Rheum officinale (Rabarbar Leczniczy): Pełny Profil Botaniczny

Rheum officinale to okazała bylina zielna zasiedlająca wilgotne stoki górskie i dna dolin w środkowo-południowych Chinach. Należy do rodziny Polygonaceae, tej samej co szczaw, rdest wężownik i gryka, i tworzy przyziemną rozetę, której okrągłe liście osiągają ponad pół metra szerokości, zanim pęd kwiatowy wzniesie się na dwa metry nad ziemią. Wśród gatunków rodzaju Rheum jest jednym z nielicznych, których epitet gatunkowy bezpośrednio odzwierciedla zainteresowanie, jakie roślina budziła u ludzi przez wieki.

Gatunek jest endemitem stosunkowo ograniczonego łuku terytorium Chin, rozproszonego po Guizhou, Henan, Hubei, Shaanxi, Syczuanie i Yunnanie, na wysokościach od nieco ponad tysiąca metrów po strefę alpejską. Pod powierzchnią gleby tworzy grube, rozgałęzione kłącze, którego wnętrze ma intensywnie żółtą barwę, cechę, którą chińscy rolnicy kojarzą z nazwą da huang (大黃), dosłownie „wielki żółty”. To właśnie ten suszony korzeń, a nie żywa roślina, przemierzył Azję Środkową i dotarł na rynki europejskie na długo, zanim jakikolwiek zachodni botanik zobaczył okaz w terenie.

Ta strona zbiera pełny profil botaniczny gatunku: formalną taksonomię potwierdzoną w referencyjnych indeksach nomenklatorycznych, szczegółową morfologię z pomiarami terenowymi, rozmieszczenie i siedlisko, techniki uprawy, fenologię, kryteria odróżniania od sąsiednich gatunków kompleksu palmatum, opisowy skład chemiczny, zapis historyczny i status ochrony.

Taksonomia Rheum officinale

Nazwa Rheum officinale Baill. została opublikowana przez Henriego Ernesta Baillona w czasopiśmie Adansonia, tom 10, strona 246, w 1872 roku, na podstawie materiału z górzystego wnętrza Chin. Rejestr International Plant Names Index potwierdza autorstwo, datę i protolog, a nazwa pozostaje przyjęta bez zastrzeżeń w obecnych indeksach nomenklatorycznych. Rodzina Polygonaceae liczy około pięćdziesięciu rodzajów o rozmieszczeniu przeważnie umiarkowanym na półkuli północnej, a rodzaj Rheum skupia około sześćdziesięciu gatunków w łańcuchach górskich i na wyżynach Azji.

• Królestwo: Plantae
• Gromada: Magnoliophyta (okrytonasienne)
• Klasa: Magnoliopsida (dwuliścienne)
• Rząd: Caryophyllales
• Rodzina: Polygonaceae Juss.
• Podrodzina: Polygonoideae
• Plemię: Rheeae
• Rodzaj: Rheum L.
• Gatunek: Rheum officinale Baill., 1872

Uznane synonimy

Gatunek wykazuje niezwykłą stabilność nomenklatoryczną jak na takson o długiej historii eksploatacji handlowej. Obecnie tylko dwie nazwy figurują jako synonimy heterotypowe:

• Rheum baillonii F. Heim
• Rheum pichonii Pierre ex A. Chev.

Warto odnotować powracający błąd w literaturze popularnej: Rheum potaninii Losinsk. nie jest synonimem R. officinale, lecz nazwą traktowaną w obrębie kompleksu Rheum palmatum. Podobnie R. officinale i R. tanguticum, które niektórzy autorzy niegdyś obniżali do rangi odmian R. palmatum, pozostają uznawane za samodzielne gatunki, choć granice między nimi wciąż są przedmiotem dyskusji wśród taksonomów.

Etymologia dwuczłonowej nazwy

Nazwa rodzajowa wywodzi się z greckiego rheon, formy związanej z dawną nazwą handlową suszonego korzenia, rha. Część autorów łączy ten termin z Rha, klasyczną nazwą rzeki Wołgi, jednej z tras, którymi towar docierał do zachodnich portów. Epitet gatunkowy officinale pochodzi z łacińskiego officina, warsztat lub aptekę, gdzie przygotowywano preparaty, i w dziewiętnastowiecznej nomenklaturze oznaczał gatunki figurujące na oficjalnych listach farmakopei tamtych czasów. To etykieta historyczna, a nie opis współczesnego zastosowania.

Opis morfologiczny

Jest to okazała bylina zielna z szeroką przyziemną kępą i wzniesionym pędem kwiatowym osiągającym od 1,5 do 2 metrów wysokości, niekiedy więcej na głębokiej, żyznej glebie. Łodyga jest pusta w środku, delikatnie bruzdowana wzdłużnie i pokryta białymi włoskami gęstniejącymi w górnej części i przy węzłach. Cała część nadziemna zamiera całkowicie pod koniec sezonu wegetacyjnego i odrasta z organu podziemnego następnej wiosny, w cyklu powtarzanym przez dziesięć do dwudziestu lat.

Liście

Liście przyziemne definiują wygląd gatunku i należą do największych spośród wszystkich bylin klimatu umiarkowanego. Blaszka jest okrągława, rzadziej szeroko-jajowata, o średnicy od 30 do 50 centymetrów u roślin ustabilizowanych, dochodząc niemal do 75 centymetrów u najbujniejszych okazów. Nasada jest lekko sercowata, od pięciu do siedmiu głównych nerwów wychodzi z tego punktu, a podział jest dłoniasto-klapowany, z trójkątnymi klapami o płytkim wcięciu i lekko zaostrzonym wierzchołku. Górna strona jest naga, dolna owłosiona, a ogólna faktura skórzasta i lekko chropowata w dotyku. Ogonek liściowy jest walcowaty, mięsisty, o długości od 20 do 60 centymetrów, przechodzący od zieleni do fioletu przy nasadzie. Liście łodygowe powtarzają ten wzór w coraz mniejszej skali w miarę wznoszenia się po łodydze. Ochrea, błoniasta pochwa otaczająca węzeł tuż nad osadzeniem ogonka, osiąga 15 centymetrów, ma gęsto owłosioną powierzchnię zewnętrzną i stanowi najpewniejszy wskaźnik rodzinny do rozpoznania Polygonaceae w terenie.

Kwiaty

Kwiatostan to szeroka, wierzchołkowa, luźno rozgałęziona wiecha wyrastająca z pędu kwiatowego. Kwiaty są drobne i liczne, ułożone w pęczkach wzdłuż gałązek, każdy z sześcioma listkami okwiatu o barwie od zielonkawej do biało-żółtawej, eliptycznymi do wąsko-eliptycznych, o długości 2 do 2,5 milimetra i szerokości 1,2 do 1,5 milimetra. Trzy zewnętrzne listki okwiatu są węższe od wewnętrznych. Pręcikowie liczy dziewięć pręcików, a zalążnia jest górna, zwieńczona trzema krótkimi szyjkami z główkowatymi znamionami. Szypułka jest stawowato przegubiona blisko nasady, co ułatwia odpadanie dojrzałego owocu.

Owoce i nasiona

Owocem jest trójgraniasty orzeszek o zarysie podłużno-eliptycznym, o długości 8 do 10 milimetrów i szerokości 7 do 9 milimetrów, z trzema krawędziami przedłużonymi w błoniaste skrzydełka o szerokości około 2 do 2,5 milimetra. Barwa przechodzi od zielonkawej przez czerwonobrunatną do ciemnobrunatnej w miarę dojrzewania. Każdy owoc zawiera jedno nasienie. Skrzydełka są strukturami rozprzestrzeniania anemochorycznego i wyjaśniają skuteczność, z jaką gatunek kolonizuje skarpy i polany na stokach, gdzie występuje.

Kłącze i łodyga

System podziemny to najobszerniejsza struktura rośliny, obejmująca grube, rozgałęzione kłącze o średnicy 5 do 20 centymetrów u dorosłych okazów oraz grube, włókniste korzenie boczne. Powierzchnia zewnętrzna jest brązowa, przecinana podłużnymi bruzdami. Po przekrojeniu tkanka wewnętrzna ujawnia intensywną barwę żółtą do pomarańczowej, wynik nagromadzenia pochodnych antrachinonowych w miękiszu, z promienistym wzorem ciemniejszych pasm, który klasyczna farmakognozja opisywała jako rysunek gwiaździsty. Smak jest wyraźnie gorzki i ściągający, a zapach ziemisty.

Rozmieszczenie i siedlisko

Gatunek jest endemitem Chin, a jego naturalny zasięg obejmuje środkową-północną, środkową-południową i południowo-wschodnią część kraju, z potwierdzonymi stanowiskami w Guizhou, południowo-zachodnim Henanie, zachodnim Hubei, Shaanxi, Syczuanie i Yunnanie, a także prawdopodobnymi wystąpieniami w Fujianie. Centrum rozmieszczenia pokrywa się z pasmami stanowiącymi przejście między kotliną syczuańską a wschodnim skrajem wyżyny tybetańskiej, regionem o urozmaiconej rzeźbie i wysokich letnich opadach.

Typowe siedlisko to podszyt lasów górskich, obrzeża lasów, zacienione wąwozy i dna dolin o głębokiej, bogatej w materię organiczną glebie. Zarejestrowany zakres wysokościowy jest szeroki, od około 1200 do 4000 metrów, z najgęstszymi populacjami w strefie pośredniej. Preferowany reżim klimatyczny łączy chłodne, wilgotne lata z zimnymi, długimi zimami, co narzuca części nadziemnej pełny spoczynek. Najlepszy rozwój zapewniają gleby gliniaste do gliniasto-ilastych, dobrze przepuszczalne, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego.

Poza naturalnym zasięgiem gatunek wprowadzono do uprawy i lokalnie zdziczał w Wielkiej Brytanii oraz w regionie dawnej Czechosłowacji, obok stwierdzeń występowania w Laosie i Wietnamie. Żadna z tych introdukowanych populacji nie wykazuje udokumentowanego zachowania inwazyjnego, a wymóg chłodnych zim silnie ogranicza ekspansję gatunku na niższe szerokości geograficzne.

Uprawa

Rozmnażanie handlowe odbywa się głównie z nasion, wysiewanych w osłoniętym zagonie między końcem zimy a początkiem wiosny. Kiełkowanie następuje w ciągu dwóch do czterech tygodni, a sadzonki trafiają w pole po sześciu do dwunastu miesiącach formowania. Podział kępy stosuje się, gdy chce się zachować tożsamość genetyczną wyselekcjonowanego materiału: dorosłe kłącze dzieli się na fragmenty zachowujące jeden lub dwa żywotne pąki i sadzi w tym samym sezonie. Rozmnażanie tkankowe jest rozwijane pod kątem klonowania na dużą skalę, lecz nie zastąpiło jeszcze metod konwencjonalnych w bieżącej produkcji.

Co do wymagań, roślina potrzebuje pełnego słońca w chłodnym klimacie i wdzięcznie przyjmuje częściowe zacienienie tam, gdzie lata są cieplejsze, ponieważ szeroka blaszka liściowa cierpi na poparzenia pod intensywnym nasłonecznieniem. Gleba powinna być głęboka, żyzna i dobrze przepuszczalna, o pH między 5,5 a 7,0, z hojnym wzbogaceniem materią organiczną przy sadzeniu. Komfortowy zakres termiczny mieści się między 5 a 20 stopniami Celsjusza, z dobrą tolerancją silnych przymrozków w okresie spoczynku i wyraźnym spadkiem wydajności powyżej 28 stopni. Odpowiednie opady wynoszą od 700 do 1500 milimetrów rocznie, dobrze rozłożone, a nawadnianie kroplowe uzupełnia niedobory w suchych latach. Zwykły rozstaw wynosi od 1,2 do 1,5 metra w obu kierunkach, a gruba warstwa ściółki jest standardową praktyką stabilizującą temperaturę gleby i zachowującą wilgoć nad płytkim systemem korzeniowym. Miejsca osłonięte od silnego wiatru zapobiegają rozdzieraniu największych liści.

Wśród najczęstszych problemów fitosanitarnych są ślimaki nagie i skorupowe, atakujące młode liście w okresach wilgotnych, oraz mszyce, osiedlające się pod wpływem stresu wodnego i mogące przenosić wirusy liściowe. Po stronie chorób mączniak prawdziwy pokrywa liście białawą powłoką w okresach suchych, plamistość liści wywołana grzybami z rodzaju Ramularia tworzy brązowoczerwone zmiany, a zgnilizna korzeni związana z Phytophthora jest najpoważniejszym problemem, niemal zawsze powiązanym z gleba podtopioną lub źle przepuszczalną.

Zbiór systemu podziemnego przypada na jesień, gdy roślina zgromadziła od czterech do ośmiu lat wzrostu polowego, a część nadziemna wchodzi w fazę zamierania. Procedura jest ręczna: całą kępę się wykopuje, kłącze i grube korzenie oddziela od ogonków i liści, materiał myje, kroi na plastry lub kostki i suszy na słońcu lub w suszarni w umiarkowanej temperaturze, aż wilgotność ustabilizuje się poniżej 12 procent. W uprawach nastawionych na produkcję kłącza pędy kwiatowe zwykle usuwa się zaraz po pojawieniu, co przekierowuje asymilaty do części podziemnej.

Fenologia

Odrastanie przyziemnej rozety towarzyszy wzrostowi temperatur wiosennych, a rozwinięcie liści kończy się w ciągu kilku tygodni, co daje roślinie jedno z najszybszych tempo przyrostu powierzchni liściowej wśród bylin górskich. Wytworzenie pędu kwiatowego następuje od trzeciego lub czwartego roku życia i nie powtarza się koniecznie co roku, w zależności od zgromadzonej siły kłącza.

Kwitnienie koncentruje się w czerwcu i lipcu na półkuli północnej, a owocowanie następuje od lipca do września, z rozłożonym w czasie dojrzewaniem wzdłuż wiechy. Kwiaty są drobne, jasne i skupione, co przyciąga drobne muchówki i błonkoskrzydłe, ale otwarta architektura kwiatostanu i lekkość pyłku sprzyjają też zapylaniu wiatrem, a literatura opisuje rodzaj jako funkcjonalnie ambofilny. Rozprzestrzenianie jest anemochoryczne: trzy błoniaste skrzydełka orzeszka wydłużają opadanie i pozwalają wiatrowi na stokach przenosić owoce na pewną odległość od rośliny macierzystej. Wtórne rozprzestrzenianie przez spływ powierzchniowy na terenie nachylonym dopełnia obrazu.

Gatunki pokrewne i mylone

Istotne przypadki mylenia dotyczą pozostałych dużych gatunków sekcji Palmata oraz rabarbaru ogrodowego, a cecha liściowa rozstrzyga większość przypadków w terenie.

• Rheum australe D. Don: gatunek z zachodnich Himalajów, o liściu jajowatym do okrągławego z bardzo słabą lub nieobecną klapowatością i zwykle mniejszej wielkości. Rozdzielenie geograficzne z R. officinale jest niemal całkowite.
• Rheum palmatum L.: najczęstsze pomylenie. Blaszka R. palmatum jest głęboko dłoniasto-podzielona, z klapami sięgającymi wzoru pierzasto-siecznego i mocno wciętym brzegiem, podczas gdy R. officinale ma płytkie, trójkątne klapy i brzeg niemal cały. R. palmatum zajmuje średnio wyższe wysokości i sięga na północ i północny zachód kraju, w obszarze, gdzie R. officinale nie występuje.
• Rheum rhabarbarum L.: rabarbar uprawiany w europejskich ogrodach warzywnych. Ma liść o zarysie zaokrąglonym bez wyraźnego klapowania, ogonek żywoczerwony, mięsisty i soczysty, mniejszą i mniej okazałą wiechę, oraz kłącze, którego wnętrze nie wykazuje intensywnej żółci charakterystycznej dla gatunków sekcji Palmata.
• Rheum tanguticum (Maxim. ex Regel) Maxim. ex Balf.: roślina ściśle związana z wyżynami Tybetu, o klapach liściowych jeszcze głębszych i węższych niż u R. palmatum, niemal dzielących blaszkę. Występuje powyżej typowej strefy wysokościowej R. officinale.

Jest jeszcze jedna kwestia wykraczająca poza rodzaj. Duże, okrągławe liście o sercowatej nasadzie, osadzone na długich ogonkach, pojawiają się także u roślin niespokrewnionych z Rheum, w tym u gatunków Petasites i u łopianu większego, Arctium lappa. Obecność błoniastej ochrei otaczającej węzeł, wyłącznej dla Polygonaceae, natychmiast rozstrzyga wątpliwość.

Fitochemia

Profil chemiczny Rheum officinale zdominowany jest przez pochodne antrachinonowe skoncentrowane w kłączu i grubych korzeniach, gdzie odpowiadają za żółtopomarańczowe zabarwienie miękiszu. Najczęściej identyfikowane związki z tej grupy to aloe-emodyna, chryzofanol, emodyna, fiscjon i reina, obecne zarówno w formie wolnej, jak i związanej z cukrami jako glikozydy antrachinonowe. Obok nich występują dimeryczne antranoidy typu sennozydów, oznaczane literami od A do F, których proporcja zmienia się zależnie od wieku okazu, wysokości pochodzenia i zastosowanego procesu suszenia.

Drugą pod względem obfitości klasą są taniny, które w suszonym kłączu osiągają znaczne poziomy i obejmują zarówno formy hydrolizujące, jak galotaniny i pochodne kwasu galusowego, jak i formy skondensowane typu proantocyjanidyn, wraz z wolną katechiną i epikatechiną. Stilbenoidy, w tym resweratrol i jego glikozydy, występują w skromnych ilościach. Obraz uzupełniają flawonoidy, takie jak rutyna, oraz skrobia, pektyny i zwykły zestaw mineralny organu zapasowego, z naciskiem na potas, wapń i fosfor.

Rozmieszczenie tych związków w roślinie nie jest jednolite. Antrachinony koncentrują się w tkance podziemnej, taniny występują bardziej rozproszone, a szczawiany dominują w blaszce liściowej. Ten ostatni punkt to kwestia bezpieczeństwa niedopuszczająca kompromisu: liście Rheum officinale, podobnie jak wszystkich gatunków rodzaju, zawierają kwas szczawiowy i sole szczawianowe w wysokim stężeniu, a ich spożycie powoduje zatrucie, z ryzykiem poważnego uszkodzenia nerek. Najlepiej udokumentowany przypadek miał miejsce podczas pierwszej wojny światowej, gdy liście rabarbaru rozpowszechniano w Wielkiej Brytanii jako zamienne warzywo w obliczu niedoboru żywności, a rekomendacja ta doprowadziła do przypadków zatrucia i zarejestrowanych zgonów. Liście nie nadają się do spożycia w żadnej postaci. Toksyczność wynikająca ze szczawianów dotyczy też psów, kotów i koni, dlatego weterynaryjne bazy referencyjne wymieniają rodzaj wśród roślin toksycznych dla zwierząt domowych.

Historia i etnobotanika

Najstarszy zapis pisemny związany z suszonym korzeniem rodzaju znajduje się w Shennong Bencao Jing, chińskiej kompilacji farmakobotanicznej, której najstarsze warstwy sięgają pierwszych wieków naszej ery, gdzie materiał figuruje pod nazwą da huang. W kolejnych wiekach chińscy autorzy rozróżniali pochodzenie i jakości handlowe towaru, a materiał krążący pod tą nazwą obejmował korzenie R. officinale, R. palmatum i R. tanguticum, zbierane w odrębnych regionach i sprzedawane bez ścisłego rozdziału gatunkowego.

Suszony korzeń był jednym z najcenniejszych towarów dalekiego handlu przedindustrialnej Eurazji. Kupcy przewozili produkt szlakami łączącymi wnętrze Chin z Azją Środkową, a stamtąd ze śródziemnomorzem, a europejscy kronikarze średniowiecza i renesansu odnotowywali ceny, które w pewnych momentach stawiały towar powyżej równoważnej wagi metali szlachetnych. Między siedemnastym a osiemnastym wiekiem państwo rosyjskie zorganizowało handel pod monopolem: od 1736 roku w Kiachcie, na syberyjskiej granicy z imperium Qing, działał punkt kontrolny, przez który przechodził cały ładunek wjeżdżający na terytorium rosyjskie, a partie odrzucone niszczono na miejscu. Ta kontrola przez dziesięciolecia podtrzymywała reputację tak zwanego rabarbaru rosyjskiego na rynkach Europy Zachodniej, aż otwarcie portów chińskich i utrata monopolu, około 1860 roku, całkowicie przekształciły trasy handlowe.

Po stronie europejskiej żywa roślina dotarła znacznie później niż towar. Ogrody botaniczne osiemnastego wieku uprawiały okazy uzyskane z trudem z nasion przywożonych przez dyplomatów i podróżników, a botaniczna identyfikacja gatunków dostarczających korzeń pozostawała niejasna przez pokolenia, sytuacja zaczęła się rozwiązywać dopiero, gdy Baillon formalnie opisał R. officinale w 1872 roku, na podstawie materiału chińskiego. Wybrany epitet rejestruje status, jaki gatunek zajmował na oficjalnych listach aptekarskich swoich czasów. W górach zachodniego Hubei i południowego Shaanxi społeczności wiejskie przez pokolenia utrzymywały gospodarowanie populacjami dzikimi, pozostawiając młode okazy w miejscu podczas zbioru, praktykę udokumentowaną przez obserwatorów dziewiętnastego i dwudziestego wieku jako sposób zapewnienia odnowy zebranych zasobów.

Ochrona

Gatunek nie posiada opublikowanej oceny na Czerwonej Liście Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i figuruje zatem jako nieoceniony. Brak formalnej oceny nie powinien być odczytywany jako brak presji, a literatura chińska na ten temat konsekwentnie wskazuje coś przeciwnego.

Głównym zagrożeniem jest ekstrakcyjny zbiór populacji dzikich. Ponieważ organ o znaczeniu handlowym znajduje się pod ziemią, zbiór wymaga usunięcia całego okazu, bez możliwości odrostu, a odstęp od czterech do ośmiu lat potrzebny, by roślina osiągnęła rozmiar zbiorczy, sprawia, że naturalna odnowa jest powolna wobec intensywności popytu. Badania różnorodności genetycznej prowadzone przy użyciu markerów molekularnych w pozostałych populacjach R. officinale wykazały fragmentację i zalecały ochronę in situ populacji o największej zmienności, a także zbiór ex situ rozłożony na cały obszar występowania. Przekształcanie zalesionych stoków w tereny rolnicze dopełnia obraz jako czynnik utraty siedliska.

Żaden gatunek rodzaju Rheum nie figuruje obecnie w załącznikach konwencji CITES. Po stronie obowiązujących środków Chiny w ostatnich dekadach rozszerzyły uprawy prowadzone według protokołów dobrych praktyk rolniczych, przenosząc większość zaopatrzenia przemysłowego z populacji dzikich na ustanowione plantacje, a Chińska Akademia Nauk utrzymuje kolekcje zarodkowej plazmy rodzaju nakierowane na zachowanie bazy genetycznej.

Ciekawostki

• Chińska nazwa da huang, „wielki żółty”, opisuje dosłownie to, co widać po przekrojeniu kłącza, a barwa pochodzi z pochodnych antrachinonowych gromadzonych w miękiszu zapasowym.
• Słowo „rabarbar” niesie dawną geografię: pochodzi z łaciny średniowiecznej reubarbarum, połączenia greckiego rha, nazwy oznaczającej zarówno roślinę, jak i rzekę Wołgę, z barbaron, obcy. Towar docierał do Europy przez północ, a język zarejestrował trasę, zanim jakikolwiek botanik zarejestrował gatunek.
• Przez niemal półtora wieku posterunek graniczny na Syberii decydował o cenie produktu w Europie: między 1736 rokiem a połową dziewiętnastego wieku cały ładunek wjeżdżający do Rosji przechodził przez inspekcję w Kiachcie, a odrzucone partie palono na miejscu.
• Ta sama rodzina botaniczna mieści dwie skrajności współistniejące w tym samym ogrodzie: ogonek rabarbaru ogrodowego jest powszechnym składnikiem ciast i kompotów w Europie, podczas gdy liść dowolnego gatunku rodzaju zawiera szczawiany w toksycznym stężeniu.
• Liście przyziemne Rheum officinale osiągają 75 centymetrów średnicy i należą do największych blaszek liściowych wytwarzanych przez bylinę klimatu umiarkowanego na półkuli północnej.

Aby dowiedzieć się więcej o innych wytrzymałych gatunkach z chłodnych terenów górskich, warto zajrzeć do naszego pełnego profilu botanicznego Pinus sylvestris.

Piśmiennictwo i badania naukowe

10 Cytowanych Źródeł

Na podstawie 10 cytowanych źródeł (2 Recenzowane Naukowo, 8 Uzupełniające).

📚Zobacz Wszystkie 10 Cytowanych Źródeł

Recenzowane Badania Naukowe (2)

1. DOI2010 Hu, Y. i współpracownicy. Genetic diversity of the endemic and medicinally important plant Rheum officinale as revealed by inter-simple sequence repeat (ISSR) markers. International Journal of Molecular Sciences, 11(12), 5060-5074. 2010. ↗
2. DOI2006 Komatsu, K. i współpracownicy. Comparative study of chemical constituents of rhubarb from different origins. Chemical and Pharmaceutical Bulletin, 54(11), 1491-1499. 2006. ↗

Lektury Uzupełniające (8)

1. American Society for the Prevention of Cruelty to Animals. Rhubarb (Rheum spp.). Toxic and Non-Toxic Plants Database. ↗
2. Baillon, H. E. Sur le Rheum officinale. Adansonia, tom 10, s. 246. Paryż. 1872.
3. 2003 Flora of China Editorial Committee. Rheum officinale Baillon. Flora of China, tom 5. Science Press i Missouri Botanical Garden Press. 2003. ↗
4. 1992 Foust, C. M. Rhubarb: The Wondrous Drug. Princeton University Press. 1992.
5. International Plant Names Index. Rheum officinale Baill., Adansonia 10: 246. 1872. Royal Botanic Gardens Kew, Harvard University Herbaria i Australian National Botanic Gardens. ↗
6. Plants of the World Online. Rheum officinale Baill. Royal Botanic Gardens, Kew. ↗
7. 2016 Wanner, M. The Russian-Chinese trade in Kyakhta, its organisation and commodity structure. Prague Papers on the History of International Relations, s. 35-49. Uniwersytet Karola w Pradze. 2016.
8. World Flora Online. Rheum officinale Baill. WFO Plant List. ↗

Ostatnia Weryfikacja Redakcyjna · 03/09/2026