Eleutherococcus senticosus (eleuterokok): właściwości i korzyści

Eleutherococcus senticosus / eleuterokok, po polsku nazywany też eleuterokokiem kolczastym lub żeń-szeniem syberyjskim, to niewielki zdrewniały krzew z rodziny araliowatych (Araliaceae), który mimo potocznej nazwy nie jest prawdziwym żeń-szeniem, ponieważ nie należy do rodzaju Panax, obejmującego żeń-szeń azjatycki i amerykański. Gatunek, opisany przez Franza Josefa Ruprechta i Carla Johanna Maximowicza, pochodzi z północno-wschodniej Azji, z obszarów Chin, Japonii, Korei i Rosji, i ma długą historię stosowania w tradycyjnej medycynie chińskiej i rosyjskiej, która ceni go jako tonik dodający sił i zwiększający odporność organizmu. Najczęściej wykorzystuje się korzenie, choć liście i jagody również zawierają związki bioaktywne, a współczesne badania naukowe analizują rolę rośliny we wspieraniu układu odpornościowego, w sprawności fizycznej i umysłowej oraz w reakcji na stres, przy czym w wielu z tych obszarów wyniki są wciąż wstępne. Ponieważ eleuterokok jest łatwiej dostępny i tańszy, często bywa wybierany jako alternatywa dla prawdziwego żeń-szenia, ma jednak własny profil fitochemiczny i własny sposób działania.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: eleuterokok, eleuterokok kolczasty, żeń-szeń syberyjski.
• Angielski: ciwujia, devil's bush, devil's shrub, eleuthero, shigoka, Siberian ginseng, taiga root, wild pepper.
• Chiński: ciwujia (刺五加).
• Francuski: éleuthérocoque, ginseng sibérien.
• Hiszpański: eleuterococo, ginseng siberiano.
• Japoński: ezo-ukogi (エゾウコギ), shigoka (シゴカ).
• Koreański: ogapi (오가피).
• Niemiecki: Sibirischer Ginseng, Taigawurzel.
• Portugalski: arbusto-do-diabo, ciwujia, eleutero, ginseng siberiano, pimenta-selvagem, raiz-da-taiga, shigoka.
• Włoski: eleuterococco.

Synonimy botaniczne

Nazwą zaakceptowaną jest Eleutherococcus senticosus (Rupr. & Maxim.) Maxim., a w dawnej literaturze i w handlu gatunek występuje także pod następującymi synonimami: Acanthopanax senticosus (Rupr. & Maxim.) Harms oraz Hedera senticosa Rupr. & Maxim. Nazwa Acanthopanax senticosus wciąż często pojawia się w azjatyckich artykułach naukowych, o czym warto pamiętać, szukając badań na temat tej rośliny.

Rodzina botaniczna: Araliaceae

Rodzina araliowatych (Araliaceae) obejmuje około 43 rodzajów i ponad 1500 gatunków, występujących głównie w regionach tropikalnych i subtropikalnych, ale obecnych także w strefie umiarkowanej. Należą do niej rośliny o znaczeniu ozdobnym, spożywczym i leczniczym, takie jak bluszcz pospolity (Hedera helix) i żeń-szeń (Panax ginseng), a jej gatunki mają zwykle liście złożone, drobne kwiaty zebrane w baldachy oraz owoce typu jagody lub pestkowca.

Eleuterokok dzieli z prawdziwym żeń-szeniem rodzinę botaniczną, ale nie rodzaj, i zawiera własne związki bioaktywne, takie jak eleuterozydy, na których skupia się znaczna część zainteresowania naukowego tym gatunkiem. Różnorodność chemiczna i morfologiczna rodziny jest przedmiotem badań botanicznych i farmakologicznych, które analizują potencjał wielu jej gatunków w zastosowaniach związanych ze zdrowiem i dobrym samopoczuciem.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Jagody
• Korzeń
• Liście
• Łodygi

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Energia fizyczna i umysłowa, jako tradycyjnie stosowany tonik
• Radzenie sobie ze stresem (zapis tradycyjny)
• Tonik i adaptogen w tradycyjnej medycynie koreańskiej
• Tonik i środek przeciw zmęczeniu w północno-wschodniej Azji i na wschodzie Rosji
• Tonik i środek uspokajający w Chinach i innych regionach Azji
• Tradycyjne stosowanie przy osłabieniu, reumatyzmie, impotencji i hemoroidach (północno-wschodnie Chiny)
• Wsparcie układu odpornościowego (zapis tradycyjny)
• Wsparcie wytrzymałości i witalności (zapis tradycyjny)

Właściwości terapeutyczne

• Adaptogenne (koncepcja tradycyjnego stosowania; niemiecka Komisja E uznaje stosowanie jako toniku przy zmęczeniu, co nie oznacza udowodnionego działania)
• Hepatoprotekcyjne (działanie badane w badaniach przedklinicznych)
• Immunostymulujące (badania wstępne dotyczące odpowiedzi immunologicznej)
• Kardioprotekcyjne (działanie badane w modelach doświadczalnych)
• Neuroprotekcyjne (działanie badane w modelach doświadczalnych)
• Przeciw zmęczeniu (tradycyjne stosowanie jako toniku przy zmęczeniu, uznane przez niemiecką Komisję E)
• Przeciwcukrzycowe (potencjał obserwowany wyłącznie w badaniach przedklinicznych, wymaga ostrożności przy lekach przeciwcukrzycowych)
• Przeciwutleniające (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwwirusowe (badania wstępne, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwzapalne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Radioprotekcyjne (działanie obserwowane w badaniach doświadczalnych, bez ustalonego zastosowania klinicznego)
• Rewitalizujące (tradycyjnie opisywane jako tonik na energię i witalność)
• Wsparcie funkcji poznawczych (badania wstępne dotyczące koncentracji i pamięci)
• Wsparcie zdrowia kości (badania wstępne w modelach doświadczalnych)

Profil fitochemiczny

• Alfa-bisabolol
• Beta-kariofilen
• Beta-sitosterol
• Daukosterol
• Eleuterany
• Eleuterozydy (od A do M, grupa obejmująca pochodne izofraksydyny, sezaminy i syringiny)
• Fenylopropanoidy
• Friedelina
• Germakren D
• Izofraksydyna
• Kumaryny
• Kwas chlorogenowy
• Kwas ferulowy
• Kwas kawowy
• Kwas p-kumarowy
• Kwas wanilinowy
• Lignany
• Polifenole
• Saponiny
• Sezamina
• Syringina

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Herbata z odwaru suszonego, zmielonego korzenia
• Kapsułki
• Nalewka
• Proszek z suszonego korzenia
• Standaryzowane suche ekstrakty

Synergia z innymi roślinami

W tradycyjnej fitoterapii eleuterokok często wchodzi w skład mieszanek złożonych z innymi roślinami, co jest powszechną praktyką, w której oczekuje się, że składniki każdego zioła będą działać wspólnie, a czasem, że jedna roślina złagodzi niepożądane efekty innej. Poniższe połączenia są zapisami tradycyjnego stosowania i praktyki fitoterapeutycznej, a nie obietnicą rezultatów, i każda dodana roślina ma własne przeciwwskazania.

Jeżówka i brodziuszka

W kontekście wsparcia odporności eleuterokok tradycyjnie łączy się z jeżówką purpurową (Echinacea purpurea) i brodziuszką wiechowatą (Andrographis paniculata), zwłaszcza w miesiącach zimowych lub w okresach większego narażenia na infekcje dróg oddechowych. Jeżówka jest badana pod kątem wpływu na odpowiedź immunologiczną, a brodziuszka pod kątem działania przeciwwirusowego i przeciwzapalnego, dlatego mieszanka ma łączyć te kierunki stosowania z tradycją toniczną eleuterokoka, przy czym tradycyjne zastrzeżenie odradza stosowanie eleuterokoka podczas ostrej infekcji z gorączką.

Różeniec i bazylia święta

W tradycyjnym radzeniu sobie ze stresem i zmęczeniem eleuterokok pojawia się w recepturach z innymi roślinami opisywanymi jako adaptogenne, takimi jak różeniec górski (Rhodiola rosea) i bazylia święta, czyli tulsi (Ocimum tenuiflorum, synonim Ocimum sanctum). To połączenie jest tradycyjnie stosowane jako wsparcie energii i jasności umysłu w okresach dużego obciążenia fizycznego i umysłowego, ponieważ różeniec jest badany pod kątem związku z odpornością na zmęczenie, a tulsi jest ceniona w tradycji ajurwedyjskiej za działanie opisywane jako uspokajające.

Przepisy i protokoły użycia

Kapsułki ze standaryzowanym ekstraktem

Kapsułki z suchym ekstraktem standaryzowanym na eleuterozydy B i E są we współczesnej fitoterapii tradycyjnie stosowaną formą regularnego przyjmowania eleuterokoka. Literatura często podaje zakres od 300 do 400 mg suchego ekstraktu dziennie, podzielony na dwie lub trzy porcje przyjmowane z posiłkami, aby ograniczyć dolegliwości żołądkowo-jelitowe, ale dokładna dawka zależy od stężenia produktu i powinna zostać ustalona z lekarzem lub innym specjalistą. Zaleca się przyjmowanie dawek rano i wczesnym popołudniem, ponieważ roślina może powodować bezsenność, gdy jest stosowana wieczorem, a tradycyjny schemat przewiduje cykle trwające od 6 do 8 tygodni, po których następuje przerwa.

Herbata lub odwar z korzenia

Odwar z suszonego korzenia jest formą najbliższą tradycyjnym zapisom i jest tradycyjnie stosowany jako poranny tonik. Aby go przygotować, umieść suszony, posiekany korzeń w zimnej wodzie, doprowadź do wrzenia i gotuj na małym ogniu przez 15 do 20 minut, a następnie przecedź i pij odwar ciepły. Istnieje też metoda na zimno, w której korzeń moczy się w zimnej wodzie przez 8 do 12 godzin. Ilość korzenia na filiżankę i liczba filiżanek dziennie bardzo się różnią w zależności od źródła, dlatego proporcje warto ustalić z lekarzem lub innym specjalistą, a herbatę najlepiej pić w pierwszej połowie dnia.

Proszek z suszonego korzenia

Proszek z suszonego korzenia jest tradycyjnie stosowany przez osoby, które wolą włączyć roślinę do diety, a dzienna ilość podawana w literaturze wynosi od 2 do 3 gramów. Można go dodawać do soków, koktajli, jogurtów lub płatków, pamiętając o odpowiednim nawodnieniu, a przyjmować w jednej dawce rano lub w dwóch porcjach do wczesnego popołudnia, zależnie od indywidualnej tolerancji i zaleceń lekarza lub innego specjalisty.

Nalewka z eleuterokoka

Nalewka jest formą skoncentrowaną, tradycyjnie stosowaną, ponieważ pozwala precyzyjnie dostosować przyjmowaną ilość, a źródła zwykle podają od 20 do 30 kropli rozcieńczonych w niewielkiej ilości wody, dwa do trzech razy dziennie, przy czym ostatnią porcję przyjmuje się przed końcem popołudnia. Ponieważ zawartość alkoholu i stężenie różnią się w zależności od producenta, przed użyciem skonsultuj się z lekarzem lub fitoterapeutą, zwłaszcza jeśli przyjmujesz inne leki lub masz choroby przewlekłe.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Aromaterapia

Eleuterokok nie jest rośliną aromatyczną ani tradycyjnym źródłem olejku eterycznego, ale jego ekstrakty można dodawać do olejów bazowych oraz produktów do masażu lub kąpieli w ramach holistycznego podejścia do dobrego samopoczucia. W takim zastosowaniu zewnętrznym chodzi o połączenie uczucia rozluźnienia mięśni, jakie daje masaż, z toniczną tradycją rośliny, przy czym brak badań wykazujących konkretne działanie ekstraktu nakładanego na skórę.

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej eleuterokok stosuje się jako tonik w stanach zmęczenia i obniżonej energii, co jest tradycyjnym zastosowaniem uznanym przez niemiecką Komisję E, i przepisuje się go w postaci standaryzowanych ekstraktów, kapsułek lub nalewek, aby zapewnić stałą zawartość eleuterozydów, uważanych za główne związki czynne. Badania wstępne analizują roślinę w kontekście sprawności poznawczej i fizycznej oraz przewlekłego zmęczenia, a specjaliści indywidualnie dobierają dawkę i czas stosowania do stanu zdrowia każdego pacjenta i możliwych interakcji z przyjmowanymi lekami.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Eleuterokok jest przeciwwskazany u osób ze stwierdzoną nadwrażliwością na którykolwiek z jego składników. Brak danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania w ciąży, w okresie karmienia piersią i u dzieci, dlatego kobiety w ciąży, kobiety karmiące i dzieci nie powinny stosować tej rośliny. Istnieje tradycyjne przeciwwskazanie w niekontrolowanym nadciśnieniu tętniczym, a osoby z wysokim ciśnieniem powinny kontrolować ciśnienie krwi w trakcie stosowania i porozmawiać z lekarzem przed rozpoczęciem. Osoby z bezdechem sennym, narkolepsją, chorobami serca, zaburzeniami psychicznymi lub obniżoną odpornością powinny stosować eleuterokok wyłącznie pod nadzorem lekarza, a tradycyjne zastrzeżenie mówi, by nie stosować go podczas ostrej infekcji z gorączką ani w niestabilnych chorobach sercowo-naczyniowych lub niestabilnej cukrzycy.

Interakcje z lekami

Opisano udokumentowany przypadek zakłócenia laboratoryjnego oznaczania digoksyny, z fałszywie zawyżonym wynikiem badania, dlatego osoby przyjmujące digoksynę powinny poinformować lekarza przed zastosowaniem eleuterokoka. Zaleca się ostrożność przy lekach przeciwzakrzepowych i przeciwcukrzycowych, choć dane o tych interakcjach pochodzą wyłącznie z badań przedklinicznych, a osoby przyjmujące leki na ciśnienie, leki immunosupresyjne, chemioterapeutyki, hormony, steroidy, leki obniżające cholesterol lub leki przeciwwirusowe również powinny skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęciem stosowania. Badania laboratoryjne wskazują ponadto na możliwy wpływ na enzymy cytochromu P450 i na transport leków, co mogłoby zmieniać stężenie we krwi leków metabolizowanych w wątrobie.

Zafałszowanie Periploca sepium

W handlu udokumentowano zafałszowania korzeniem Periploca sepium o podobnym wyglądzie, a niektóre dawne przypadki kliniczne przypisywane eleuterokokowi powiązano później z tą zamianą, jak opis nieprawidłowości u noworodka, które botanik przypisał pomyleniu obu gatunków. Nie myl eleuterokoka z Periploca sepium i zawsze wybieraj produkt z identyfikacją botaniczną i świadectwem jakości od producenta.

Częste skutki uboczne

W zwykłych dawkach eleuterokok jest na ogół dobrze tolerowany, ale może powodować bezsenność, jeśli jest przyjmowany wieczorem, dlatego najlepiej stosować go rano. Przy wysokich dawkach zgłaszano drażliwość, splątanie i lęk, a także biegunkę, ból brzucha i ból głowy, natomiast reakcje alergiczne są rzadkie, choć w najcięższych przypadkach mogą prowadzić do anafilaksji. W razie jakiejkolwiek istotnej reakcji niepożądanej przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza.

Ciekawostki

Eleutherococcus senticosus zyskał miano "żeń-szenia syberyjskiego", ale roślina nie należy do rodzaju Panax, obejmującego żeń-szeń azjatycki i amerykański, a potoczna nazwa wynika z podobnego tradycyjnego stosowania jako toniku, ponieważ profil fitochemiczny jest zupełnie inny. Popularność eleuterokoka jako zamiennika prawdziwego żeń-szenia rosła dzięki obfitości i niższej cenie tego gatunku, zwłaszcza w Rosji i Chinach. W Stanach Zjednoczonych od 2002 roku przepisy zabraniają sprzedaży produktu oznaczonego jako "Siberian ginseng", dlatego jest on tam sprzedawany jako eleuthero.

Eleuterokok był szeroko badany w Związku Radzieckim, gdzie zyskał przydomek "zioła rosyjskich sportowców" i był stosowany w celu wspierania sprawności i wytrzymałości sportowców, kosmonautów oraz pracowników w ekstremalnych warunkach. Te radzieckie badania przyczyniły się do upowszechnienia koncepcji rośliny adaptogennej i wprowadziły eleuterokok do programów zdrowotnych, podczas gdy w tradycyjnej medycynie chińskiej i koreańskiej korzeń od dawna stosuje się jako tonik dla "qi" (energii życiowej) i dla rewitalizacji organizmu. W historii rośliny odnotowano też przypadki zafałszowania Periploca sepium, które doprowadziły nawet do ostrzeżeń o toksyczności błędnie przypisanych eleuterokokowi.

Najczęściej zadawane pytania