Diospyros kaki (hurma wschodnia): właściwości i korzyści

Diospyros kaki Thunb. / Kaki, w Polsce znana jako kaki, hurma wschodnia lub persymona, w Brazylii jako caqui, a w Portugalii jako dióspiro, to najczęściej uprawiany gatunek z rodzaju Diospyros, należącego do rodziny Ebenaceae. Hurma wschodnia pochodzi z Azji Wschodniej, zwłaszcza z Chin, gdzie uprawia się ją od ponad dwóch tysięcy lat, i rozprzestrzeniła się w wielu regionach świata, między innymi w Korei, Japonii, Brazylii, Turcji i we Włoszech, ceniona zarówno za smak owoców, jak i za miejsce, jakie zajmuje w medycynie tradycyjnej. Drzewo kaki wydaje owoce o intensywnej barwie i soczystym miąższu, cenione za wartość odżywczą i za zastosowania, które azjatycka medycyna ludowa przypisuje im od stuleci.

W tradycyjnej medycynie azjatyckiej liście i owoce kaki od dawna stosuje się w bardzo różnych dolegliwościach, a współczesne badania naukowe przyglądają się tym zastosowaniom, opisując profil fitochemiczny bogaty w związki bioaktywne. Badania laboratoryjne i na zwierzętach wskazują na działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i obniżające poziom glukozy we krwi, a choć wyniki te wciąż wymagają potwierdzenia u ludzi, pomagają wyjaśnić, dlaczego kaki budzi zainteresowanie zarówno jako roślina lecznicza, jak i jako żywność funkcjonalna.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

Nazwy kaki bardzo się różnią w poszczególnych krajach, a kilka z nich wywodzi się od japońskiego słowa kaki, od którego pochodzi też naukowy epitet gatunkowy.

• Polski: hurma wschodnia, kaki, persymona wschodnia.
• Angielski: Japanese persimmon, oriental persimmon, persimmon.
• Francuski: figue caque, kaki, plaqueminier.
• Hiszpański: caqui, palosanto, persimón.
• Niemiecki: Kaki, Kakibaum, Kakipflaume.
• Portugalski: caqui, caquizeiro (drzewo), dióspiro.
• Włoski: cachi, diospiro, loto del Giappone.

Synonimy botaniczne

W XIX wieku botanicy opisywali ten gatunek pod innymi nazwami naukowymi, które dziś traktuje się jako synonimy Diospyros kaki: Diospyros chinensis Blume, Diospyros costata Carrière, Diospyros roxburghii Carrière i Diospyros schi-tse Bunge.

Rodzina botaniczna: Ebenaceae

Rodzina Ebenaceae (hebankowate) obejmuje drzewa i krzewy, często o ciemnym i gęstym drewnie, jak heban, a jej najważniejszą grupą jest rodzaj Diospyros, liczący ponad 700 gatunków rosnących głównie w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Rośliny z tej rodziny znane są z jadalnych owoców i z zawartości garbników, które u wielu gatunków odpowiadają za cierpki smak, a kaki, o owocach słodkich, choć czasem cierpkich, to najbardziej znany przykład gospodarczego i kulturowego znaczenia tej grupy.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

Tradycja wykorzystuje niemal całą roślinę, choć to owoce i liście skupiają większość zastosowań ludowych i badań naukowych.

• Kora
• Korzenie
• Liście
• Nasiona
• Owoce

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Źródła etnobotaniczne, przede wszystkim z Chin, Korei i Japonii, wymieniają stosowanie liści, owoców i innych części kaki w wymienionych niżej stanach. Są to zastosowania ludowe, a nie wskazania o udowodnionej skuteczności, i żadne z nich nie zastępuje diagnozy ani opieki lekarskiej, zwłaszcza w poważnych stanach, takich jak udar mózgu, dławica piersiowa czy krwotok.

• Astma
• Choroby zakaźne
• Cukrzyca
• Dławica piersiowa
• Krwotok wewnętrzny
• Miażdżyca
• Nadciśnienie tętnicze
• Przewlekłe owrzodzenia
• Przewlekłe zapalenie oskrzeli
• Udar niedokrwienny mózgu
• Zapalenie skóry
• Zaparcia

Właściwości terapeutyczne

Poniższe właściwości opisano w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach, a także w przeglądach literatury dotyczących owoców i liści, i większość z nich nie została jeszcze potwierdzona w badaniach klinicznych z udziałem ludzi.

• Antybakteryjne (działanie przeciw bakteriom obserwowane w laboratorium)
• Antymelanogenne (hamowanie wytwarzania melaniny w hodowlach komórkowych)
• Antymutagenne (zmniejszenie liczby mutacji w testach laboratoryjnych)
• Antyproliferacyjne (działanie obserwowane w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hemostatyczne (tradycyjne stosowanie przy krwawieniach, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hipoglikemizujące (obniżenie glikemii w badaniach na zwierzętach, bez potwierdzenia u ludzi)
• Hipolipemizujące (obniżenie stężenia lipidów we krwi w badaniach na zwierzętach)
• Neuroprotekcyjne (ochrona komórek nerwowych w modelach doświadczalnych)
• Przeciwutleniające (neutralizacja wolnych rodników mierzona w laboratorium)
• Przeciwzakrzepowe (hamowanie powstawania zakrzepów w badaniach doświadczalnych)
• Przeciwzapalne (zmniejszenie markerów stanu zapalnego w komórkach i u zwierząt)

Profil fitochemiczny

Poniższe związki zidentyfikowano w różnych częściach rośliny, głównie w owocach i liściach, a stężenie każdego z nich zależy od odmiany, stopnia dojrzałości i sposobu przetwarzania.

• Antocyjanidyny (cyjanidyna, delfinidyna, malwidyna, pelargonidyna, peonidyna, petunidyna)
• Flawonoidy (apigenina, chryzantemina, flawanony, flawonole, glikozydy kemferolu, glikozydy kwercetyny, luteolina)
• Garbniki (hydrolizujące, skondensowane)
• Karotenoidy (alfa-karoten, beta-karoten, beta-kryptoksantyna)
• Katechiny (epikatechina, epigalokatechina, galokatechina, katechina)
• Kwas chlorogenowy
• Kwas ferulowy
• Kwas galusowy
• Kwas kumarowy
• Kwas protokatechowy
• Kwas wanilinowy
• Proantocyjanidyny
• Terpenoidy
• Witamina C

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

Owoce je się na świeżo lub po wysuszeniu, natomiast liście, kora, korzenie i nasiona trafiają do tradycyjnych preparatów i do produktów przemysłowych, których jakość i stężenie bardzo się różnią w zależności od producenta.

• Ekstrakty
• Herbata (napar z liści)
• Kapsułki
• Nalewka
• Odwar (kora i korzenie)
• Proszek
• Suszone owoce
• Świeże owoce

Synergia z innymi roślinami

Poniższe połączenia pojawiają się w źródłach tradycyjnych i w tekstach z zakresu fitoterapii, ale żadne z nich nie zostało ocenione jako połączenie w badaniach klinicznych, a osoby przyjmujące leki na stałe powinny porozmawiać z pracownikiem ochrony zdrowia przed łączeniem roślin.

Serce i krążenie

W ziołolecznictwie ludowym kaki często łączy się z roślinami bogatymi we flawonoidy i przeciwutleniacze, takimi jak zielona herbata (Camellia sinensis) i głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna), w preparatach tradycyjnie stosowanych dla zdrowia układu sercowo-naczyniowego. Garbniki i proantocyjanidyny kaki, obok katechin zielonej herbaty, bada się w doświadczeniach pod kątem możliwego wpływu na cholesterol i funkcję śródbłonka, ale wyniki te nie uprawniają do przedstawiania tego połączenia jako sposobu na uniknięcie chorób sercowo-naczyniowych czy miażdżycy, a głóg może nasilać działanie leków na serce i na ciśnienie.

Tradycyjne połączenia związane z glikemią

W źródłach ziołolecznictwa ludowego kaki pojawia się obok cynamonu (Cinnamomum verum) i gymnemy (Gymnema sylvestre), dwóch roślin badanych również pod kątem działania na metabolizm glukozy. Flawonoidy kaki, polifenole cynamonu i kwasy gymnemowe gymnemy bada się na zwierzętach i w niewielkich badaniach klinicznych, bez jednoznacznych wniosków co do działania u osób z cukrzycą typu 2, a łączenie kilku roślin o możliwym działaniu hipoglikemizującym może nasilać działanie leków przeciwcukrzycowych, dlatego takie połączenie wymaga opieki specjalisty.

Wsparcie antyoksydacyjne

Połączenie kaki z owocami takimi jak granat (Punica granatum) i açaí (Euterpe oleracea) tradycyjnie służy urozmaiceniu źródeł przeciwutleniaczy w diecie. Karotenoidy, antocyjanidyny i witamina C z kaki uzupełniają polifenole i antocyjany tych owoców, a zdolność przeciwutleniającą tych związków zmierzono w laboratorium, choć praktycznej korzyści z takiego połączenia dla zdrowego starzenia się czy ogólnego stanu zdrowia nie oceniono jeszcze w badaniach z udziałem ludzi.

Przepisy i protokoły użycia

Herbata z liści kaki

W Chinach, Korei i Japonii herbatę z liści kaki tradycyjnie pije się jako codzienny napój, a medycyna ludowa kojarzy ją z podwyższonym ciśnieniem tętniczym. Badania doświadczalne sprawdzają, czy liście działają hipotensyjnie, ale u ludzi takiego działania nie ustalono, a herbata nie zastępuje leków ani opieki lekarskiej u osób z nadciśnieniem.

Składniki: 1 łyżka suszonych liści kaki i 250 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Zalej liście wrzącą wodą, przykryj i parz przez 10 do 15 minut, następnie przecedź i pij ciepłe. W tradycji Wschodu napój pije się z umiarem w ciągu dnia, ale osoby z niskim ciśnieniem lub przyjmujące leki obniżające ciśnienie, przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe powinny skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia, zanim zaczną regularnie pić tę herbatę.

Odwar z kory przy dolegliwościach trawiennych

W medycynie tradycyjnej odwar z suszonej kory kaki stosuje się przy dolegliwościach trawiennych, takich jak biegunka i niestrawność, co tradycja przypisuje ściągającemu i przeciwzapalnemu działaniu garbników. Brakuje wystarczających danych o bezpieczeństwie tego preparatu, dlatego ilość i częstotliwość spożycia należy ustalić z pracownikiem ochrony zdrowia.

Składniki: Niewielka porcja suszonej kory kaki i 500 ml wody.

Przygotowanie: Włóż korę do garnka, zalej wodą, doprowadź do wrzenia i gotuj na małym ogniu przez około 20 minut. Przecedź i odstaw do przestygnięcia, a następnie spożyj ilość zaleconą przez specjalistę. Ze względu na dużą zawartość garbników odwaru powinny unikać osoby z zaparciami, z bezoarem w wywiadzie lub przyjmujące preparaty żelaza.

Świeży ekstrakt z dojrzałych owoców

Świeży ekstrakt z kaki jest tradycyjnie stosowany w diecie jako źródło karotenoidów i witaminy C, a do jego przygotowania używa się miąższu dobrze dojrzałych owoców, które zawierają mniej rozpuszczalnych garbników niż niedojrzałe.

Składniki: Świeże, dobrze dojrzałe owoce kaki.

Przygotowanie: Umyj owoce, pokrój je na kawałki i usuń nasiona, następnie zmiksuj w blenderze na jednolitą masę i przecedź sok przez cienką tkaninę. Tradycyjna porcja to 30 do 50 ml świeżego ekstraktu dziennie, w ramach urozmaiconej diety.

Proszek z nasion kaki

Proszek z nasion kaki pojawia się w domowych przepisach związanych z glikemią, a wstępne badania sprawdzają to możliwe działanie, wciąż bez potwierdzenia u ludzi. Ponieważ nie ma danych o bezpieczeństwie regularnego spożywania nasion, ilość należy ustalić z pracownikiem ochrony zdrowia, zwłaszcza w przypadku osób przyjmujących leki hipoglikemizujące.

Składniki: Suszone nasiona kaki.

Przygotowanie: Wyjmij nasiona z dojrzałych owoców, umyj je i całkowicie wysusz na słońcu lub w suszarce, następnie zmiel na drobny proszek i przechowuj w szczelnym pojemniku. Jeśli specjalista zaakceptuje takie użycie, proszek można dodać do wody lub soku w ilości i z częstotliwością, które zaleci.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Fitoterapia

W fitoterapii kaki ceni się za różne części, z których korzysta tradycja: liście trafiają do naparów tradycyjnie kojarzonych z nadciśnieniem i miażdżycą, czyli zastosowań wciąż badanych, a owoce spożywa się ze względu na zawartość przeciwutleniaczy i błonnika. Standaryzowane ekstrakty z liści bada się jako składniki preparatów ukierunkowanych na metabolizm glukozy i zdrowie układu sercowo-naczyniowego, ale skuteczność tych preparatów u ludzi wciąż zależy od solidniejszych badań klinicznych, a ich stosowanie powinno odbywać się pod kierunkiem wykwalifikowanego specjalisty.

Żywienie funkcjonalne

Kaki uważa się za żywność funkcjonalną ze względu na skład odżywczy i fitochemiczny, a owoce znajdują miejsce w planach żywieniowych nastawionych na zdrowie układu sercowo-naczyniowego i dostarczanie przeciwutleniaczy. U osób z cukrzycą żywienie funkcjonalne uwzględnia te owoce z dbałością o wielkość porcji, ponieważ zawierają cukry naturalne, i wykorzystuje je w strategiach żywieniowych, które mają nie tylko pokrywać podstawowe potrzeby, ale też uzupełniająco wspierać opiekę nad chorobami przewlekłymi, nie zastępując nadzoru lekarskiego.

Tradycyjna medycyna chińska (TMC)

W TMC liście kaki, znane jako Shi Ye, mają długą historię stosowania, a źródła tradycyjne wymieniają je w takich stanach jak udar niedokrwienny mózgu, dławica piersiowa, krwotok wewnętrzny i nadciśnienie, czyli w stanach, które dziś wymagają opieki lekarskiej. TMC opisuje liście jako ściągające i ochładzające, związane z równowagą Qi i krwi oraz z układem sercowo-naczyniowym, w holistycznym ujęciu wpływu na organizm, które nie jest równoznaczne z dowodem naukowym.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Nadmierne spożycie kaki może prowadzić do powstania fitobezoaru (diospirobezoaru), czyli stwardniałej masy, która tworzy się w żołądku lub jelicie i może powodować niedrożność, a ryzyko to rośnie zwłaszcza przy owocach cierpkich lub niedojrzałych oraz przy jedzeniu ich po długim poszczeniu. Ryzyko jest większe u osób po operacji żołądka, z gastroparezą lub cukrzycą, a ostrożności wymagają też osoby z wrzodami lub innymi problemami trawiennymi, które powinny jeść te owoce z umiarem. Osoby ze stwierdzoną alergią na kaki lub na inne owoce z rodziny Ebenaceae powinny ich unikać.

Garbniki kaki zmniejszają wchłanianie żelaza z innych produktów spożywanych w tym samym posiłku, na co powinny zwrócić uwagę osoby z niedokrwistością z niedoboru żelaza lub przyjmujące preparaty tego pierwiastka. Kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz dzieci powinny skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia przed użyciem ekstraktów, herbaty z liści, proszku z nasion lub suplementów z kaki, ponieważ brakuje rozstrzygających badań nad bezpieczeństwem tych preparatów w tych grupach.

Częste skutki uboczne

Skutki uboczne kaki są zwykle łagodne i wiążą się głównie z zawartością garbników w owocach. Nadmierne spożycie może powodować zaparcia, zwłaszcza w przypadku owoców niedojrzałych lub odmian cierpkich, a niektóre osoby zgłaszają dyskomfort żołądkowy, nudności lub niestrawność, a także uczucie suchości lub szorstkości w ustach wywołane cierpkością. Objawy te są na ogół przemijające i można je ograniczyć, wybierając dobrze dojrzałe owoce i jedząc je z umiarem.

Interakcje z lekami

Ponieważ badania na zwierzętach wskazują na możliwe działanie hipoglikemizujące, kaki, zwłaszcza w postaci ekstraktów, herbaty z liści lub proszku z nasion, może sumować się z działaniem leków przeciwcukrzycowych i sprzyjać hipoglikemii, dlatego osoby z cukrzycą powinny uważnie kontrolować poziom glukozy i porozmawiać z lekarzem przed regularnym stosowaniem. Hipotensyjne działanie herbaty z liści kaki jest dopiero badane, czego nie należy traktować jako ustalonego faktu ani jako zamiennika leczenia nadciśnienia, ale co uzasadnia ostrożność u osób przyjmujących leki obniżające ciśnienie.

Działanie przeciwzakrzepowe opisane dla liści w badaniach doświadczalnych również wymaga konsultacji lekarskiej u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe, a garbniki mogą zmniejszać wchłanianie niektórych leków i składników odżywczych, takich jak żelazo, dlatego zaleca się zachowanie odstępu między jedzeniem owoców a przyjmowaniem leków. Konsultacja z pracownikiem ochrony zdrowia jest kluczowa, aby uniknąć niepożądanych interakcji.

Ciekawostki

Owoc bogów

Nazwa rodzajowa Diospyros, wprowadzona przez Linneusza w XVIII wieku, pochodzi od greckich słów dios, czyli boski lub należący do Zeusa, oraz pyros, czyli pszenica lub ziarno, i zwykle tłumaczy się ją jako pokarm bogów. Nazwa odnosi się do całego rodzaju, ale dobrze pasuje do hurmy wschodniej, której smak owoców i walory odżywcze zapewniły prestiżowe miejsce w wielu kulturach, a obecność tego owocu w azjatyckich legendach i tradycjach dodaje mu niemal świętej aury.

Opis botaniczny z XVIII wieku

Pierwszy opis botaniczny kaki opublikował w 1780 roku szwedzki botanik Carl Peter Thunberg, uczeń Linneusza, który kilka lat wcześniej badał florę Japonii podczas pobytu w holenderskiej faktorii handlowej Dejima. W tym czasie gatunek uprawiano w Chinach już od ponad dwóch tysiącleci, a dopiero znacznie później rozprzestrzenił się on do krajów odległych od Azji Wschodniej, takich jak Brazylia, Turcja i Włochy.

Odmiany i cierpkość

Istnieją setki odmian kaki, klasyfikowanych głównie według cierpkości: odmiany cierpkie, takie jak 'Hachiya’, zawierają dużo rozpuszczalnych garbników, które sprawiają, że owoc ściąga w ustach, dopóki nie dojrzeje całkowicie, i tracą to działanie dopiero przy pełnej dojrzałości, gdy stają się nierozpuszczalne. Z kolei odmiany niecierpkie, takie jak 'Fuyu’, można jeść nawet wtedy, gdy są jędrne, ponieważ tracą cierpkość w naturalny sposób jeszcze na drzewie, a ta różnorodność pozwala na szeroki wachlarz zastosowań kulinarnych i upodobań konsumentów.

Długowieczność drzewa

Drzewo kaki słynie z długowieczności i może żyć ponad sto lat, nie przestając owocować, co czyni je cennym w sadach i ogrodach. Poza plonami drzewo ma też walory ozdobne, zwłaszcza jesienią, gdy liście przybierają intensywne odcienie czerwieni i pomarańczu, a jego odporność i zdolność przystosowania się do różnych klimatów pomagają wyjaśnić popularność, jaką zdobyło na całym świecie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy osoby z cukrzycą mogą jeść kaki?

Kaki jest bogate w błonnik, a badania na zwierzętach sprawdzają związki z owoców i liści pod kątem możliwego wpływu na glikemię, ale u ludzi tego działania nie potwierdzono i nie należy go traktować jako sposobu na kontrolowanie cukrzycy. Ponieważ owoc zawiera też cukry naturalne, osoby z cukrzycą powinny jeść go z umiarem, kontrolować glikemię i pamiętać, że w tej grupie ryzyko fitobezoaru przy nadmiernym spożyciu jest większe. Pracownik ochrony zdrowia może doradzić odpowiednią porcję w ramach planu żywieniowego.

Jak wybrać dojrzałe kaki?

W odmianach cierpkich, takich jak 'Hachiya’, owoc powinien być bardzo miękki w dotyku, niemal galaretowaty, co oznacza, że cierpkość zniknęła. W odmianach niecierpkich, takich jak 'Fuyu’, owoc powinien być jędrny, z gładką, lśniącą skórką i intensywnie pomarańczowym kolorem, a w obu przypadkach o dobrej jakości świadczą jednolita barwa i brak ciemnych plam.

Czym różni się kaki od sharon fruit?

Sharon fruit to handlowa nazwa owoców odmiany 'Triumph’ uprawianych w Izraelu, należących do tego samego gatunku, Diospyros kaki. Choć 'Triumph’ jest z natury cierpka, owoce po zbiorze przechodzą zabieg usuwający cierpkość, dzięki czemu trafiają na rynek o łagodnym smaku i gotowe do jedzenia, gdy są jeszcze jędrne, a przy tym nie mają nasion.

Czy można jeść skórkę kaki?

Skórka kaki jest jadalna i bogata w błonnik oraz przeciwutleniacze, choć niektórzy wolą obierać owoc ze względu na teksturę lub lekką pozostałą cierpkość, częstszą u odmian cierpkich, które nie dojrzały całkowicie. Przed zjedzeniem skórki owoc należy dokładnie umyć pod bieżącą wodą.

Czy kaki pomaga schudnąć?

Kaki ma umiarkowaną kaloryczność i jest bogate w błonnik i wodę, co sprzyja uczuciu sytości i prawidłowej pracy jelit, gdy owoc jest dobrze dojrzały. Dlatego może być częścią zbilansowanej diety nastawionej na kontrolę masy ciała, ale samo w sobie nie odchudza i należy jeść je z umiarem, w ramach zdrowego planu żywieniowego.

Czy jedzenie dużych ilości kaki może spowodować niedrożność jelit?

Tak, nadmierne spożycie kaki może prowadzić do powstania fitobezoaru (diospirobezoaru), czyli stwardniałej masy, która tworzy się w żołądku lub jelicie z garbników i błonnika owocu i w niektórych przypadkach powoduje niedrożność. Ryzyko rośnie przy owocach cierpkich lub niedojrzałych, przy jedzeniu ich po długim poszczeniu oraz u osób po operacji żołądka, z gastroparezą lub cukrzycą. Utrzymujący się ból brzucha, wymioty lub uczucie pełności w żołądku po zjedzeniu kaki wymagają oceny lekarskiej.