Scutellaria lateriflora (tarczyca bocznokwiatowa): właściwości

Scutellaria lateriflora L. / tarczyca bocznokwiatowa to wieloletnia roślina zielna z rodziny Lamiaceae, pochodząca z Ameryki Północnej i od stuleci ceniona przez tradycje, które stosują ją jako środek uspokajający. Po polsku nazywa się ją tarczycą bocznokwiatową, a w międzynarodowym handlu zielarskim często występuje pod angielską nazwą skullcap. Na przestrzeni dziejów korzystały z niej różne rdzenne ludy Ameryki Północnej, a z czasem weszła do tradycyjnej medycyny pochodzenia europejskiego, która stosuje ją do dziś. Jej drobne, niebieskie kwiaty w kształcie trąbki otwierają się od lipca do września. Roślina dobrze rośnie w wilgotnych siedliskach, takich jak bagna i podmokłe łąki, co świadczy o jej przystosowaniu do dość specyficznych środowisk. Współczesne badania analizują jej związki bioaktywne, przede wszystkim flawonoidy, w doświadczeniach laboratoryjnych, na zwierzętach oraz w małych grupach ochotników. Wyniki te są jednak wciąż wstępne i nie wystarczają, by potwierdzić tradycyjne zastosowania.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

Sama nazwa tarczyca jest niejednoznaczna, ponieważ obejmuje kilka gatunków z rodzaju Scutellaria, a w mowie potocznej oznacza również gruczoł tarczowy. Dlatego forma tarczyca bocznokwiatowa jest po polsku najbardziej precyzyjna, gdy trzeba wskazać Scutellaria lateriflora w tekstach, przepisach i na etykietach produktów.

• Polski: tarczyca bocznokwiatowa, skullcap.
• Angielski: American skullcap, blue skullcap, hoodwort, mad dog skullcap, scullcap, side-flowering skullcap.
• Francuski: scutellaire latériflore.
• Hiszpański: escutelaria, escutelaria de Virginia, tercianaria.
• Niemiecki: Helmkraut, Virginisches Helmkraut.
• Portugalski: escutelária, escutelária-americana, skullcap, solidéu.
• Włoski: scutellaria, scutellaria lateriflora.

Synonimy botaniczne#

Literatura botaniczna podaje Cassida lateriflora (L.) jako synonim Scutellaria lateriflora L. Nazwa ta pochodzi z dawnej klasyfikacji, w której gatunek przeniesiono do innego rodzaju, i nie jest już stosowana przez referencyjne bazy taksonomiczne.

Rodzina botaniczna: Lamiaceae#

Scutellaria lateriflora należy do rodziny Lamiaceae, po polsku jasnotowatych, dawniej nazywanych wargowymi. To jedna z największych i najbardziej zróżnicowanych rodzin roślin kwiatowych, licząca około 7200 gatunków rozsianych po całym świecie. Jasnotowate wyróżniają się łodygami o przekroju czworokątnym, liśćmi naprzeciwległymi i kwiatami dwuwargowymi, często zebranymi w okółkowe kwiatostany. Wiele gatunków z tej rodziny ceni się za walory aromatyczne, kulinarne i lecznicze, jak bazylia, lawenda, mięta i rozmaryn. Obecność olejków eterycznych i związków fenolowych, wyraźna cecha tej grupy, w dużej mierze tłumaczy ich szerokie zastosowania lecznicze i etnobotaniczne.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

W tradycji zielarskiej wykorzystuje się części nadziemne tarczycy bocznokwiatowej, czyli kwiaty, liście i łodygi, które stanowią podstawę naparów, nalewek i ekstraktów opisanych dalej. To odróżnia ją od tarczycy bajkalskiej, innego gatunku, u którego surowcem jest korzeń.

• Kwiaty
• Liście
• Łodygi

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

Zapiski etnobotaniczne dotyczące tarczycy bocznokwiatowej obejmują zastosowania rdzenne i ludowe z Ameryki Północnej, a także utrwalone miejsce tej rośliny w zachodniej fitoterapii. Należy je traktować jako dokumentację historyczną i kulturową, a nie jako wskazanie terapeutyczne w jakiejkolwiek chorobie.

• Działanie emenagogiczne, czyli pobudzanie krwawienia miesiączkowego, odnotowane u kobiet z ludu Czirokezów.
• Łagodne uspokojenie i wspieranie snu w tradycyjnym ziołolecznictwie.
• Łagodzenie lęku i stresu, zastosowanie szeroko zalecane przez fitoterapeutów.
• Wodowstręt (wścieklizna) i histeria, ludowe zastosowanie w Ameryce Północnej od 1773 roku, dziś porzucone.

Właściwości terapeutyczne#

Poniższe właściwości podsumowują to, co tradycja przypisuje roślinie, oraz to, co zaczęto badać w doświadczeniach laboratoryjnych, na zwierzętach lub w małych grupach ochotników. Żadna z nich nie została dotąd potwierdzona w dużych, dobrze kontrolowanych badaniach klinicznych.

• Antyoksydacyjne (działanie na wolne rodniki obserwowane w laboratorium)
• Hipocholesterolemiczne (wpływ na poziom cholesterolu opisany we wstępnych badaniach)
• Immunomodulujące (wpływ na odpowiedź immunologiczną obserwowany we wstępnych badaniach)
• Neuroprotekcyjne (ochrona komórek nerwowych obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwbakteryjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwdrgawkowe (efekt obserwowany w modelach zwierzęcych, bez potwierdzenia u ludzi)
• Przeciwlękowe (zapis tradycyjny, analizowane w niewielkich próbach klinicznych ze zdrowymi ochotnikami)
• Przeciwrobacze (tradycyjne stosowanie przeciw robakom jelitowym)
• Przeciwwirusowe (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (aktywność opisana we wstępnych badaniach)
• Rozkurczowe (zapis tradycyjny dotyczący łagodzenia skurczów mięśni)
• Uspokajające (zapis tradycyjny dotyczący odprężenia i wspierania snu)

Profil fitochemiczny#

Profil chemiczny tarczycy bocznokwiatowej wyznaczają polifenole, przede wszystkim flawonoidy, do których należą bajkalina, bajkaleina i wogonina. Roślina zawiera też niewielką frakcję olejku eterycznego złożoną z seskwiterpenów. Stężenie tych substancji znacznie się różni w zależności od metody ekstrakcji użytej przy wytwarzaniu produktu.

• Flawonoidy: bajkaleina, bajkalina, chryzyna, daidzeina, genkwanina, hesperetyna, kwercetyna, laterifloryna, naryngenina, oroksylina A, rutyna, skutelaryna, wogonina.
• Olejek eteryczny: β-elemen, α-humulen, τ-kadinen, kalamenen, α-kubeben.
• Pozostałe związki: chryzyno-6-C-arabinozylo-glikozyd, trans-martynozyd, melatonina, serotonina, trans-werbaskozyd, wiscydulina, wiscydulina III-2′-O-glikozyd, wogonozyd.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

Tarczyca bocznokwiatowa trafia do konsumentów w różnych postaciach, od najbardziej tradycyjnych, jak napar z suszonych części nadziemnych, po przemysłowe, takie jak kapsułki i ekstrakty. Wybór między nimi należy skonsultować z lekarzem lub farmaceutą, ponieważ stężenie związków bardzo się różni w zależności od postaci.

• Ekstrakty płynne
• Herbaty (napary)
• Kapsułki
• Nalewki

W każdej postaci decydujące znaczenie ma pochodzenie produktu, ponieważ zafałszowanie innymi roślinami, omówione w części o przeciwwskazaniach, jest głównym udokumentowanym ryzykiem dla osób stosujących tarczycę bocznokwiatową.

Synergia z innymi roślinami#

Lęk i bezsenność

W tradycji zielarskiej tarczycę bocznokwiatową często łączy się z kozłkiem lekarskim (Valeriana officinalis), męczennicą cielistą (Passiflora incarnata) i rumiankiem pospolitym (Matricaria chamomilla). Takie mieszanki stosuje się tradycyjnie, aby nasilić działanie uspokajające i ułatwić sen w okresach nerwowości. Idea tych połączeń zakłada, że flawonoidy tarczycy bocznokwiatowej działałyby wspólnie ze związkami pozostałych roślin, co pozostaje hipotezą niepotwierdzoną w badaniach klinicznych. Ponadto połączenie z kozłkiem pojawia się w opisach uszkodzeń wątroby przedstawionych w części o przeciwwskazaniach, dlatego przed użyciem konieczna jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą.

Stres i napięcie nerwowe

W chwilach stresu i napięcia nerwowego tarczycę bocznokwiatową można łączyć z melisą lekarską (Melissa officinalis) i owsem zwyczajnym (Avena sativa), w połączeniu odnotowanym przez tradycję. W tej mieszance melisa wnosi swoją renomę środka uspokajającego i rozkurczowego, a owies rolę toniku dla układu nerwowego, jaką przypisuje mu zachodnia fitoterapia. Według tej tradycji całość miałaby dawać szersze wsparcie w stresie i rozdrażnieniu, co opisuje jedynie literatura zielarska, bez potwierdzenia w kontrolowanych badaniach.

Wsparcie nastroju

Tarczyca bocznokwiatowa występuje też w połączeniu z dziurawcem zwyczajnym (Hypericum perforatum) w recepturach tradycyjnie stosowanych dla dobrostanu emocjonalnego. To połączenie wymaga szczególnej ostrożności, ponieważ dziurawiec wchodzi w interakcje z wieloma lekami, w tym z antydepresantami, doustnymi środkami antykoncepcyjnymi i lekami przeciwzakrzepowymi. Z tego powodu mieszankę można rozważać wyłącznie pod nadzorem lekarza, który oceni przyjmowane leki i rzeczywistą potrzebę jej stosowania.

Przepisy i protokoły użycia#

Kapsułki

Kapsułki z suchym ekstraktem tarczycy bocznokwiatowej są tradycyjnie stosowane, by sprzyjać odprężeniu, ale stężenie ekstraktów bardzo się różni w zależności od producenta. Dlatego ilość i częstotliwość stosowania należy ustalić z lekarzem lub farmaceutą, a nie tylko na podstawie informacji na etykiecie. Niewielkie badania kliniczne ze zdrowymi ochotnikami testowały ekstrakty z rośliny przez krótki czas i przyniosły wstępne wyniki dotyczące nastroju i lęku. Dane te nie pozwalają jeszcze ustalić bezpiecznej i skutecznej dawki do długotrwałego stosowania, dlatego przed rozpoczęciem należy skonsultować się ze specjalistą.

Herbata (napar)

Napar to najpopularniejsza forma spożywania tarczycy bocznokwiatowej, tradycyjnie stosowana, by sprzyjać odprężeniu i zasypianiu pod koniec dnia. Aby go przygotować, umieść niewielką porcję suszonych części nadziemnych, takich jak liście i kwiaty, w filiżance gorącej, ale nie wrzącej wody. Parz przez 10 do 15 minut, przecedź i wypij od razu, zawsze unikając wrzątku, aby zachować lotne związki zioła. Ilość surowca i liczbę filiżanek dziennie należy ustalić ze specjalistą, zwłaszcza przy stałym stosowaniu.

Nalewka

Nalewka z tarczycy bocznokwiatowej to skoncentrowany preparat alkoholowy, tradycyjnie stosowany dla odprężenia. Zgodnie ze zwyczajem zielarskim rozcieńcza się ją zwykle w odrobinie wody lub soku i przyjmuje między posiłkami. W domowym sposobie przygotowania opisywanym przez tradycję stosuje się proporcję 1:2, czyli jedną część świeżego ziela na dwie części alkoholu 80%, lub 1:4, gdy punktem wyjścia jest ziele suszone. Mieszaninę maceruje się przez kilka tygodni, a następnie przecedza. Ponieważ jest to skoncentrowany ekstrakt zawierający alkohol, dzienną ilość powinien wskazać lekarz lub farmaceuta. Nalewka nie jest też odpowiednia dla kobiet w ciąży, kobiet karmiących piersią, dzieci ani osób, które muszą unikać alkoholu.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Terapia kwiatowa

W terapii kwiatowej producenci opisują esencję z tarczycy bocznokwiatowej jako wsparcie równowagi emocjonalnej i więzi między ciałem a duszą. W tym ujęciu zaleca się ją osobom, które czują się przytłoczone, mają trudności z odprężeniem lub doświadczają silnej niechęci do samych siebie i surowej samokrytyki. Ci sami producenci przypisują esencji zdolność uspokajania układu nerwowego, pomocy w radzeniu sobie z nałogami, wspierania intuicji i dawania poczucia wewnętrznego spokoju. Mówią też o ułatwianiu integracji nowych wibracji elektrycznych, pojęciu właściwym terapii kwiatowej. Żadna z tych koncepcji nie ma potwierdzenia naukowego, a esencja nie zastępuje opieki lekarskiej ani psychologicznej.

Homeopatia

W homeopatii Scutellaria lateriflora przygotowuje się jako lek wskazywany przy zmęczeniu, któremu towarzyszą bóle czołowej części głowy. Stosuje się ją także jako środek uspokajający układ nerwowy, zwłaszcza w stanach, w których dominują strach i pobudzenie. Homeopatyczna materia medica wymienia ją ponadto przy pobudliwości serca, pląsawicy, niepokoju nerwowym i skurczach u dzieci, szczególnie w okresie ząbkowania. Opisuje się ją jako zdolną do uspokojenia układu nerwowego bez nadmiernej sedacji, za pomocą rozcieńczonych dawek, które zgodnie z zasadą homeopatii miałyby pobudzać zdolność organizmu do regeneracji. Te zastosowania nie mają potwierdzenia w kontrolowanych badaniach klinicznych, dlatego objawy sercowe, neurologiczne oraz wszelkie dolegliwości u dzieci wymagają oceny lekarskiej.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Tarczyca bocznokwiatowa jest zwykle uważana za bezpieczną, jeśli stosuje się ją prawidłowo, a produkt pochodzi ze sprawdzonego źródła. Mimo to literatura specjalistyczna opisuje wyraźne przeciwwskazania i działania niepożądane. Do zgłaszanych efektów należą arytmie serca, drgawki, fascykulacje mięśniowe, hepatotoksyczność, splątanie i stupor. Dlatego w trakcie stosowania należy monitorować czynność wątroby, a każdy nietypowy objaw powinien skłonić do natychmiastowego przerwania stosowania i zwrócenia się po pomoc lekarską.

Z powodu braku danych dotyczących bezpieczeństwa należy unikać tarczycy bocznokwiatowej w ciąży i podczas karmienia piersią. Odnotowane stosowanie jej jako środka emenagogicznego przez kobiety z ludu Czirokezów dodatkowo uzasadnia ostrożność w czasie ciąży. Także dzieci, osoby z istniejącą chorobą wątroby i osoby z napadami drgawek w wywiadzie nie powinny stosować tej rośliny bez indywidualnej porady lekarskiej.

Zafałszowania i ryzyko dla wątroby

Udokumentowane przypadki zapalenia wątroby przypisywane produktom określanym jako skullcap/tarczyca okazały się skutkiem zafałszowania produktu przez Teucrium chamaedrys (ożanka właściwa), inny gatunek o znanym działaniu hepatotoksycznym; dlatego kluczowe jest kupowanie wyłącznie produktu z wiarygodną identyfikacją botaniczną, od rzetelnego dostawcy. Oprócz tego gatunku w produktach sprzedawanych jako tarczyca znajdowano również Teucrium canadense. Obie rośliny określane jako ożanka (ang. germander) zawierają potencjalnie hepatotoksyczne diterpeny, zdolne uszkodzić wątrobę. Z tego powodu opracowano analizy profilu fenolowego, które pozwalają odróżnić surowiec autentyczny od zafałszowanego. Rzadkie uszkodzenia wątroby wiązano także z samą tarczycą, zwłaszcza w połączeniu z innymi ziołami. W niektórych opisach połączenie z kozłkiem lub z pau d’arco wiązano z poważnymi problemami wątrobowymi, co podkreśla, jak ważne jest unikanie mieszanek bez porady specjalisty.

Różnica w stosunku do tarczycy bajkalskiej

Scutellaria baicalensis, znana jako tarczyca bajkalska lub huang qin i stosowana w tradycyjnej medycynie chińskiej, to gatunek inny niż tarczyca bocznokwiatowa. W jej przypadku surowcem jest korzeń, a najlepiej zbadanym związkiem czynnym jest bajkalina, skoncentrowana w tym organie. Dlatego nie należy mylić zastosowań obu roślin ani przenosić danych o bezpieczeństwie, ilościach czy wynikach badań z jednego gatunku na drugi. Ta ostrożność dotyczy także czytania etykiet i wyboru suplementów.

Interakcje z lekami

Tarczyca bocznokwiatowa działa uspokajająco (sedatywnie), dlatego nie należy łączyć jej z alkoholem, barbituranami ani benzodiazepinami. To samo dotyczy innych środków uspokajających i leków działających na ośrodkowy układ nerwowy, takich jak leki nasenne i przeciwlękowe, ponieważ sumowanie się efektów może nasilić senność i osłabić refleks. Osoby przyjmujące jakiekolwiek leki na stałe, zwłaszcza przeciwdepresyjne lub przeciwzakrzepowe, powinny przed rozpoczęciem stosowania skonsultować się z lekarzem. Zalecenie to obejmuje również mieszanki z dziurawcem wymienione w części o synergii, ponieważ ta roślina wchodzi w interakcje z wieloma z tych leków. Niektóre źródła referencyjne wspominają ponadto o możliwości uszkodzenia płuc związanego ze stosowaniem tarczycy, efekcie słabo udokumentowanym, który podkreśla potrzebę nadzoru specjalisty.

Ciekawostki#

Angielska nazwa skullcap, oznaczająca małą, przylegającą do głowy czapeczkę podobną do piuski, pochodzi od charakterystycznego kształtu kwiatów, które przypominają małe hełmy lub czapeczki. Dzięki tej cesze morfologicznej Scutellaria lateriflora należy do gatunków najłatwiejszych do rozpoznania w naturze. Historycznie roślina zyskała przydomek mad dog skullcap, czyli mniej więcej tarczyca wściekłego psa, z powodu zastosowania, jakie miała w Ameryce Północnej od 1773 roku. W tamtych czasach była ludowym środkiem na wodowstręt wywołany wścieklizną, a także na histerię. Te zastosowania zostały dziś porzucone i nie mają podstaw naukowych, ponieważ wścieklizna jest groźną chorobą, która wymaga szczepienia i natychmiastowej pomocy lekarskiej. Mimo to pokazują one, jak długo roślina obecna jest w medycynie tradycyjnej i jak dawno dostrzeżono jej właściwości uspokajające i sedatywne. Wiele rdzennych kultur Ameryki Północnej ceniło te właściwości, co utrwaliło miejsce tarczycy bocznokwiatowej w etnobotanice. Nazwa tarczyca odnosi się też do innych gatunków z tego rodzaju, takich jak Scutellaria baicalensis z medycyny chińskiej. To wyjaśnia, dlaczego dla Scutellaria lateriflora preferuje się formę tarczyca bocznokwiatowa.

Najczęściej zadawane pytania#