Enterolobium contortisiliquum (Vell.) Morong: Właściwości i korzyści

Enterolobium contortisiliquum (Vell.) Morong to okazałe drzewo z brazylijskiej flory, należące do rodziny Fabaceae. Gatunek opisał José Mariano da Conceição Vellozo, a Thomas Morong umieścił go w rodzaju Enterolobium. Drzewo występuje szeroko w Ameryce Południowej. Rozpoznaje się je od razu po szerokiej koronie i po spłaszczonych, spiralnie skręconych strąkach, które przypominają ucho. W języku polskim nie istnieje utrwalona nazwa zwyczajowa tego gatunku, dlatego w tym artykule posługujemy się nazwą botaniczną.

Współczesne badania opisały profil fitochemiczny rośliny oraz kilka aktywności in vitro, jednak literatura skupia się przede wszystkim na zatruciach, jakie roślina wywołuje u przeżuwaczy. Do dziś żadne zastosowanie u ludzi nie zostało potwierdzone. Saponiny triterpenowe, flawonoidy i kwasy fenolowe odpowiadają za działanie obserwowane w laboratorium. Właśnie dlatego przeciwwskazania stanowią oś tego artykułu, a toksyczność saponin jego główny wątek.

Nazwy zwyczajowe i międzynarodowe

• Angielski: earpod tree, elephant earpod tree, monkey earpod tree, pacara earpod tree.
• Francuski: arbre à oreilles.
• Hiszpański: oreja de negro, pacará, timbó, timbó colorado.
• Niemiecki: Ohrhülsenbaum.
• Portugalski: orelha-de-macaco, orelha-de-negro, pau-de-sabão, tamboril, timbaúva.
• Włoski: albero dell’orecchio.

Dla języka polskiego nie udokumentowano żadnej ustalonej nazwy zwyczajowej, dlatego jej tutaj nie podajemy.

Synonimy botaniczne

Acacia melalobiata Rojas Acosta, Acacia saponaria Heyne ex Benth., Calliandra pacara Griseb., Enterolobium glaucescens Mart., Enterolobium timbouva Mart., Feuilleea pacara (Griseb.) Kuntze, Mimosa contortisiliqua Vell.

Rodzina botaniczna: Fabaceae

Fabaceae, znane też jako Leguminosae, to jedna z największych i najbardziej zróżnicowanych rodzin roślin kwiatowych, licząca około 765 rodzajów i ponad 19 500 gatunków. Charakteryzuje się owocami w postaci strąków oraz zdolnością wielu gatunków do wiązania azotu atmosferycznego dzięki symbiozie z bakteriami glebowymi. Do rodziny należą rośliny o dużym znaczeniu gospodarczym, jak fasola, groch, soczewica i orzeszki ziemne, a także liczne drzewa leśne.

Jako przedstawiciel Fabaceae, Enterolobium contortisiliquum dzieli te cechy. Zdolność wzbogacania gleby w azot czyni go cennym w systemach agroleśnych i w programach zalesiania. Bogactwo fitochemiczne rodziny jest ogromne: alkaloidy, flawonoidy, saponiny i taniny występują w niej powszechnie. Inni przedstawiciele różnią się jednak znacznie stopniem przebadania, co pokazuje choćby znacznie lepiej udokumentowana kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum).

Wykorzystywane części rośliny

• Owocnia (perykarp)
• Korzenie
• Nasiona

Zastosowania etnobotaniczne i tradycyjne

• Budownictwo
• Kanoe i lekkie łodzie (pień)
• Mydło (saponiny)
• Produkcja celulozy
• Produkcja miodu
• Produkcja węgla drzewnego
• Rzeżączka (wzmianka historyczna; wymaga leczenia antybiotykowego pod nadzorem lekarza)
• Środek przeciwpasożytniczy (robaki)
• Zieleń miejska i architektura krajobrazu

Właściwości terapeutyczne

Poniższe aktywności pochodzą z badań laboratoryjnych ekstraktów rośliny. Żadna z nich nie odpowiada terapii potwierdzonej u ludzi.

• Antybakteryjne (zwalcza bakterie); tradycyjne zastosowanie, bez potwierdzonej skuteczności klinicznej
• Owicydalne (niszczy jaja pasożytów)
• Przeciwnowotworowe (hamuje komórki nowotworowe w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwpasożytnicze (zwalcza robaki jelitowe); tradycyjne zastosowanie, bez potwierdzonej skuteczności klinicznej
• Przeciwzapalne (zmniejsza stany zapalne)
• Cytotoksyczne (toksyczne dla komórek, w tym nowotworowych)
• Insektobójcze (zabija owady)
• Larwobójcze (zabija larwy)

Szczegółowy profil fitochemiczny

• Alfa-amyryna
• Aminokwasy (leucyna, izoleucyna, kwas glutaminowy, kwas asparaginowy)
• Beta-amyryna
• Flawonoidy
• Glukoza
• Izowiteksyna
• Katechina
• Kwas 9,12-oktadekadienowy
• Kwas galusowy
• Kwas heksadekanowy
• Kwas p-kumarowy
• Kwas protokatechowy
• Kwas syryngowy
• Kwercetyna
• Kwercetyna-7-O-rutynozyd
• Pirogalol
• Polisacharydy
• Ramnoza
• Saponiny triterpenowe (bis- i monodesmozydowe kwasu akacjowego)
• Sterole
• Ksyloza

Formy przygotowania i podania

• Ekstrakty (perykarp, nasiona)
• Odwar (owocnia, korzenie)

Synergia z innymi roślinami leczniczymi

Nie publikujemy połączeń tego gatunku z innymi roślinami do stosowania wewnętrznego. Systematyczny przegląd przypadków zatruć wiąże saponiny tego gatunku z ciężkim uszkodzeniem wątroby, a łączenie rośliny doustnie z innymi substancjami czynnymi jedynie zwiększa ryzyko, dla którego nie ustalono nawet bezpiecznej dawki. Pouczające jest porównanie z innymi motylkowatymi: przy świerzbcu właściwym (Mucuna pruriens) istnieją już badania u ludzi, wraz z odpowiednimi środkami ostrożności dobieranymi do sytuacji. W przypadku Enterolobium contortisiliquum literatura dokumentuje dziś zainteresowanie fitochemiczne, a nie miejsce w protokole stosowania.

Przepisy i protokoły stosowania

Odwar z owocni do stosowania zewnętrznego

Składniki: 20 g suszonej owocni (perykarpu) tamborilu, 500 ml wody.

Przygotowanie: Owocnię gotować w wodzie przez 15-20 minut. Przecedzić i odstawić do ostygnięcia. Tradycja przekazuje wyłącznie okłady na nieuszkodzoną skórę. Saponiny działają drażniąco, dlatego należy najpierw przetestować preparat na niewielkim fragmencie skóry, nigdy nie stosować go na otwarte rany i skonsultować z lekarzem każdą zmianę z ropą, miejscowym ociepleniem lub gorączką.

Wewnętrzne stosowanie nasion: dlaczego nie publikujemy przepisu

Literatura etnobotaniczna odnotowuje wewnętrzne stosowanie nasion jako środka przeciwpasożytniczego, jednak systematyczny przegląd przypadków zatruć pokazuje, że saponiny tego gatunku powodują ciężkie uszkodzenie wątroby. Nie publikujemy zatem przepisu ani dawkowania do stosowania wewnętrznego tej rośliny.

Terapie powiązane

Fitoterapia

W tradycyjnej fitoterapii temu drzewu przypisuje się działanie przeciwpasożytnicze, przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe, wiązane z obecnością saponin. Nie istnieją standaryzowane ekstrakty ani badania kliniczne u ludzi. Współczesna literatura na temat gatunku koncentruje się głównie na wywoływanych przez niego zatruciach, a stosowanie wewnętrzne nie ma podstaw naukowych. Dziś mamy do czynienia jedynie z zainteresowaniem badawczym profilem fitochemicznym, a nie ze wskazaniem terapeutycznym.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Roślina jest przeciwwskazana u kobiet w ciąży i karmiących piersią, ponieważ brakuje badań potwierdzających bezpieczeństwo w tych grupach. Osoby z istniejącą chorobą wątroby lub nerek powinny całkowicie unikać stosowania, ponieważ niektóre związki obciążają właśnie te narządy. Spożycie dużych ilości materiału roślinnego, zwłaszcza strąków, powoduje u przeżuwaczy udokumentowane zatrucia z nadwrażliwością na światło, poronieniami i poważnymi zaburzeniami trawiennymi. Toksyczność u ludzi jest słabiej udokumentowana niż u przeżuwaczy, co nie czyni jej mniej prawdopodobną: wobec opisanego uszkodzenia wątroby zalecenie brzmi, by unikać wewnętrznego stosowania rośliny, a nie tylko je ograniczać.

Częste skutki uboczne

W wysokich dawkach saponiny mogą powodować podrażnienie żołądkowo-jelitowe, nudności, wymioty i biegunkę. Reakcje alergiczne występują rzadko, ale osoby wrażliwe mogą doświadczyć wysypki lub swędzenia skóry. Należy obserwować każdą niepożądaną reakcję i natychmiast przerwać stosowanie w razie jej wystąpienia. Przed rozpoczęciem jakiegokolwiek działania z użyciem tej rośliny zalecana jest konsultacja z lekarzem.

Interakcje z lekami

Ze względu na obecność saponin roślina może wchodzić w interakcje z lekami wpływającymi na wchłanianie jelitowe lub czynność wątroby. Może nasilać działanie leków moczopędnych lub przeczyszczających oraz zaburzać wchłanianie innych leków. Nasiona wykazują w badaniach laboratoryjnych aktywność hemaglutynującą, bez znanego wpływu na krzepnięcie krwi u ludzi. Pacjenci przyjmujący leki na choroby przewlekłe powinni zachować ostrożność i zasięgnąć porady lekarskiej, aby uniknąć niepożądanych interakcji.

Ciekawostki i fakty historyczne

Brazylijska nazwa orelha-de-negro nawiązuje do spłaszczonego, spiralnie skręconego strąka, przypominającego ucho. Timbaúva pochodzi z języka tupi i łączy drzewo z roślinami timbó, tradycyjnie używanymi jako trucizna na ryby ze względu na zawarte w nich saponiny. Ta sama analogia z uchem tłumaczy nazwę orelha-de-macaco, odnotowaną w różnych regionach. Drzewo uchodzi za symbol brazylijskiej flory i ma historię wykorzystania ściśle splecioną z lokalnymi społecznościami. Poza wartością ozdobną cenione jest za lekkie drewno i szeroki cień korony, co czyni je popularnym w zieleni miejskiej i architekturze krajobrazu.

Najczęściej zadawane pytania o Enterolobium contortisiliquum

Czy herbata z tej rośliny jest bezpieczna dla ludzi?

Nie. Żaden preparat wewnętrzny z tego gatunku nie ma ustalonego bezpieczeństwa, dlatego ten artykuł nie podaje przepisu ani dawkowania do spożycia. Systematyczny przegląd przypadków zatruć wiąże saponiny tego gatunku z ciężkim uszkodzeniem wątroby, a żadne badanie kliniczne u ludzi nie potwierdza picia takiej herbaty. Jedynym zastosowaniem przekazanym przez tradycję i opisanym w tym artykule jest zastosowanie zewnętrzne: okłady na nieuszkodzoną skórę. Wobec rośliny o udokumentowanej toksyczności decyzję powinien podjąć lekarz prowadzący dany przypadek.

Jakie są główne właściwości tego gatunku?

To, co istnieje, to aktywności obserwowane w laboratorium, a nie potwierdzone korzyści u ludzi. Badania ekstraktów z owocni i nasion opisują działanie przeciwpasożytnicze, antybakteryjne, przeciwzapalne i cytotoksyczne, przypisywane głównie saponinom triterpenowym i flawonoidom. Tradycja odnotowuje stosowanie przeciw pasożytom jelitowym, ale współczesna literatura zajmuje się przede wszystkim zatruciami u przeżuwaczy. Nie ustalono bezpiecznej dawki dla ludzi i żadne z tych odkryć nie zostało zwalidowane jako terapia.

Czy roślinę można stosować w ciąży?

Nie, roślina jest przeciwwskazana u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Brak badań potwierdzających bezpieczeństwo w okresie ciąży i laktacji sprawia, że jej stosowanie jest odradzane. Niektóre związki obecne w roślinie mogą wywierać działanie niebezpieczne dla rozwoju płodu lub dla dziecka. Kobiety w ciąży i karmiące powinny więc całkowicie unikać tej rośliny i zawsze zasięgać porady lekarskiej przed użyciem jakiejkolwiek rośliny leczniczej.

Jak roślina wchodzi w interakcje z innymi lekami?

Ze względu na obecność saponin roślina może wchodzić w interakcje z lekami wpływającymi na wchłanianie jelitowe lub czynność wątroby. Może nasilać działanie leków moczopędnych i przeczyszczających oraz zaburzać wchłanianie innych leków. Nasiona wykazują w badaniach laboratoryjnych aktywność hemaglutynującą, bez znanego wpływu na krzepnięcie krwi u ludzi. Osoby przyjmujące leki na choroby przewlekłe powinny więc najpierw skonsultować się z lekarzem, aby uniknąć niepożądanych interakcji.