Glechoma hederacea (kurdybanek): właściwości i korzyści

Glechoma hederacea L. / Bluszczyk kurdybanek to wieloletnie, płożące się zioło z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), pochodzące z Europy i Azji. Gatunek zadomowił się w dużej części Ameryki Północnej i w innych regionach o klimacie umiarkowanym, gdzie tworzy gęste kobierce na trawnikach, na skrajach lasów i w wilgotnych, zacienionych miejscach. Stosowanie rośliny w europejskiej medycynie ludowej ma długą historię i pojawia się w dawnych zielnikach, w angielskiej tradycji piwowarskiej oraz w domowych przepisach na herbatki i okłady, niemal zawsze w związku z drogami oddechowymi, trawieniem i skórą. Badania laboratoryjne i na zwierzętach weryfikują część tych przekazów, zwłaszcza w odniesieniu do związków fenolowych i triterpenów rośliny, ale wciąż brakuje badań klinicznych z udziałem ludzi, które mogłyby potwierdzić jakiekolwiek korzyści. Ponieważ olejek eteryczny zawiera pulegon, kurdybanek wymaga szczególnych środków ostrożności, opisanych w dalszej części artykułu, i nie należy go mylić z bluszczem pospolitym, trującym pnączem z innej rodziny roślin.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: bluszczyk kurdybanek, kurdybanek.
• Angielski: alehoof, catsfoot, creeping charlie, field balm, gill-over-the-ground, ground-ivy, run-away-robin, tunhoof.
• Francuski: gléchome, lierre terrestre.
• Hiszpański: hiedra terrestre, hierba terrestre, yedra terrestre.
• Niemiecki: Efeublättriger Gundermann, Erd-Efeu, Gundermann.
• Portugalski: glecoma, hera-terrestre.
• Włoski: edera terrestre, ellera terrestre.

Wiele z tych nazw nawiązuje do podobieństwa zaokrąglonych liści i płożącego pokroju do bluszczu, a angielskie alehoof i tunhoof przypominają o dawnym wykorzystaniu rośliny przy warzeniu piwa. Niektóre nazwy ludowe krążące w starszych źródłach zostały pominięte, ponieważ nie da się ich zweryfikować dla tego gatunku albo odnoszą się do innych roślin. Dotyczy to portugalskiej nazwy erva-de-são-joão, używanej przede wszystkim dla dziurawca zwyczajnego (Hypericum perforatum), a jej pominięcie pozwala uniknąć pomyłek przy zakupie lub rozpoznawaniu ziela.

Synonimy botaniczne

Główne synonimy botaniczne Glechoma hederacea L. to Nepeta glechoma Benth. i Nepeta hederacea, nazwy odzwierciedlające pokrewieństwo rośliny z rodzajem Nepeta, do którego należy kocimiętka, w obrębie tej samej linii rozwojowej rodziny jasnotowatych. Nazwy te pojawiają się w starszych klasyfikacjach taksonomicznych i w części literatury herbaryjnej, ale obecnie akceptowaną nazwą jest Glechoma hederacea L. W Azji Wschodniej roślina stosowana w medycynie tradycyjnej jest zwykle traktowana jako Glechoma hederacea var. longituba lub jako odrębny gatunek, Glechoma longituba, i ta rozbieżność często pojawia się w badaniach fitochemicznych publikowanych w Chinach i Korei. Znajomość tych synonimów i odmian ułatwia odnalezienie dawnych i nowych badań dotyczących tej samej rośliny oraz zmniejsza ryzyko pomylenia gatunków w bazach danych, katalogach herbariów i na etykietach produktów.

Rodzina botaniczna: Lamiaceae

Glechoma hederacea należy do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), która obejmuje ponad 7 tysięcy gatunków, w tym wiele roślin aromatycznych używanych w kuchni, perfumiarstwie i fitoterapii, takich jak lawenda, mięta, rozmaryn i tymianek. Rośliny z tej grupy mają zwykle czworokątne łodygi, naprzeciwległe liście, dwuwargowe kwiaty i drobne gruczoły na powierzchni liści, w których gromadzą się olejki eteryczne. Kurdybanek ma te same cechy, które tłumaczą lekko miętowy zapach jego liści po roztarciu. Typowy owoc tej rodziny rozpada się na cztery drobne rozłupki, a chemię grupy wyznaczają kwas rozmarynowy, flawonoidy i terpenoidy, związki obecne w znaczących ilościach także w kurdybanku. W obrębie rodziny rodzaj Glechoma jest niewielki i obejmuje zaledwie kilka gatunków rozmieszczonych w Eurazji, wśród nich Glechoma hirsuta, analizowany już w badaniach porównawczych obok kurdybanku.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Kwiaty
• Kwitnące części nadziemne, z których pozyskuje się także olejek eteryczny
• Liście

Liście i kwitnące części nadziemne skupiają większość związków fenolowych i olejku eterycznego i to właśnie one pojawiają się w tradycyjnych przepisach na herbatki, nalewki i okłady. Roślina kwitnie wiosną, wydając drobne niebieskofioletowe kwiaty zebrane w kątach liści, a w europejskiej tradycji zielarskiej zbiera się ją zwykle w tym okresie. Olejek eteryczny, otrzymywany przez destylację części nadziemnych, jest produktem skoncentrowanym, który nadaje się wyłącznie do rozcieńczonego stosowania zewnętrznego lub do inhalacji i nigdy nie może być przyjmowany doustnie.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Poniższe wzmianki, pochodzące z europejskiej medycyny ludowej i z tradycji azjatyckich, opisują, jak roślinę wykorzystywano na przestrzeni wieków, i nie mają wartości wskazań klinicznych.

• Astma
• Bezsenność
• Biegunka
• Bóle głowy
• Choroby nerek
• Cukrzyca (wzmianka tradycyjna, bez potwierdzenia klinicznego)
• Gorączka
• Grypa
• Hemoroidy
• Kaszel
• Kolki jelitowe i wzdęcia
• Lęk i nerwowość
• Nadkwaśność żołądka
• Nadmiar wydzieliny (nieżyt)
• Powierzchowne rany
• Stany zapalne (ogólne, oczu i skóry)
• Szumy uszne
• Wspomaganie odkrztuszania
• Zaburzenia trawienia
• Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych
• Zapalenie oskrzeli
• Zapalenie pęcherza moczowego
• Zapalenie skóry
• Zaparcia
• Zatkane drogi oddechowe
• Zespół jelita drażliwego

Wiele z tych zastosowań opiera się na przekazie ustnym i dawnych zielnikach, a tylko niektóre, jak działanie na wątrobę, pęcherzyk żółciowy i skórę, zbadano w doświadczeniach laboratoryjnych i na zwierzętach. W przypadku każdej z tych dolegliwości, zwłaszcza astmy, cukrzycy, chorób nerek lub wątroby, przed zastosowaniem jakiejkolwiek rośliny należy zasięgnąć opinii specjalisty ochrony zdrowia, ponieważ roślina nie zastępuje leczenia zaleconego przez lekarza.

Właściwości terapeutyczne

Wymienione niżej właściwości łączą pojęcia tradycyjnej fitoterapii z działaniami zaobserwowanymi we wstępnych badaniach. W laboratorium wodne wyciągi z rośliny wykazały działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne, a u gryzoni ograniczyły powstawanie kamieni żółciowych oraz uszkodzenie wątroby związane z niedrożnością dróg żółciowych, czego jak dotąd nie potwierdzono u ludzi. Dlatego przy każdej pozycji podano krótką informację o dostępnym obecnie poziomie dowodów.

• Antyproliferacyjne (działanie zaobserwowane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hepatoprotekcyjne (efekt zaobserwowany w badaniach na gryzoniach)
• Hipoglikemizujące (wpływ na poziom glukozy badany we wstępnych badaniach, nie zastępuje leczenia)
• Moczopędne (tradycyjna wzmianka o zwiększeniu ilości oddawanego moczu)
• Neuroprotekcyjne (ochrona komórek nerwowych zaobserwowana w hodowlach laboratoryjnych)
• Pobudzające (tradycyjna wzmianka, bez badań klinicznych, które by ją potwierdzały)
• Przeciwalergiczne (działanie sugerowane we wstępnych badaniach)
• Przeciwbakteryjne (działanie zaobserwowane w testach laboratoryjnych)
• Przeciwbólowe (tradycyjna wzmianka przy łagodnych bólach, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwhistaminowe (mechanizm analizowany we wstępnych badaniach)
• Przeciwnieżytowe (tradycyjnie stosowane w celu zmniejszenia ilości wydzieliny)
• Przeciwutleniające (zdolność neutralizowania wolnych rodników zmierzona w laboratorium)
• Przeciwwirusowe (działanie opisane w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (efekt zaobserwowany w badaniach laboratoryjnych z wyciągiem wodnym)
• Rozkurczowe (tradycyjne stosowanie przy kolkach i skurczach przewodu pokarmowego)
• Stosowane na rany (tradycyjne określenie roślin przykładanych na powierzchowne zranienia)
• Ściągające (przypisywane garbnikom, z tradycyjnym zastosowaniem przy łagodnej biegunce i drobnych urazach)
• Tonizujące (pojęcie tradycyjnej fitoterapii dla roślin stosowanych w okresie rekonwalescencji)
• Wiatropędne (tradycyjne stosowanie wspomagające usuwanie gazów)
• Wspomagające gojenie (efekt zaobserwowany na zwierzęcym modelu rany skóry)
• Wykrztuśne (tradycyjne stosowanie ułatwiające usuwanie śluzu)

Profil fitochemiczny

W profilu chemicznym kurdybanku dominują związki fenolowe, zwłaszcza kwas rozmarynowy, któremu towarzyszą kwasy kawowy, chlorogenowy i ferulowy oraz flawonoidy, takie jak apigenina, luteolina, kwercetyna i rutyna. Spośród triterpenów w częściach nadziemnych oznaczono już kwasy oleanolowy i ursolowy, a olejek eteryczny zawiera monoterpeny, takie jak pulegon i 1,8-cyneol, oraz seskwiterpeny, takie jak beta-elemen oraz germakren B i D.

• Apigenina
• Beta-elemen
• Cyneol (1,8-cyneol)
• Flawonoidy
• Garbniki
• Genistyna
• Germakren B
• Germakren D
• Kwas chlorogenowy
• Kwas ferulowy
• Kwas kawowy
• Kwas oleanolowy
• Kwas rozmarynowy
• Kwas ursolowy
• Kwercetyna
• Luteolina
• Olejki eteryczne
• Potas
• Pulegon (monoterpen o zmiennej zawartości, istotny dla bezpieczeństwa)
• Rutyna
• Saponiny
• Śluzy
• Terpenoidy

Skład zmienia się znacznie w zależności od miejsca zbioru, uprawy i pory roku, a badania porównujące rośliny dziko rosnące i uprawiane w różnych krajach wykazały istotne różnice w zawartości związków fenolowych i olejku eterycznego. Ta zmienność wyjaśnia, dlaczego ilość pulegonu nie jest stała, i uzasadnia ostrożność wobec skoncentrowanych preparatów, ponieważ nie da się z góry ustalić, ile każdego związku zawiera produkt domowy lub handlowy.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakty (płynny i suchy), najlepiej do użytku zewnętrznego lub pod opieką specjalisty
• Herbatki (lekkie napary)
• Kataplazm
• Krem
• Nalewki, najlepiej do użytku zewnętrznego
• Okłady
• Olejek eteryczny, wyłącznie rozcieńczony do użytku zewnętrznego lub inhalacji, nigdy doustnie

Do użytku wewnętrznego za właściwą formę uznaje się wyłącznie lekki napar z suszonych liści lub części nadziemnych, przygotowany z niewielkiej ilości surowca i pity przez krótki czas. Ilość i czas stosowania powinien zawsze ustalić specjalista ochrony zdrowia. Nalewki i skoncentrowane ekstrakty są zarezerwowane do użytku zewnętrznego lub do stosowania pod opieką specjalisty, ponieważ skupiają również pulegon i inne monoterpeny olejku eterycznego. Kataplazmy, okłady i kremy nakłada się na nieuszkodzoną skórę lub na skórę z drobnymi, powierzchownymi zmianami, a olejek eteryczny przed każdym zastosowaniem miejscowym trzeba rozcieńczyć w oleju roślinnym i nigdy nie wolno go połykać.

Synergia z innymi roślinami

Lęk i bezsenność

W tradycji zielarskiej kurdybanek łączy się z kozłkiem lekarskim (Valeriana officinalis) i męczennicą cielistą (Passiflora incarnata) w mieszankach tradycyjnie stosowanych przy nerwowości i trudnościach z zasypianiem. Założenie jest takie, że związki kurdybanku uzupełniają uspokajające działanie przypisywane kozłkowi i męczennicy, które mają za sobą więcej własnych badań, choć ta konkretna mieszanka nigdy nie była testowana w badaniach klinicznych. Ponieważ wszystkie trzy rośliny mogą wywoływać senność, mieszanki nie należy łączyć bez porady lekarza z lekami uspokajającymi, przeciwlękowymi ani z alkoholem, a osoby prowadzące pojazdy lub obsługujące maszyny powinny zachować szczególną ostrożność.

Zaburzenia trawienia

Przy dolegliwościach trawiennych kurdybanek tradycyjnie łączy się z miętą pieprzową (Mentha × piperita) i melisą lekarską (Melissa officinalis), dwiema roślinami jasnotowatymi o długiej historii stosowania przy niestrawności, wzdęciach i kolkach jelitowych. Mentol mięty pieprzowej i związki fenolowe melisy, w tym sam kwas rozmarynowy, dołączają do związków kurdybanku w mieszance o przyjemnym smaku, której tradycja przypisuje działanie rozkurczowe, wiatropędne i przeciwzapalne w przewodzie pokarmowym. Ponieważ chodzi o stosowanie wewnętrzne, mieszanka podlega tej samej zasadzie co sama roślina, czyli lekki napar, krótko i pod opieką specjalisty.

Stany zapalne skóry

W zastosowaniach zewnętrznych kurdybanek tradycyjnie łączy się z nagietkiem lekarskim (Calendula officinalis) i dziurawcem zwyczajnym (Hypericum perforatum) w domowych okładach i maściach nakładanych na drobne rany, lekkie oparzenia i zapalenia skóry. To terpenoidom kurdybanku, triterpenom nagietka i hiperycynie z dziurawca przypisuje się działanie mieszanki, która jako połączenie wciąż nie została oceniona klinicznie. Dziurawiec może zwiększać wrażliwość skóry na słońce, dlatego miejsce, na które nałożono mieszankę, trzeba chronić przed słońcem, a rozległe lub głębokie rany oraz rany z oznakami zakażenia wymagają oceny lekarza przed zastosowaniem jakiegokolwiek domowego preparatu.

Przepisy i protokoły użycia

Lekki napar z kurdybanku na drogi oddechowe

Wzmianka tradycyjna: ten napar jest tradycyjnie stosowany w europejskiej medycynie ludowej przy przeziębieniu, kaszlu i zatkanych drogach oddechowych, zawsze w lekkiej postaci i tylko przez kilka dni, ze względu na obecność pulegonu w roślinie.

Składniki:

• Suszone liście kurdybanku (Glechoma hederacea) w niewielkiej ilości, zgodnie z zaleceniem specjalisty ochrony zdrowia
• 1 filiżanka wrzącej wody

Sposób przygotowania:

1. Włóż liście kurdybanku do filiżanki.
2. Zalej liście wrzącą wodą.
3. Przykryj i odstaw do zaparzenia na 5 do 10 minut.
4. Przecedź i pij ciepły.

Sposób użycia: Ilość liści, liczbę filiżanek dziennie i czas stosowania należy ustalić ze specjalistą ochrony zdrowia, a picie naparu powinno ograniczać się do krótkiego okresu. Napar nie jest wskazany dla kobiet w ciąży, kobiet karmiących piersią, dzieci i osób z chorobami wątroby, a objawy ze strony układu oddechowego, które się utrzymują lub którym towarzyszy wysoka gorączka i duszność, wymagają oceny lekarza.

Nalewka z kurdybanku do użytku zewnętrznego

Wzmianka tradycyjna: nalewka jest tradycyjnie stosowana w okładach na powierzchowne stany zapalne skóry i nigdy nie przyjmuje się jej doustnie.

Składniki:

• 50 g suszonych liści kurdybanku
• 250 ml alkoholu zbożowego 70%

Sposób przygotowania:

1. Włóż liście kurdybanku do wysterylizowanego szklanego słoja.
2. Zalej je alkoholem zbożowym, tak aby wszystkie liście były całkowicie zanurzone.
3. Szczelnie zamknij słój i przechowuj go w chłodnym, ciemnym miejscu przez 2 do 4 tygodni, codziennie nim wstrząsając.
4. Po okresie maceracji przecedź nalewkę i przelej ją do butelki z ciemnego szkła.

Sposób użycia: Rozcieńcz od 10 do 20 kropli nalewki w wodzie, zwilż kompres i przykładaj go na zmienione miejsce nie częściej niż 2 do 3 razy dziennie, wyłącznie na nieuszkodzoną skórę lub przy powierzchownych stanach zapalnych. Przed pierwszym użyciem sprawdź rozcieńczenie na małym fragmencie skóry i przerwij stosowanie, jeśli pojawi się zaczerwienienie, swędzenie lub pieczenie. Ponieważ nalewka zawiera alkohol, nie należy nakładać jej na otwarte rany, błony śluzowe ani na skórę dzieci, a także nie wolno jej połykać.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Aromaterapia

W aromaterapii olejek eteryczny z kurdybanku kojarzy się z uczuciem spokoju i odprężenia, a jego stosowanie odnotowano w dyfuzorach i ciepłych kąpielach, które mają łagodzić stres i niepokój oraz sprzyjać spokojnemu snowi. Efekty te wywodzą się z tradycji aromaterapeutycznej i nie były oceniane w badaniach klinicznych z udziałem tego gatunku. Do stosowania miejscowego, również na punkty pulsu, olejek musi być zawsze rozcieńczony w oleju roślinnym, a do kąpieli trzeba go wcześniej wymieszać z olejem roślinnym, ponieważ nie rozpuszcza się w wodzie. Ze względu na obecność pulegonu olejku eterycznego nigdy nie wolno połykać i powinny go unikać kobiety w ciąży, kobiety karmiące piersią, dzieci i osoby z chorobami wątroby, także przy dyfuzji w zamkniętych pomieszczeniach, w których osoby te przebywają przez dłuższy czas.

Fitoterapia zachodnia

W fitoterapii zachodniej kurdybanek jest wszechstronną rośliną o tradycyjnym zastosowaniu, wymienianą przy zaburzeniach trawienia, takich jak niestrawność, kolki i zespół jelita drażliwego, przy stanach zapalnych, takich jak zapalenie dziąseł i zapalenie skóry, oraz przy dolegliwościach, takich jak lęk, bezsenność i bóle menstruacyjne. Zielniki przedstawiają go w postaci naparów, nalewek, ekstraktów płynnych, kapsułek i preparatów do stosowania na skórę. Ze względów bezpieczeństwa związanych z pulegonem najrozsądniejsze stosowanie wewnętrzne ogranicza się jednak do lekkiego naparu przyjmowanego krótko, a formy skoncentrowane wymagają opieki specjalisty. Niedawne zainteresowanie zdrowiem jamy ustnej skłoniło badaczy do sprawdzenia wpływu wyciągów z rośliny na komórki uczestniczące w resorpcji kości, jednak ten kierunek badań nie wyszedł jeszcze poza laboratorium.

Homeopatia

W homeopatii Glechoma hederacea figuruje w tradycyjnych materia medica jako rzadko stosowany lek, przygotowywany w wysokich rozcieńczeniach. Wybór opiera się na zasadzie podobieństwa i na zespole objawów danej osoby, bez bezpośredniego związku z ilością rośliny używaną w fitoterapii. Opisywane wskazania różnią się w zależności od dzieła referencyjnego tej praktyki, która stawia na podejście zindywidualizowane i traktuje pacjenta całościowo. Jak w całej homeopatii, skuteczność nie została wykazana w badaniach klinicznych dobrej jakości, a stosowanie nie zastępuje oceny lekarza, zwłaszcza u dzieci, kobiet w ciąży lub przy utrzymujących się objawach.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Kurdybanek zawiera pulegon w zmiennej ilości oraz inne monoterpeny, dlatego należy go unikać w ciąży, w okresie karmienia piersią, w chorobach wątroby i u dzieci. Wewnętrznie można go stosować wyłącznie w postaci lekkiego naparu i przez krótki czas, a olejku eterycznego nigdy nie wolno przyjmować doustnie. Pulegon to ten sam związek, który wiąże się z toksycznym działaniem olejku z mięty polej na wątrobę, a jego ilość w roślinie zmienia się w zależności od pochodzenia i uprawy, przez co trudno przewidzieć narażenie przy stosowaniu skoncentrowanych preparatów. Poza tymi grupami roślina jest zwykle opisywana jako dobrze tolerowana w postaci lekkiego naparu, ale brakuje badań bezpieczeństwa u ludzi. W praktyce przed zastosowaniem należy skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia, zwłaszcza w przypadku chorób przewlekłych lub stałego przyjmowania leków.

Przeciwwskazania

• Alergia na rośliny z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae): osoby ze stwierdzoną nadwrażliwością na rośliny takie jak mięta, oregano czy tymianek mogą zareagować alergicznie na kurdybanek.
• Choroby wątroby: osoby z chorobami wątroby powinny unikać tej rośliny, ponieważ pulegon w dużych dawkach jest toksyczny dla wątroby.
• Ciąża i karmienie piersią: kurdybanku należy unikać w czasie ciąży i karmienia piersią ze względu na obecność pulegonu i brak badań bezpieczeństwa w tych okresach.
• Dzieci: należy unikać stosowania u dzieci, zarówno naparu, jak i nalewki oraz olejku eterycznego, ze względu na obecność pulegonu.
• Mylenie z bluszczem pospolitym: kurdybanku nie należy mylić z Hedera helix, bluszczem pospolitym, zdrewniałym pnączem z rodziny araliowatych (Araliaceae) o klapowanych, skórzastych liściach, który jest trujący po spożyciu. Mimo podobnych nazw ludowych obie rośliny nie są ze sobą spokrewnione, a pomylenie ich w domowych herbatkach może spowodować zatrucie.
• Toksyczność dla koni: roślina jest trująca dla koni i może je zatruć, gdy zjedzą jej większą ilość, dlatego należy ją ograniczać na pastwiskach i w miejscach, w których te zwierzęta się żywią.
• Zabieg chirurgiczny: zaleca się odstawienie kurdybanku co najmniej dwa tygodnie przed każdą operacją ze względu na potencjalne działanie przeciwzakrzepowe zaobserwowane w laboratorium.

Interakcje z lekami

• Leki hipoglikemizujące: ponieważ tradycja i wstępne badania przypisują roślinie wpływ na poziom glukozy we krwi, osoby przyjmujące insulinę lub inne leki przeciwcukrzycowe powinny przed jej zastosowaniem porozmawiać z lekarzem.
• Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe: kurdybanek wykazał działanie przeciwzakrzepowe w badaniach laboratoryjnych i może nasilać działanie leków takich jak warfaryna, zwiększając ryzyko krwawień.
• Leki uspokajające i przeciwlękowe: roślina może wywoływać senność i sumować się w działaniu z lekami uspokajającymi, przeciwlękowymi, nasennymi i z alkoholem, zwłaszcza w połączeniu z kozłkiem i męczennicą.

Skutki uboczne

• Nudności i wymioty: nadmierne spożycie może rzadko wywołać nudności i wymioty.
• Reakcje alergiczne: mogą wystąpić reakcje alergiczne, zwłaszcza u osób wrażliwych, z wysypką, pokrzywką, obrzękiem lub, w rzadkich przypadkach, anafilaksją.
• Senność: w dużych ilościach kurdybanek może powodować senność, co staje się niebezpieczne podczas prowadzenia pojazdów lub obsługi maszyn.

Ciekawostki

Nazwa rodzajowa pochodzi od greckiego słowa glechon, dawnego określenia mięty polej, a epitet hederacea oznacza bluszczowaty, co nawiązuje do zaokrąglonych liści i płożącego pokroju rośliny. Przypadkiem również pulegon, główny powód ostrożności przy stosowaniu kurdybanku, zawdzięcza nazwę mięcie polej (Mentha pulegium), w której olejku eterycznym ten związek jest głównym składnikiem.

Zanim upowszechnił się chmiel, w Anglii używano kurdybanku do klarowania i aromatyzowania piwa, a praktykę tę przypisuje się Sasom i do dziś przypominają o niej angielskie nazwy alehoof i tunhoof. Europejskie zielniki z XVI i XVII wieku, takie jak dzieło Anglika Johna Gerarda, zalecały tę roślinę na szumy uszne. Tradycja ludowa stosowała ją także przy zapaleniach oczu, a te zastosowania przetrwały na liście wzmianek etnobotanicznych gatunku.

Europejscy osadnicy przywieźli kurdybanek do Ameryki Północnej jako roślinę leczniczą i aromatyczną, a tam rozprzestrzenił się on tak bardzo, że uchodzi za jeden z najbardziej uporczywych chwastów trawnikowych i zyskał przydomek creeping charlie. Z botanicznego punktu widzenia gatunek jest gynodiecyczny, co oznacza, że w tej samej populacji współistnieją rośliny o kwiatach obupłciowych i rośliny wyłącznie z kwiatami żeńskimi o płonnych pręcikach, a cecha ta jest przedmiotem badań biologii rozrodu roślin.

W ostatnich latach zespoły badawcze w Chorwacji testowały wyciągi z kurdybanku zamknięte w cukierkach i czekoladkach, zainteresowane zawartością polifenoli w roślinie jako składnikiem żywności. To wciąż eksperymentalny kierunek badań, który nie uprawnia do swobodnego spożywania ziela.

Najczęściej zadawane pytania

Do czego stosuje się herbatkę z kurdybanku?

W medycynie ludowej herbatkę z kurdybanku tradycyjnie stosuje się przy kaszlu, przeziębieniu i zatkanych drogach oddechowych, przy dolegliwościach trawiennych, takich jak kolki, wzdęcia i zapalenie żołądka, oraz jako wsparcie odprężenia. Zastosowania te wywodzą się z tradycji i ze wstępnych badań laboratoryjnych i na zwierzętach, bez potwierdzenia w badaniach klinicznych z udziałem ludzi. Ze względu na pulegon herbatka powinna być zawsze lekkim naparem, pitym krótko i pod opieką specjalisty.

Czy kurdybanek ma przeciwwskazania?

Tak, a ponieważ roślina zawiera pulegon w zmiennej ilości, należy jej unikać w ciąży, w okresie karmienia piersią, u dzieci i u osób z chorobami wątroby, a także w przypadku alergii na rośliny z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, hipoglikemizujące lub uspokajające powinny wcześniej porozmawiać z lekarzem, a stosowanie należy przerwać co najmniej dwa tygodnie przed zabiegiem chirurgicznym. Olejku eterycznego nigdy nie wolno przyjmować doustnie.

Jak przygotować herbatkę z kurdybanku?

Herbatka to prosty napar, w którym suszone liście umieszcza się w filiżance, zalewa wrzącą wodą i pozostawia pod przykryciem na 5 do 10 minut, a następnie przecedza. Ilość liści, liczbę filiżanek i czas stosowania należy ustalić ze specjalistą ochrony zdrowia, zawsze zachowując lekki napar i krótki okres picia. Aby złagodzić smak, można dodać miód lub cytrynę.

Czy kurdybanek i bluszcz pospolity to ta sama roślina?

Nie, kurdybanek (Glechoma hederacea) to płożące się, aromatyczne zioło z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), a bluszcz pospolity (Hedera helix) to zdrewniałe pnącze z rodziny araliowatych (Araliaceae), trujące po spożyciu. Podobieństwo dotyczy wyłącznie nazwy i kształtu liści, dlatego prawidłowe rozpoznanie rośliny przed każdym przygotowaniem jest niezbędne.

Jakie są nazwy ludowe kurdybanku?

Po polsku roślina jest znana przede wszystkim jako bluszczyk kurdybanek lub po prostu kurdybanek. W innych językach nosi nazwy takie jak ground-ivy i creeping charlie po angielsku, Gundermann po niemiecku, hiedra terrestre po hiszpańsku, lierre terrestre po francusku, edera terrestre po włosku oraz hera-terrestre i glecoma po portugalsku. Portugalska nazwa erva-de-são-joão, czasem z nią kojarzona, należy do dziurawca i nie powinna być używana dla tego gatunku, właśnie po to, by uniknąć pomyłek przy zakupie i przygotowaniu.

Czy kurdybanek jest trujący?

Dla ludzi kurdybanek w postaci lekkiego naparu jest zwykle opisywany jako dobrze tolerowany, ale pulegon sprawia, że roślina nie nadaje się dla kobiet w ciąży, kobiet karmiących piersią, dzieci i osób z chorobami wątroby, a olejku eterycznego nigdy nie wolno przyjmować doustnie. Nadmierne spożycie może powodować senność, nudności i wymioty, a u osób wrażliwych możliwe są reakcje alergiczne. Roślina jest trująca dla koni, natomiast doniesienia o toksyczności dla innych zwierząt są sprzeczne.