Aromaterapia
Olejek eteryczny z cyprysa zajmuje ważne miejsce w aromaterapii, gdzie jest ceniony za drzewny, świeży zapach i tradycyjnie stosowany, aby wspierać dobre samopoczucie emocjonalne w chwilach stresu, niepokoju i zmęczenia psychicznego. Praktycy wiążą jego wdychanie z lepszym nastrojem i jasnością umysłu, a tradycja aromaterapeutyczna łączy go także z pewnością siebie, siłą woli i wytrwałością, stosując go w dyfuzorach lub nakładając, zawsze po rozcieńczeniu, na punkty pulsu. Te skojarzenia należą do praktyki aromaterapeutycznej i nie są efektami wykazanymi w badaniach klinicznych.
Fitoterapia
W fitoterapii cyprys pojawia się w herbatach, nalewkach i ekstraktach tradycyjnie stosowanych przy dolegliwościach krążeniowych, oddechowych i skórnych, a takie zastosowanie opiera się na działaniu ściągającym, przeciwzapalnym i przeciwdrobnoustrojowym, które przypisuje się roślinie i które badano w laboratorium. Preparaty do stosowania wewnętrznego wymagają porady specjalisty ochrony zdrowia, przede wszystkim z powodu braku danych o bezpieczeństwie u ludzi oraz ze względu na przeciwwskazania opisane niżej.
Homeopatia
Rzadziej niż w innych podejściach cyprys może pojawiać się także w preparatach homeopatycznych, w których roślinę stosuje się w skrajnych rozcieńczeniach i dobiera, zgodnie z zasadami homeopatii, według całości objawów danej osoby i ich zgodności z profilem rośliny. Dla tych preparatów brakuje badań klinicznych, które wykazywałyby skuteczność w konkretnych schorzeniach.
Przeciwwskazania i skutki uboczne
Stosowanie cyprysa wymaga ostrożności, a największe ryzyko wiąże się z olejkiem eterycznym. Olejek eteryczny z cyprysa (Cupressus sempervirens) jest toksyczny po spożyciu i drażniący dla skóry i błon śluzowych, gdy nakłada się go bez rozcieńczenia. Roślina jest tradycyjnie stosowana jako środek emmenagogiczny (pobudzający krwawienie miesiączkowe), dlatego stosowanie wewnętrzne jest przeciwwskazane w ciąży ze względu na ryzyko skurczów macicy, co nie oznacza, że skuteczność tego działania została potwierdzona. W praktyce obowiązują następujące zasady:
- Małym dzieciom nie wolno podawać olejku, ani w inhalacji, ani na skórę.
- Nie spożywać olejku eterycznego w żadnej ilości.
- Nie stosować u kobiet w ciąży, w żadnej formie przygotowania.
- Osoby z nowotworem hormonozależnym powinny unikać stosowania bez porady lekarza, ponieważ opisano estrogenne działanie rośliny.
Cyprysa powinny unikać także kobiety karmiące piersią, dzieci w ogóle oraz osoby z zaburzeniami krzepnięcia krwi, nadciśnieniem tętniczym, padaczką w wywiadzie lub napadami drgawkowymi. Ponieważ badania laboratoryjne opisują działanie przeciwzakrzepowe, osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny porozmawiać z lekarzem przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu do stosowania wewnętrznego, i to samo dotyczy osób przyjmujących leki hormonalne, ze względu na działanie estrogenne przypisywane roślinie.
U osób uczulonych na rośliny z rodziny Cupressaceae mogą wystąpić reakcje alergiczne, a opisano też kontaktowe zapalenie skóry wywołane żywicą cyprysa. Na skórę olejek należy zawsze nakładać po rozcieńczeniu w oleju bazowym i po wcześniejszym teście alergicznym na małym fragmencie skóry, a wśród opisanych skutków ubocznych są podrażnienie skóry, podrażnienie nerek oraz, przy stosowaniu herbaty, zapalenie sutka. Cyprys nie zastępuje leczenia żylaków, hemoroidów, krwawień ani chorób układu oddechowego, a utrzymujące się objawy wymagają oceny specjalisty.
Ciekawostki
Symbol długowieczności i żałoby
Cyprys jest powszechnie uznawany za symbol długowieczności i nieśmiertelności dzięki niezwykłej odporności i długiemu życiu tego gatunku. Jednocześnie od starożytności klasycznej, a także w wielu współczesnych kulturach, zwłaszcza w basenie Morza Śródziemnego i w świecie muzułmańskim, drzewo to kojarzy się z żałobą i śmiercią i często sadzi się je na cmentarzach, a ta dwoistość odzwierciedla jego wyraziste miejsce zarówno w życiu, jak i w pamięci o tych, którzy odeszli.
Obecność w kulturze i religii
W kulturze perskiej cyprys nazywany jest „wdzięcznym cyprysem” (sarv-e nāz) i często pojawia się w poezji i sztuce jako obraz smukłej, eleganckiej sylwetki ukochanej osoby. W tradycji żydowskiej niektóre interpretacje utożsamiają cyprys z drewnem użytym do budowy Arki Noego i Świątyni Salomona, co pokazuje religijne i kulturowe znaczenie tego drzewa na przestrzeni dziejów.
Najczęściej zadawane pytania
Czy herbatę z cyprysa można stosować przy odchudzaniu?
Nie ma solidnych dowodów naukowych na to, że herbata z cyprysa pomaga w utracie masy ciała. Roślina ma opisane w tradycji działanie moczopędne, które może zwiększać wydalanie płynów, ale herbaty nie należy traktować jako sposobu na odchudzanie, ponieważ ten cel zależy od zbilansowanej diety i regularnej aktywności fizycznej.
Czy cyprys i tuja to ta sama roślina?
Nie, ponieważ cyprys (Cupressus sempervirens) i tuja (zwykle Thuja occidentalis lub inne gatunki z rodzaju Thuja), choć są roślinami iglastymi z rodziny Cupressaceae, należą do różnych rodzajów. Mimo podobieństw, takich jak łuskowate liście, różnią się pokrojem, wielkością i niektórymi właściwościami, bo cyprys wieczniezielony zwykle jest wysoki i ma kolumnową koronę, podczas gdy tuje mają bardziej zróżnicowane kształty i często sadzi się je jako żywopłoty.
Czy olejek eteryczny z cyprysa można nakładać na skórę bez rozcieńczenia?
Nie, ponieważ olejek eteryczny z cyprysa, jak większość olejków eterycznych, nakładany bez rozcieńczenia podrażnia skórę i błony śluzowe i może wywołać nadwrażliwość lub reakcje alergiczne. Przed nałożeniem należy go rozcieńczyć w oleju bazowym, takim jak olej migdałowy, jojoba lub kokosowy, a przed użyciem na większych powierzchniach warto wykonać test alergiczny na małym fragmencie skóry.
Czy olejek eteryczny z cyprysa można przyjmować doustnie?
Nie, ponieważ olejek eteryczny z cyprysa jest toksyczny po spożyciu, dlatego jego stosowanie powinno ograniczać się do inhalacji i nakładania na skórę, zawsze po rozcieńczeniu. Małym dzieciom nie wolno podawać olejku żadną drogą, a osoby rozważające wewnętrzne stosowanie preparatu z tej rośliny powinny najpierw porozmawiać ze specjalistą ochrony zdrowia.
Czy kobiety w ciąży mogą stosować cyprys?
Nie, ponieważ roślina jest tradycyjnie stosowana jako środek emmenagogiczny, czyli pobudzający krwawienie miesiączkowe, dlatego stosowanie wewnętrzne jest przeciwwskazane w ciąży ze względu na ryzyko skurczów macicy. Kobiety w ciąży nie powinny też używać olejku eterycznego, a zalecenie unikania cyprysa obejmuje również kobiety karmiące piersią.
Czy osoby z nowotworem hormonozależnym mogą stosować cyprys?
Osoby z nowotworem hormonozależnym powinny unikać stosowania cyprysa bez porady lekarza. Roślina ma działanie estrogenne opisane w tradycji i w badaniach eksperymentalnych, czyli zachowuje się podobnie do estrogenu, dlatego każda forma stosowania wymaga oceny lekarza prowadzącego leczenie.
Uwaga: ta treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady specjalisty. Przed zastosowaniem roślin leczniczych skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza w ciąży, w okresie karmienia piersią lub podczas przyjmowania leków.
Referencje i badania naukowe
Recenzowane Badania Naukowe (6)
- PMC2023 Al-Rajhi AMH, et al. Antimicrobial, Antidiabetic, Antioxidant, and Anticoagulant Activities of Cupressus sempervirens In Vitro and In Silico. Molecules. 2023.
- PMC2023 Batiha GE, et al. Bioactive compounds, pharmacological actions and pharmacokinetics of Cupressus sempervirens. Naunyn Schmiedebergs Arch Pharmacol. 2023.
- PMC2023 Galovičová L, et al. Biological Activity of Cupressus sempervirens Essential Oil. Plants (Basel). 2023.
- PMC2024 Rguez S, et al. Bioguided fractionation of procyanidin B2 as potent anti coxsackie virus B and Herpes simplex from cypress (Cupressus sempervirens L.). Int J Environ Health Res. 2024.
- PMC2020 Samaran Q, et al. Allergic contact dermatitis to Cupressus sempervirens resin and cross-reaction with colophonium. Contact Dermatitis. 2020.
- PMC2024 Sriti J, et al. Antioxidant, antibacterial and insecticidal activities of cypress (Cupressus sempervirens L.) essential oil. Int J Environ Health Res. 2024.
Lektury Uzupełniające (1)
- 2022 Degaïchia H, et al. Cribado fitoquímico y efecto antibacteriano de extractos fenólicos de dos Cupressus mediterráneos. Revista Mexicana de Ciencias Agrícolas. 2022.
