Saposhnikovia divaricata (fangfeng): właściwości i korzyści

Saposhnikovia divaricata (Turcz.) Schischk., w Polsce znana głównie pod chińską nazwą fangfeng, to wieloletnia roślina zielna z rodziny selerowatych (Apiaceae), pochodząca z północno-wschodniej Azji, której suszony korzeń od wieków stosuje się w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej (TMC). Tradycja ceni ją przede wszystkim za zdolność „wypędzania wiatru”, czyli pojęcie, które w TMC obejmuje takie stany jak przeziębienie z dreszczami, bóle ciała i objawy alergiczne, i właśnie dlatego roślina często pojawia się w klasycznych recepturach obok innych ziół.

Korzeń ma bogaty skład fitochemiczny, obejmujący chromony, kumaryny, furanokumaryny i olejki eteryczne, a w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach związki te wiąże się z działaniem przeciwzapalnym, przeciwbólowym i immunomodulującym. Współczesne badania naukowe sprawdzają część tradycyjnych zastosowań zioła, od bólów stawów po równowagę układu odpornościowego, jednak dostępne badania kliniczne niemal zawsze oceniają złożone receptury TMC, a nie sam korzeń, co ogranicza wnioski dotyczące samego fangfeng.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: fangfeng, fang feng (brak ustalonej nazwy polskiej).
• Angielski: Chinese Laserwort, Fangfeng, Siler.
• Chiński: fángfēng (防風).
• Francuski: Fang Feng, Silère.
• Hiszpański: Fang Feng, Siler.
• Koreański: bangpung.
• Niemiecki: Fang Feng, Siler.
• Portugalski: fang feng, fangfeng, siler.
• Włoski: Fang Feng, Siler.

Synonimy botaniczne#

Saposhnikovia divaricata w ciągu złożonej historii taksonomicznej zebrała kilka synonimów botanicznych, a do najczęściej cytowanych należą Ledebouriella divaricata (Turcz.) Hiroe, Ledebouriella seseloides (Hoffm.) H.Wolff, Siler divaricatum (Turcz.) Benth. & Hook.f. oraz bazonim Stenocoelium divaricatum Turcz. Nazwy te pojawiają się w publikacjach naukowych, farmakopeach i zbiorach zielnikowych, a w Farmakopei Chińskiej surowiec roślinny jest zarejestrowany jako Saposhnikoviae Radix.

Identyfikacja botaniczna jest obowiązkowa przy zakupie korzenia, ponieważ w chińskim handlu krążą zamienniki sprzedawane jako fangfeng, przede wszystkim gatunki z rodzajów Peucedanum i Seseli oraz inne selerowate o podobnym korzeniu. Nie należy też mylić fangfeng z Glehnia littoralis, znaną jako bei sha shen, inną rośliną z rodziny Apiaceae o odmiennym zastosowaniu w tradycji chińskiej.

Rodzina botaniczna: Apiaceae#

Saposhnikovia divaricata należy do rodziny Apiaceae, zwanej też Umbelliferae, selerowatymi lub baldaszkowatymi, czyli rozległej grupy roślin kwiatowych wyróżniających się kwiatostanami w kształcie baldachu. Rodzina obejmuje wiele gatunków o znaczeniu gospodarczym i leczniczym, takich jak marchew, seler i pietruszka, a jej przedstawiciele są zwykle bogaci w olejki eteryczne i związki bioaktywne. Fangfeng ma te same cechy, ponieważ jego korzeń gromadzi kumaryny, chromony i związki lotne typowe dla baldaszkowatych, które stoją u podstaw zainteresowania naukowego tym gatunkiem.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Korzeń

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Artralgia (ból stawów)
• Bóle głowy i gorączka
• Bóle uogólnione
• Dolegliwości układu odpornościowego, nerwowego i oddechowego (przekaz tradycyjny)
• Drgawki (przekaz tradycyjny)
• Dyzuria
• Grypa
• Infekcje (przekaz tradycyjny)
• Łagodzenie bólu
• Mokra postać beri-beri
• Przeziębienia
• Reumatyzm
• Rozpraszanie wiatru (pojęcie TMC)
• Rozpraszanie wilgoci (pojęcie TMC)
• Równowaga układu odpornościowego (przekaz tradycyjny)
• Skurcze i drżenia
• Stan zapalny
• Stany alergiczne
• Uwalnianie powierzchni ciała (pojęcie TMC)
• Wyprysk i zaognione rany

Właściwości terapeutyczne#

• Antyoksydacyjne (neutralizacja wolnych rodników w testach in vitro)
• Immunomodulujące (modulacja odpowiedzi immunologicznej w badaniach przedklinicznych)
• Neuroprotekcyjne (wstępna aktywność obserwowana w laboratorium)
• Przeciwalergiczne (aktywność wobec reakcji alergicznych w badaniach przedklinicznych)
• Przeciwartretyczne (aktywność badana w eksperymentalnych modelach zapalenia stawów)
• Przeciwbólowe (zmniejszenie bólu obserwowane w modelach zwierzęcych)
• Przeciwgorączkowe (przekaz tradycyjny i obniżenie gorączki w modelach zwierzęcych)
• Przeciwreumatyczne (przekaz tradycyjny w bólach reumatycznych)
• Przeciwzapalne (efekt obserwowany w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach)
• Rozkurczowe (przekaz tradycyjny w skurczach)

Profil fitochemiczny#

• Alfa-pinen
• Alfa-terpineol
• Angelicyna
• Bergapten
• Beta-pinen
• Chromony
• Cymifugina
• Furanochromony
• Furanokumaryny
• Hiperozyd
• Imperatoryna
• Kumaryny
• Kwas nonanowy
• Mirtenal
• Mirtenol
• Olejki eteryczne
• P-cymen
• Poliacetyleny
• Polisacharydy
• Prim-O-glukozylocymifugina
• Psoralen
• Sabinen
• Terpeny
• Tlenek kariofilenu
• Związki fenolowe

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Ekstrakty (wodne lub metanolowe)
• Nalewka
• Odwar (herbata lub zupa)
• Proszek (do stosowania zewnętrznego lub wewnętrznego)

Synergia z innymi roślinami#

Klasyczne receptury TMC

Fangfeng jest kluczowym składnikiem wielu receptur Tradycyjnej Medycyny Chińskiej i rzadko stosuje się go samodzielnie. W najbardziej znanym połączeniu, Yu Ping Feng San, występuje razem z tragankiem błoniastym (Astragalus membranaceus, huang qi) i Atractylodes macrocephala (bai zhu), a tę recepturę tradycyjnie stosuje się w celu utrwalenia zewnętrznej obrony organizmu i badano ją w próbach klinicznych dotyczących alergicznego nieżytu nosa i nawracających przeziębień, przy czym wyniki odnoszą się do całej receptury, a nie do samego korzenia. Wchodzi też w skład klasycznej receptury Jing Fang Bai Du San, tradycyjnie wymienianej przy zespołach wiatru-zimna. Razem z Ligusticum chuanxiong (chuan xiong) i Angelica sinensis (dang gui) pojawia się w preparatach, które tradycja łączy z odżywianiem krwi, natomiast połączenie ze Schizonepeta tenuifolia (jing jie) i Gentiana macrophylla (qin jiao) tradycyjnie stosuje się, aby nie dopuścić do wnikania „wiatru” w skórę.

Rozpraszanie wiatru-gorąca

W niektórych stanach fangfeng łączy się z innymi ziołami, aby rozproszyć „wiatr-gorąco”, kategorię zaburzenia równowagi opisywaną przez TMC. Klasycznym przykładem jest receptura Fang Feng Tong Sheng San, w której korzeń działa wspólnie z innymi składnikami zgodnie z tradycyjną logiką harmonizowania receptury, i właśnie ta umiejętność dobrego łączenia się z innymi ziołami czyni fangfeng tak wszechstronnym składnikiem chińskiego ziołolecznictwa.

Przepisy i protokoły użycia#

Tradycyjny odwar przy zespołach wiatru-zimna

W tradycji chińskiej suszony korzeń fangfeng gotuje się w wodzie przez około 15 do 20 minut, a ciepły odwar tradycyjnie pije się przy przeziębieniu z dreszczami, gorączką, bólem głowy i bólami ciała. Ilość korzenia, częstotliwość i czas stosowania należy ustalać indywidualnie, dlatego przed przygotowaniem skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia, zwłaszcza że zioło zwykle wchodzi w skład złożonych receptur, które powinien układać wyłącznie wykwalifikowany specjalista TMC.

Proszek do stosowania miejscowego

W praktyce tradycyjnej suszony korzeń miele się na drobny proszek, który miesza się z niewielką ilością wody lub oleju roślinnego do uzyskania pasty, nakładanej na miejsca, w których występuje ból mięśni lub stawów albo stan zapalny skóry. Nie nakładaj jej na otwarte rany i unikaj wystawiania posmarowanego miejsca na silne słońce, ponieważ korzeń zawiera furanokumaryny, które mogą wywoływać fotouczulenie. Ilość proszku i częstotliwość aplikacji powinien określić specjalista, dlatego przed użyciem skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia.

Tradycyjna nalewka przy bólach reumatycznych

Dostępne są komercyjne nalewki z fangfeng, zwykle przygotowywane w proporcji 1:5 w alkoholu 45%, które tradycja stosuje przy bólach reumatycznych, artralgii i skurczach, po rozcieńczeniu w wodzie lub soku. Brakuje wystarczających danych o bezpieczeństwie, by wskazać standardową dawkę do stosowania wewnętrznego, dlatego ilość, częstotliwość i czas stosowania powinien ustalić specjalista, a przed rozpoczęciem należy skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia lub fitoterapeutą.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Tradycyjna Medycyna Chińska (TMC)

Fangfeng jest jednym z podstawowych ziół Tradycyjnej Medycyny Chińskiej, szeroko stosowanym do „wypędzania wiatru”, zarówno zewnętrznego, jak i wewnętrznego, i tradycyjnie wymienianym przy łagodzeniu bólu i stanów zapalnych oraz w zespołach wiatru-zimna i wiatru-wilgoci. Jego natura jest opisywana jako ostra i lekko rozgrzewająca, a zioło często wchodzi w skład złożonych receptur stosowanych tradycyjnie przy przeziębieniach, grypie, bólach głowy, bólach mięśni i stawów oraz chorobach reumatycznych. Dla TMC wartość fangfeng polega na zdolności harmonizowania organizmu i przywracania równowagi energetycznej, a są to pojęcia właściwe temu systemowi medycznemu, które nie odpowiadają diagnozom klinicznym medycyny zachodniej.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Ogólne przeciwwskazania

TMC wymienia jako tradycyjne przeciwwskazania Niedobór Krwi ze skurczami, Udar Wiatru, drgawki poporodowe oraz Niedobór Yin z Pustym Gorącem, czyli kategorie z języka medycyny chińskiej, które należy traktować jako przekaz tradycyjny, a nie jako fakt kliniczny. W ciąży i podczas karmienia piersią należy unikać stosowania z powodu braku danych o bezpieczeństwie, a zioła nie należy stosować u dzieci. Osoby z chorobą wątroby powinny zachować ostrożność i stosować fangfeng wyłącznie pod nadzorem lekarza.

Fotouczulenie i interakcje z lekami

Korzeń zawiera chromony, takie jak prim-O-glukozylocymifugina i cymifugina, oraz furanokumaryny, takie jak imperatoryna i psoralen, dlatego przy wysokich dawkach możliwe jest fotouczulenie i w trakcie stosowania zaleca się unikać silnego słońca. W badaniach in vitro kumaryny i furanokumaryny hamują enzymy wątrobowe CYP3A4 i CYP2C9, co wymaga ostrożności u osób przyjmujących warfarynę lub inne leki przeciwzakrzepowe oraz leki o wąskim indeksie terapeutycznym. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny przed zastosowaniem fangfeng porozmawiać z lekarzem.

Skutki uboczne i dane o bezpieczeństwie

W badaniu przedklinicznym wodne ekstrakty Saposhnikovia divaricata nie wykazały wyraźnych efektów toksycznych u zwierząt w dawkach do 5000 mg/kg dziennie, jednak wynik ten nie pozwala stwierdzić, że zioło jest bezpieczne dla ludzi, ponieważ brakuje badań bezpieczeństwa samego korzenia u ludzi. Fangfeng stosuje się niemal zawsze w złożonych recepturach TMC, takich jak Yu Ping Feng San, przy „wietrze-zimnie” i alergiach, a opublikowane badania kliniczne oceniają te receptury, a nie sam korzeń. Reakcje indywidualne mogą się różnić, a w razie jakiejkolwiek reakcji niepożądanej należy przerwać stosowanie i zgłosić się do lekarza.

Ciekawostki#

Nazwa i jej znaczenie

Chińska nazwa fangfeng (防風) oznacza dosłownie „ochrona przed wiatrem” i odzwierciedla główne zastosowanie korzenia w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej, gdzie używa się go w stanach przypisywanych wtargnięciu chorobotwórczego „wiatru”, który według tej tradycji objawia się przeziębieniami, grypą, bólami głowy i bólami stawów. Ta reputacja ochrony przed wiatrem jest filarem jego wielowiekowego stosowania i tłumaczy obecność zioła w tak wielu klasycznych recepturach.

Historyczne zastosowanie

Korzeń Saposhnikovia divaricata od ponad 2000 lat jest filarem chińskiego ziołolecznictwa i pojawia się w klasycznych tekstach TMC, które szczegółowo opisują jego właściwości. Długa historia stosowania i obecność w niezliczonych tradycyjnych recepturach świadczą o jego znaczeniu kulturowym, a korzeń nadal należy do najczęściej stosowanych i badanych ziół medycyny Wschodu. Ten prestiż tłumaczy zresztą, dlaczego w chińskim handlu tak wiele korzeni innych selerowatych sprzedaje się jako fangfeng.

Najczęściej zadawane pytania#