Panax quinquefolius (żeń-szeń amerykański): właściwości i korzyści

Panax quinquefolius L. / żeń-szeń amerykański, znany potocznie jako żeń-szeń amerykański lub żeń-szeń pięciolistny, to wieloletni gatunek zielny z rodziny Araliaceae, pochodzący ze wschodniej części Ameryki Północnej, gdzie rośnie w podszycie lasów liściastych i preferuje miejsca o głębokim cieniu. Ceniony od stuleci za właściwości adaptogenne przypisywane mu przez tradycję, żeń-szeń amerykański rozpoznaje się po aromatycznym, mięsistym korzeniu, który przypomina mały pasternak i często rozgałęzia się w kształty przywodzące na myśl ludzkie ciało.

Liczne rdzenne ludy Ameryki Północnej stosowały korzeń w swoich tradycyjnych systemach medycznych, a zachowane przekazy wspominają o jego użyciu przy bólach głowy, skurczach, zmęczeniu umysłowym i problemach związanych z płodnością. Dotarcie korzenia do Chin, gdzie zyskał wielki prestiż, napędziło handel, a później uprawę na dużą skalę, a współczesne badania skupiły się na ginsenozydach jako głównych związkach bioaktywnych, choć znaczna część wyników nadal pochodzi z badań laboratoryjnych lub niewielkich badań klinicznych, często prowadzonych na konkretnych ekstraktach.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: żeń-szeń amerykański, żeń-szeń pięciolistny.
• Angielski: American ginseng, five-fingers, man-root, red berry, sang, shangs, wild ginseng.
• Francuski: ginseng à cinq folioles, ginseng américain.
• Hiszpański: cinco dedos, ginseng americano, raíz de hombre.
• Niemiecki: Amerikanischer Ginseng, Fünfblatt-Ginseng.
• Portugalski: ginseng americano, ginseng-americano, ginseng-de-cinco-folhas.
• Włoski: ginseng a cinque foglie, ginseng americano.

Synonimy botaniczne

• Aureliana canadensis Lafitau ex Catesby
• Panax americanus Raf.
• Panax quinquefolium L.

Rodzina botaniczna: Araliaceae

Rodzina Araliaceae obejmuje rośliny zielne, krzewy i drzewa występujące głównie w regionach tropikalnych i subtropikalnych i znana jest z gatunków o znaczeniu leczniczym i ozdobnym, takich jak żeń-szenie z rodzaju Panax i bluszcz z rodzaju Hedera. Rośliny te mają zwykle liście złożone i drobne kwiaty zebrane w baldachy, co ułatwia ich rozpoznawanie w terenie.

Jako przedstawiciel tej rodziny Panax quinquefolius ma cechy, które odróżniają go od innych roślin podszytu, między innymi dłoniaste liście i obecność związków bioaktywnych, przede wszystkim ginsenozydów. Rodzina słynie z różnorodności chemicznej i obejmuje gatunki o działaniu adaptogennym, przeciwzapalnym i przeciwutleniającym, analizowanym przez współczesną fitoterapię niemal zawsze w badaniach eksperymentalnych.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Korzeń
• Liście
• Łodygi
• Owoce

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Łagodzenie bólów głowy (przekaz tradycyjny)
• Łagodzenie skurczów (przekaz tradycyjny)
• Panaceum (przekaz u Irokezów)
• Pobudzanie sprawności umysłowej (przekaz tradycyjny)
• Problemy trawienne (przekaz u Odżibwejów, w stowarzyszeniu Midewiwin)
• Stosowanie na rany (przekaz etnograficzny u Seminolów)
• Tonik ogólny (przekaz u Menominee)
• Wspieranie płodności (przekaz tradycyjny)

Przekazy etnobotaniczne pokazują, że korzeń zajmował ważne miejsce w medycynie wielu ludów wschodniej części Ameryki Północnej, które stosowały go jako tonik ogólny, przy bólach głowy i skurczach, a w niektórych grupach jako swego rodzaju środek na wiele dolegliwości, co przywodzi na myśl samą nazwę rodzaju. Te zastosowania odzwierciedlają wiedzę tradycyjną przekazywaną z pokolenia na pokolenie i nie są równoznaczne z dowodem klinicznym, dlatego stanowią historyczny punkt wyjścia dla badań, a nie wskazanie do leczenia.

W Chinach, dokąd od XVIII wieku zaczęto eksportować korzeń w dużych ilościach, żeń-szeń amerykański włączono do tradycyjnej fitoterapii pod nazwą xiyangshen i zaliczono do ziół o naturze chłodzącej. To ujęcie odróżnia go od Panax ginseng, czyli żeń-szenia azjatyckiego, który ta sama tradycja uważa za rozgrzewający, i wyjaśnia, dlaczego oba korzenie mają różne tradycyjne wskazania mimo pokrewieństwa botanicznego.

Właściwości terapeutyczne

• Adaptogenne (tradycyjne stosowanie wspierające organizm w radzeniu sobie ze stresem, przy ograniczonych dowodach klinicznych)
• Antyproliferacyjne (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hipocholesterolemiczne (analizowane we wstępnych badaniach, z niespójnymi wynikami)
• Hipoglikemizujące (efekt obserwowany w niewielkich badaniach klinicznych, w badaniach nad konkretnymi ekstraktami)
• Immunomodulujące (w trakcie badań, z konkretnym ekstraktem)
• Kardioprotekcyjne (analizowane we wstępnych badaniach)
• Neuroprotekcyjne (analizowane w badaniach eksperymentalnych)
• Przeciwbakteryjne (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwutleniające (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwwirusowe (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (efekt obserwowany w badaniach eksperymentalnych)

Profil fitochemiczny

• Flawonoidy
• Ginsenozydy (typu dammaranu)
• Kwasy fenolowe
• Saponiny
• Terpeny

Ginsenozydy, saponiny triterpenowe typu dammaranu, to najlepiej poznane związki korzenia, a ich wzajemne proporcje zależą od gatunku, pochodzenia geograficznego i uprawy, przez co profil żeń-szenia amerykańskiego różni się od profilu żeń-szenia azjatyckiego i Panax notoginseng. Ta zmienność chemiczna jest jednym z powodów, dla których wyników uzyskanych dla jednego ekstraktu nie można automatycznie przenosić na inny produkt ani na inny gatunek z tego rodzaju.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakty
• Herbata/napar
• Kapsułki
• Nalewki
• Proszek

Synergia z innymi roślinami

Na energię i witalność

W tradycyjnej praktyce zielarskiej żeń-szeń amerykański łączy się często z Rhodiola rosea i żeń-szeniem syberyjskim (Eleutherococcus senticosus), a połączenie to jest tradycyjnie stosowane dla sprawności fizycznej i umysłowej w okresach zmęczenia i stresu. Ideą tego zestawienia jest uzupełnienie ginsenozydów żeń-szenia amerykańskiego o rozawiny różeńca i eleuterozydy żeń-szenia syberyjskiego, choć brak badań klinicznych potwierdzających, że wspólny efekt przewyższa działanie każdej rośliny osobno.

Na wsparcie funkcji poznawczych

Połączenie żeń-szenia amerykańskiego z Ginkgo biloba i Bacopa monnieri pojawia się w recepturach tradycyjnie stosowanych dla pamięci i koncentracji, przy czym miłorząb kojarzy się z krążeniem mózgowym, a bakopa z uczeniem się i zapamiętywaniem informacji. Jest to przekaz o łącznym stosowaniu, bez potwierdzenia synergii w badaniach klinicznych, a miłorząb może też wpływać na krzepnięcie krwi, co wymaga szczególnej ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe.

Na wsparcie odporności

W recepturach tradycji naturopatycznej żeń-szeń amerykański łączy się z jeżówką purpurową (Echinacea purpurea) i tragankiem błoniastym (Astragalus membranaceus) w celu wspierania odpowiedzi immunologicznej w okresach większego narażenia na infekcje. Polisacharydy jeżówki i astragalozydy traganka są badane w laboratorium obok ginsenozydów, ale połączenie pozostaje przekazem tradycyjnym, bez danych klinicznych dotyczących całości.

Przepisy i protokoły użycia

Kapsułki z ekstraktem z żeń-szenia amerykańskiego

Składniki: kapsułki ze standaryzowanym ekstraktem z żeń-szenia amerykańskiego, ze sprawdzonego źródła i z korzenia uprawnego.

Przygotowanie: postępuj zgodnie z zaleceniami producenta co do ilości i częstotliwości, najlepiej podczas posiłków, ponieważ tę formę tradycyjnie wybierają osoby, którym zależy na regularnym dawkowaniu w ciągu dnia. Stężenie bardzo różni się między produktami, dlatego skonsultuj się z fachowcem ochrony zdrowia, aby ustalić dawkę odpowiednią w twoim przypadku, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na stałe.

Tradycyjny napar z korzenia żeń-szenia amerykańskiego

Składniki: 1 łyżeczka suszonego korzenia żeń-szenia amerykańskiego w plasterkach lub w proszku, 200 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: dodaj korzeń do wrzącej wody, przykryj i parz przez 10 do 15 minut, a następnie przecedź. Napar jest tradycyjnie stosowany w chwilach stresu i ma łagodny, lekko słodkawy smak, ale osoby skłonne do bezsenności powinny unikać picia go wieczorem, ponieważ żeń-szeń może zaburzać sen. Jeśli chcesz go osłodzić, wybierz odrobinę miodu lub stewii zamiast cukru.

Proszek z żeń-szenia amerykańskiego w smoothie

Składniki: niewielka ilość sproszkowanego korzenia żeń-szenia amerykańskiego, 250 ml smoothie owocowego lub warzywnego.

Przygotowanie: dodaj proszek do smoothie i dokładnie zmiksuj, aż całkowicie się rozpuści i nie będzie grudek. Tę formę tradycyjnie wybierają osoby, które wolą włączyć korzeń do diety, zwykle rano lub wczesnym popołudniem, a odpowiednią ilość powinien ustalić fachowiec ochrony zdrowia.

Nalewka z żeń-szenia amerykańskiego

Składniki: nalewka z żeń-szenia amerykańskiego ze sprawdzonego źródła.

Przygotowanie: rozcieńcz nalewkę w niewielkiej ilości wody bezpośrednio przed użyciem. Ponieważ jest to forma skoncentrowana, tradycyjnie stosowana w okresach większej wrażliwości i stresu, dawkę i czas stosowania należy ustalić z fachowcem ochrony zdrowia, gdyż zawartość ginsenozydów różni się w zależności od produktu.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Akupunktura

W Tradycyjnej Medycynie Chińskiej (TMC) żeń-szeń amerykański może być stosowany obok akupunktury w tradycyjnym celu równoważenia energii życiowej (Qi) i wspierania narządów wewnętrznych. W tym podejściu stymulacja określonych punktów jest postrzegana jako uzupełnienie zioła przy zmęczeniu, stresie i niedoborze energii, zawsze w ramach tradycyjnego ujęcia, które dąży do przywrócenia harmonii ciała i nie zastępuje oceny lekarskiej.

Chińskie ziołolecznictwo

Żeń-szeń amerykański, znany jako xiyangshen (西洋参), jest tradycyjnym ziołem chińskiej fitoterapii, cenionym za odżywianie Yin, usuwanie gorąca i wytwarzanie płynów, dlatego tradycyjnie wskazuje się go we wzorcach niedoboru Yin obejmujących zmęczenie, suchość w ustach, pragnienie i uczucie wewnętrznego gorąca. Zwykle wchodzi w skład receptur złożonych, dostosowywanych przez terapeutę do cech danej osoby, a jego chłodząca natura jest właśnie tym, co w praktyce tradycyjnej odróżnia go od żeń-szenia azjatyckiego.

Naturopatia

W naturopatii żeń-szeń amerykański stosuje się jako adaptogen, z zamiarem wspierania reakcji na stres i odporności, i może być zalecany w postaci herbaty, nalewki lub kapsułek. Jego stosowanie zwykle stanowi część szerszego planu, obejmującego zmiany w diecie i stylu życia oraz inne naturalne praktyki, i często bierze się je pod uwagę u osób z utrzymującym się zmęczeniem, stresem i obniżoną odpornością, zawsze jako uzupełnienie opieki lekarskiej.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Żeń-szenia amerykańskiego powinny unikać osoby ze stwierdzoną alergią na rośliny z rodziny Araliaceae, a ponieważ brak danych dotyczących bezpieczeństwa w ciąży, w okresie karmienia piersią i u dzieci, nie zaleca się stosowania w tych grupach. Pojedyncze badanie pediatryczne z konkretnym standaryzowanym ekstraktem nie uzasadnia ogólnego zalecenia. Osoby z chorobami autoimmunologicznymi powinny stosować go ostrożnie i pod nadzorem specjalisty, ponieważ żeń-szeń może modulować układ odpornościowy.

Interakcje z lekami

Randomizowane badanie kliniczne wykazało obniżenie INR (wpływ na krzepnięcie krwi) u pacjentów przyjmujących warfarynę, dlatego łączenie tych środków bez nadzoru lekarskiego jest przeciwwskazane. Działanie hipoglikemizujące zostało wykazane w badaniach, co wymaga ostrożności przy stosowaniu insuliny i doustnych leków przeciwcukrzycowych ze względu na ryzyko hipoglikemii. Opisano przypadki manii i bezsenności przy stosowaniu Panax razem z inhibitorami MAO (np. fenelzyną), dlatego należy unikać łączenia z lekami przeciwdepresyjnymi bez porady specjalisty. Osoby przyjmujące leki immunosupresyjne również powinny unikać żeń-szenia amerykańskiego, który może działać antagonistycznie wobec tych leków, a każde połączenie z lekami przyjmowanymi na stałe należy wcześniej omówić z fachowcem ochrony zdrowia.

Możliwe skutki uboczne

Żeń-szeń amerykański może powodować bezsenność, ból głowy i dolegliwości żołądkowe, a niektórzy użytkownicy zgłaszają także nerwowość, biegunkę, zawroty głowy oraz zmiany ciśnienia tętniczego lub częstości akcji serca. W dużych dawkach może wystąpić pobudzenie lub drażliwość, a w razie jakiegokolwiek działania niepożądanego należy przerwać stosowanie i skonsultować się z fachowcem ochrony zdrowia.

Dowody kliniczne, jakość i pochodzenie

Najczęściej cytowane badania dotyczące zapobiegania przeziębieniom i kontroli glikemii wykorzystują konkretny opatentowany ekstrakt finansowany przez producenta, dlatego ich wyniki należy traktować jako będące w trakcie badań, dotyczące konkretnego ekstraktu, bez uogólniania na roślinę ani na jakikolwiek produkt komercyjny. Ponieważ fałszowanie i zamiana w handlu między żeń-szeniem amerykańskim, Panax ginseng i Panax notoginseng są częste, a gatunki te mają odmienny profil ginsenozydów i odmienne tradycyjne zastosowanie, zaleca się wybieranie wyłącznie produktów z identyfikacją botaniczną na etykiecie.

Gatunek od 1975 roku figuruje w Załączniku II CITES w odniesieniu do korzeni pochodzących ze stanu dzikiego, dlatego zaleca się stosowanie wyłącznie materiału uprawnego, takiego jak pochodzący z Wisconsin, Ontario czy Chin, i nigdy dzikiego korzenia bez udokumentowanego legalnego pochodzenia.

Ciekawostki

Tradycja uznaje żeń-szeń amerykański za adaptogen, czyli substancję, której przypisuje się zdolność pomagania organizmowi w przystosowaniu się do stresu fizycznego i psychicznego. Dziki korzeń zawsze osiągał wysokie ceny na rynku międzynarodowym, co napędzało nielegalny zbiór i obawy o ochronę gatunku oraz doprowadziło do objęcia go ochroną CITES, a rosnący popyt pobudził uprawę na dużą skalę, zwłaszcza w Chinach i w regionach Ameryki Północnej takich jak Wisconsin i Ontario.

Nazwa rodzaju, Panax, pochodzi z greki i łączy pojęcia "wszystko" i "lekarstwo", ten sam rdzeń co w słowie panaceum, co odzwierciedla dawną wiarę w liczne zalety rośliny. Epitet quinquefolius oznacza "pięć liści" i nawiązuje do typowej liczby listków w każdym dłoniastym liściu, charakterystycznej cechy rośliny, która wytwarza też jaskrawoczerwone owoce, badane pod kątem działania przeciwutleniającego, choć to korzeń pozostaje najczęściej wykorzystywaną częścią.

Mimo podobnej nazwy potocznej żeń-szenia amerykańskiego nie należy mylić z żeń-szeniem azjatyckim (Panax ginseng) ani z Panax notoginseng: to różne gatunki o odmiennym profilu ginsenozydów i odmiennym tradycyjnym zastosowaniu, a w TMC żeń-szeń amerykański uznaje się za chłodzący, azjatycki zaś za rozgrzewający.

Najczęściej zadawane pytania