Agave americana (agawa amerykańska): właściwości i korzyści

Agave americana L. / Agawa amerykańska to sukulent z rodziny Asparagaceae, pochodzący z suchych regionów Meksyku i południa Stanów Zjednoczonych, znany z odporności i ogromnej wszechstronności zastosowań. Przez stulecia Agave americana była dla wielu kultur rdzennych ważnym źródłem pożywienia, włókna, napojów i leków, zajmując szczególne miejsce w tradycjach etnobotanicznych i w lokalnej gospodarce dużej części Mezoameryki.

Przydomek „roślina stulecia” bierze się z jej osobliwego cyklu życiowego, w którym długi okres wzrostu wegetatywnego poprzedza wytworzenie jednego, okazałego pędu kwiatostanowego, po czym roślina obumiera. Przed tym kwitnieniem upieczone serce, włókna i sok znajdują zastosowania sięgające od produkcji napojów fermentowanych i destylowanych, takich jak pulque i mezcal, po ludowe środki na rozmaite dolegliwości. Jej związki fitochemiczne, w tym saponiny i flawonoidy, są badane pod kątem działania przeciwzapalnego i przeciwbakteryjnego w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach, wciąż bez potwierdzenia w badaniach klinicznych z udziałem ludzi. Świeży sok działa natomiast drażniąco na skórę i błony śluzowe, a surowej rośliny nie wolno spożywać, o czym przypominamy w całym artykule.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: Agawa, Agawa amerykańska.
• Angielski: American Agave, American Aloe, American Century Plant, Century Plant, Centuryplant, Flowering Aloe, Maguey, Spiked Aloe.
• Francuski: Agave Américain, Agave d’Amérique, Faux Aloès.
• Hiszpański: Agave, Lechuguilla, Maguey, Mescal, Pita Común.
• Niemiecki: Agave, Amerikanische Agave, Hundertjährige Agave.
• Portugalski: Agave, Agave-Americana, Aloé-dos-Cem-Anos, Cacto-da-Praia, Pita, Piteira, Piteira-Brava, Piteira-de-Boi.
• Włoski: Agave.

W Brazylii nazwa „piteira” zwykle oznacza Furcraea foetida, roślinę z innego rodzaju o podobnym wyglądzie, dlatego sama nazwa ludowa nie wystarcza do rozpoznania Agave americana, której liście mają mocne kolce na brzegach i na szczycie.

Synonimy botaniczne#

Obecnie przyjętą nazwą jest Agave americana L., a w toku swojej historii taksonomicznej gatunek zgromadził liczne synonimy, wśród których wyróżniają się Agave altissima Zumagl., Agave communis Gaterau, Agave complicata Trel. ex Ochot., Agave cordillerensis, Agave felina, Agave gracilispina, Agave rasconensis Trel., Agave zonata Trel. i Aloe americana (L.) Crantz. Nazwy te odzwierciedlają zmiany klasyfikacji, jakim roślina podlegała w różnych okresach i ośrodkach badań botanicznych, a w starszych pracach rodzaj figuruje jeszcze w rodzinie Agavaceae, dziś włączonej do Asparagaceae.

Agawy nie należy też mylić z pokrewnymi gatunkami, które mają własne zastosowania i dane: Agave sisalana to sizal, uprawiany głównie dla włókna; Agave tequilana jest jedynym surowcem tequili; a Furcraea foetida to pospolita w Brazylii „piteira”, z innego rodzaju. Duża część informacji o agawinach, inulinie i syropie z agawy pochodzi z Agave tequilana i Agave salmiana i nie można jej automatycznie przenosić na Agave americana.

Rodzina botaniczna: Asparagaceae#

Agave americana należy do rodziny Asparagaceae, podrodziny Agavoideae, obszernej i zróżnicowanej grupy roślin kwiatowych obejmującej zarówno byliny zielne, jak i krzewy oraz formy drzewiaste, z których wiele cenionych jest za walory ozdobne, spożywcze lub lecznicze. Ta klasyfikacja zbliża agawę do rodzajów takich jak Dracaena, Yucca i Hosta, z którymi dzieli cechy morfologiczne i fitochemiczne, w tym wyraźną obecność saponin steroidowych.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Aguamiel (sok z serca rośliny)
• Korzenie
• Kwiaty, spożywane wyłącznie po zagotowaniu i pełnym ugotowaniu
• Liście
• Miąższ rośliny
• Serce (piña), spożywane wyłącznie po długotrwałej obróbce cieplnej
• Sok rośliny

Surowe liście i surowy sok nie nadają się do stosowania wewnętrznego, ponieważ zawierają saponiny hemolityczne i kryształy szczawianu wapnia, a przy kontakcie ze świeżym sokiem trzeba używać rękawic ze względu na ryzyko zapalenia skóry.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Medycyna tradycyjna (ludowe zastosowanie przy stanach zapalnych, niestrawności, czerwonce, żółtaczce, problemach skórnych, zaparciach i nadkwasocie, bez badania klinicznego, które by je potwierdzało)
• Mezcal (napój alkoholowy destylowany z upieczonego i sfermentowanego serca)
• Mydło (miąższ bogaty w saponiny, który pieni się w wodzie)
• Papier (włókna z liści)
• Pulque (napój alkoholowy otrzymywany przez fermentację aguamiel, bez przeznaczenia leczniczego)
• Składniki kosmetyczne
• Syrop (aguamiel zagęszczony przez gotowanie, do użytku kulinarnego)
• Sznury (włókna z liści)
• Żywność (serce i kwiaty, zawsze po długotrwałej obróbce cieplnej)

Właściwości terapeutyczne#

• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hepatoprotekcyjne (efekt obserwowany u szczurów po podaniu metanolowego ekstraktu z liści, bez danych u ludzi)
• Hipoglikemizujące (efekt obserwowany w badaniu na zwierzętach, bez danych u ludzi)
• Moczopędne (przekaz ludowy bez badania klinicznego, w trakcie badań)
• Przeciwbakteryjne (aktywność ekstraktów z liści wobec Staphylococcus aureus i Pseudomonas obserwowana w laboratorium)
• Przeciwreumatyczne (przekaz ludowy bez badania klinicznego, w trakcie badań)
• Przeciwzapalne (efekt obserwowany w modelach zwierzęcych z ekstraktem z liści, przypisywany flawonoidom, geninom i saponinom)
• Przeczyszczające (przekaz ludowy bez badania klinicznego, w trakcie badań)

Profil fitochemiczny#

Agave americana zawiera różnorodne związki bioaktywne, które pomagają wyjaśnić naukowe zainteresowanie tą rośliną, począwszy od wysokiego udziału węglowodanów, pełniących funkcję rezerwy energii i składników strukturalnych tkanek. Saponiny, glikozydy pieniące się w wodzie i badane pod kątem działania przeciwzapalnego, są najbardziej charakterystyczną grupą związków tego gatunku, a towarzyszą im geniny steroidowe, z których powstają, oraz flawonoidy, izoflawony i kumaryny, którym w testach laboratoryjnych przypisuje się działanie antyoksydacyjne.

Analizy ekstraktów z liści wykazują ponadto znaczną zawartość fenoli ogółem i flawonoidów ogółem, substancji związanych z obroną samej rośliny i badanych pod kątem możliwego wpływu na zdrowie człowieka. Świeży sok zawiera też rafidy, igiełkowate kryształy szczawianu wapnia, które wraz z saponinami wyjaśniają podrażnienie skóry i błon śluzowych. Fruktany typu agawin i inulina, często wymieniane w materiałach o agawie, zostały scharakteryzowane głównie u Agave tequilana i Agave salmiana, a tych danych nie należy bez zastrzeżeń rozciągać na Agave americana.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Długotrwałe pieczenie serca (tradycyjne przygotowanie żywności, w piecu lub w dole w ziemi, przez wiele godzin)
• Ekstrakty (metanolowe i wodne, stosowane w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach)
• Fermentacja i destylacja (produkcja pulque i mezcalu, napojów alkoholowych bez przeznaczenia leczniczego)
• Napary z liści (ludowe zastosowanie wewnętrzne, bez danych o bezpieczeństwie; nie używać surowego liścia ani surowego soku)
• Okłady i kompresy (tradycyjne zastosowanie zewnętrzne, dziś odradzane w przypadku świeżego soku ze względu na ryzyko zapalenia skóry)
• Syrop (aguamiel gotowany godzinami aż do zgęstnienia, używany w kuchni jako słodzik)

Synergia z innymi roślinami#

Badania sugerują, że łączenie ekstraktów roślinnych może sprzyjać gojeniu ran w modelach doświadczalnych, ale nie ma badań ani zapisów etnobotanicznych opisujących specyficzną synergię Agave americana z innymi roślinami w tradycyjnych recepturach. Czasem wspomina się o połączeniu z Aloe vera, której żel tradycyjnie stosuje się przy podrażnieniach skóry, jednak ta kombinacja nie ma udokumentowanych podstaw tradycyjnych i nie uzasadnia nakładania na skórę świeżego soku z agawy, który działa drażniąco i nie powinien być stosowany jako środek na gojenie ran.

Przepisy i protokoły użycia#

Pieczona agawa (serce rośliny)

Tradycyjne meksykańskie przygotowanie żywności, przedstawione tu jako ciekawostka kulturowa i bez żadnego celu zdrowotnego. Pełna i długotrwała obróbka cieplna jest obowiązkowa, ponieważ surowe serce zawiera saponiny i szczawian wapnia i nie wolno go spożywać.

Składniki: Serce Agave americana (piña).

Przygotowanie: Zebrać agawę, odciąć liście i owinąć serce folią aluminiową, przez cały czas pracując w rękawicach. Piec w temperaturze 175 °C (350 °F) przez około 10 godzin, aż serce będzie całkowicie miękkie i złociste. Po ostudzeniu wydobyć sok i miąższ, które tradycyjnie służą jako baza napojów fermentowanych lub są spożywane jako pokarm.

Gotowane kwiaty

Tradycyjne kulinarne wykorzystanie kwiatów, odnotowane jako przygotowanie żywności, a nie jako środek leczniczy, zawsze z pełnym zagotowaniem i ugotowaniem przed spożyciem.

Składniki: Kwiaty Agave americana, cebula, czosnek, ziemniaki.

Przygotowanie: Zagotować kwiaty, usunąć płatki i dusić je z czosnkiem, ziemniakami i cebulą na małym ogniu, aż wszystkie składniki będą dobrze ugotowane, tak by wydobyć charakterystyczny smak kwiatów.

Produkcja mezcalu

Tradycyjny meksykański rzemieślniczy proces wytwarzania napoju alkoholowego, opisany tu ze względu na zainteresowanie kulturowe, bez żadnego przeznaczenia leczniczego. Mezcal może powstawać z różnych gatunków agawy, natomiast tequila z definicji pochodzi wyłącznie z Agave tequilana.

Składniki: Serce agawy (piña).

Przygotowanie: Upiec serce rośliny w podziemnych piecach z gorącymi kamieniami, co nadaje mezcalowi charakterystyczny dymny smak. Po upieczeniu piña jest rozdrabniana, fermentowana i destylowana.

Syrop z agawy

Tradycyjne przygotowanie kulinarne, stosowane jako słodzik, które wymaga długiego gotowania aguamiel i nie powinno być mylone z piciem surowego soku. Duża część rozpowszechnianych danych żywieniowych o syropie z agawy dotyczy Agave tequilana i Agave salmiana.

Składniki: Sok z Agave americana (aguamiel).

Przygotowanie: Gotować sok z agawy bez przykrycia przez 4 do 5 godzin, od czasu do czasu mieszając, aż uzyska jasnobursztynowy kolor i konsystencję syropu, po czym można go używać w potrawach.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Homeopatia

W homeopatii tradycyjne repertoria wymieniają Agave americana przy zaburzeniach trawiennych, takich jak niestrawność, wzdęcia i gazy, a także przy rzeżączce, szkorbucie, bólu żołądka i bolesnych erekcjach, czyli wskazaniach należących do tradycji homeopatycznej i pozbawionych potwierdzenia klinicznego. Food and Drug Administration (FDA), amerykańska agencja regulacyjna, nie oceniła bezpieczeństwa ani skuteczności produktów homeopatycznych, a każde zastosowanie powinno odbywać się pod kierunkiem wykwalifikowanego specjalisty.

Tradycyjna medycyna meksykańska

W Meksyku i na południowym zachodzie Stanów Zjednoczonych maguey jest częścią praktyk medycyny ludowej odnotowanych w badaniach etnobotanicznych, które wspominają o stosowaniu rośliny przy dolegliwościach trawiennych, stanach zapalnych i problemach skórnych. Te relacje dokumentują tradycję, ale nie zastępują badań klinicznych, a zewnętrzne stosowanie świeżego soku jest dziś odradzane ze względu na ryzyko zapalenia skóry.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Kontaktowe zapalenie skóry i podrażnienie błon śluzowych

Świeży sok Agave americana zawiera rafidy szczawianu wapnia i saponiny i wywołuje kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia, z opisami klinicznymi pęcherzy i plamicy u osób mających kontakt z rośliną, a także podrażnienie błon śluzowych. Dlatego agawę trzeba brać do rąk wyłącznie w rękawicach i nigdy nie nakładać świeżego soku na skórę jako środka „gojącego”.

Toksyczność przy stosowaniu wewnętrznym

Stosowanie wewnętrzne surowego liścia lub surowego soku jest toksyczne ze względu na saponiny hemolityczne i szczawian wapnia. Roślina staje się pożywieniem dopiero po długotrwałej obróbce cieplnej serca, tradycyjnym meksykańskim przygotowaniu, które pojawia się tu jako ciekawostka kulturowa i bez twierdzeń zdrowotnych. Sfermentowany aguamiel, znany jako pulque, jest napojem alkoholowym, a nie preparatem leczniczym. Tradycyjne zastosowania moczopędne, przeczyszczające i przeciwreumatyczne to przekaz ludowy bez badania klinicznego, wciąż w trakcie badań, a każde stosowanie wewnętrzne wymaga konsultacji z pracownikiem ochrony zdrowia.

Ciąża i karmienie piersią

Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać agawy, zarówno ze względu na obecność saponin, jak i na odnotowane stosowanie jej jako środka emenagogicznego, czyli pobudzającego krwawienie miesiączkowe. Brak też danych o bezpieczeństwie stosowania u dzieci, dlatego należy go unikać.

Interakcje z lekami

Ponieważ w badaniu na zwierzętach zaobserwowano działanie hipoglikemizujące, osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe lub insulinę powinny zachować ostrożność, gdyż sumowanie się efektów mogłoby nadmiernie obniżyć poziom glukozy. Przypisywane przez tradycję działanie moczopędne wymaga ostrożności także u osób przyjmujących leki moczopędne lub lit, którego stężenie we krwi może się zmieniać wraz z utratą płynów. Przy każdym przewlekłym leczeniu przed połączeniem rośliny z lekami należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Ciekawostki#

Roślina stulecia (century plant)

Agave americana zyskała przydomek „roślina stulecia” dzięki niezwykłemu cyklowi życiowemu, w którym przez 10 do 30 lat rośnie wegetatywnie, zanim wytworzy jeden imponujący pęd kwiatostanowy. Po tym kwitnieniu roślina obumiera, ale pozostawia u podstawy odrosty, z których wyrastają nowe rośliny.

Maguey: symbol kulturowy

W Meksyku Agave americana znana jest jako „maguey” i ma głębokie znaczenie kulturowe i gospodarcze, stanowiąc podstawę tradycyjnych napojów, takich jak mezcal i pulque, oraz licznych zastosowań kulinarnych i rzemieślniczych, do tego stopnia, że postrzega się ją jako prawdziwy symbol meksykańskiej tożsamości.

Wykorzystanie przez Apaczów Mescalero

Apacze Mescalero, rdzenny lud z południowego zachodu Stanów Zjednoczonych i północnego Meksyku, w dużej mierze opierali swoje utrzymanie na Agave americana i wykorzystywali roślinę jako pożywienie, jako źródło włókien do sznurów i tkanin, a nawet ostre końce liści, z których robili narzędzia i broń. Ta więź z maguey dobrze pokazuje wszechstronność i znaczenie rośliny w suchych środowiskach.

Zastosowanie jako mydło

Miąższ Agave americana, zwłaszcza niektórych odmian, może służyć jako naturalne mydło, a w niektórych regionach roślinę nazywa się „Mexican Soap”, ponieważ jej saponiny pienią się po roztarciu z wodą, co doprowadziło do wykorzystania jej w higienie osobistej i przy praniu ubrań, zawsze z ochroną rąk przed drażniącym sokiem.

Najczęściej zadawane pytania#