Chrysanthemum morifolium (Chryzantema): Pełny profil botaniczny

Chrysanthemum × morifolium to roślina, którą niemal wszyscy nazywają po prostu chryzantemą, bylina z rodziny Asteraceae, która nie występuje w stanie dzikim i prawdopodobnie nigdy nie występowała. To, co uprawia się pod tą nazwą, jest kompleksem hybrydowym zbudowanym przez selekcję człowieka we wschodnich Chinach na przestrzeni ponad dwóch tysiącleci, poprzez wielokrotne krzyżowanie kilku gatunków tego samego rodzaju. Plants of the World Online, prowadzone przez Royal Botanic Gardens Kew, podaje formułę hybrydową jako C. argyrophyllum × C. dichrum × C. indicum × C. nankingense × C. zawadskii, i lokalizuje pochodzenie tego zespołu w południowo-wschodnich Chinach.

Ten status dawnej hybrydy wyjaśnia niemal wszystko, co czyni roślinę wyjątkową. Chryzantema liczy ponad dwadzieścia tysięcy zarejestrowanych odmian w uprawie ozdobnej, różnorodność form kwiatowych sięgającą od prostego koszyczka przypominającego stokrotkę po kule o średnicy dziesięciu centymetrów i nitkowate kwiatostany zwane pajęczymi, oraz niestabilny genom heksaploidalny, który wciąż generuje zmienność somatyczną nawet w obrębie tej samej linii klonalnej. Jednocześnie jest jedną z najczęściej sprzedawanych roślin doniczkowych i ciętych na świecie, z istotnymi łańcuchami produkcyjnymi w Chinach, Kolumbii, Holandii, Japonii i Kenii, a także w Brazylii, gdzie region Holambra w stanie São Paulo skupia większość krajowej produkcji.

Ten profil zbiera potwierdzoną klasyfikację według IPNI i Plants of the World Online, historię nomenklaturową, która doprowadziła do rozbicia rodzaju, a następnie jego ponownego scalenia na mocy decyzji kongresu botanicznego, morfologię według opracowań florystycznych, zachowanie fenologiczne sterowane fotoperiodem, udokumentowane zarządzanie agronomiczne, opisowy skład chemiczny koszyczków oraz historyczny i kulturowy zapis gatunku w Azji i na Zachodzie. Inni przedstawiciele rodziny Asteraceae z obszernym opracowaniem na tej stronie to rumianek pospolity oraz rumianek rzymski.

Taksonomia

Nazwą uznaną przez Plants of the World Online jest Chrysanthemum × morifolium (Ramat.) Hemsl., pod numerem identyfikacyjnym IPNI 77111328-1. Epitet morifolium pochodzi od Thomasa Albina Josepha d’Audiberta de Ramatuelle, który opublikował go w Journal d’Histoire Naturelle, tom 2, strona 240, w 1792 roku, a obecną kombinację przypisuje się Williamowi Bottingowi Hemsleyowi, który opisał chryzantemę ogrodową i jej krewnych w Annals of Botany w 1889 roku. Zapis autorstwa różni się między bazami danych: część literatury cytuje po prostu Chrysanthemum morifolium Ramat., a sam IPNI prowadzi osobne rejestracje dla konkurujących kombinacji. Znak mnożenia stosowany przez Kew sygnalizuje hybrydową naturę taksonu, i powszechne jest spotkanie binomium zapisanego bez tego znaku w publikacjach agronomicznych i ogrodniczych.

• Królestwo: Plantae
• Gromada: Tracheophyta
• Klasa: Magnoliopsida
• Rząd: Astrowce (Asterales)
• Rodzina: Asteraceae Bercht. & J. Presl
• Podrodzina: Asteroideae
• Plemię: Anthemideae
• Podplemię: Artemisiinae
• Rodzaj: Chrysanthemum L.
• Gatunek: Chrysanthemum × morifolium (Ramat.) Hemsl., Ann. Bot. 3 (1889)

Synonimy

Synonimika jest obszerna, wynik dwóch stuleci równoległych opisów odmian i dwóch zmian rodzajowych w przeciwnych kierunkach. Wśród nazw traktowanych jako synonimy przez Plants of the World Online znajdują się:

• Anthemis grandiflora Ramat.
• Chrysanthemum × hortorum W. Mill.
• Chrysanthemum × sinense Sabine
• Dendranthema × grandiflorum (Ramat.) Kitam.
• Dendranthema × morifolium
• Matricaria × morifolia

Reklasyfikacja do Dendranthema i powrót do Chrysanthemum

Niewiele nazw roślin uprawnych ma tak burzliwą historię nomenklaturową. W latach sześćdziesiątych XX wieku rewizje plemienia Anthemideae doprowadziły do wniosku, że rodzaj Chrysanthemum, w ówczesnym ujęciu, łączył jednostki niejednorodne, a większość gatunków azjatyckich przeniesiono do Dendranthema. Praktyczną konsekwencją było to, że chryzantema ozdobna, jedna z najczęściej sprzedawanych roślin ozdobnych na świecie, była w katalogach, normach fitosanitarnych i literaturze agronomicznej lat siedemdziesiątych do dziewięćdziesiątych oznaczana jako Dendranthema × grandiflorum.

Reakcja przyszła z samej branży. W 1995 roku Piers Trehane złożył w czasopiśmie Taxon propozycję zachowania nazwy Chrysanthemum z zachowanym typem, zastępując gatunek typowy gatunkiem Chrysanthemum indicum L. Propozycję zatwierdzono i ratyfikowano na Międzynarodowym Kongresie Botanicznym w 1999 roku w St. Louis, przywracając chryzantemy ogrodowe i kwiaciarskie do pierwotnego rodzaju i przenosząc do innych rodzajów gatunki europejskie, które wcześniej nosiły tę nazwę. Dziś użycie Chrysanthemum jest zdecydowanie dominujące, choć Dendranthema nadal pojawia się w starszej literaturze i niektórych publikacjach wschodnioazjatyckich.

Etymologia

Nazwa rodzajowa łączy greckie słowa chrysos, złoto, i anthemon, kwiat, odniesienie do żółtego zabarwienia koszyczków gatunków znanych Linneuszowi. Epitet morifolium pochodzi z łaciny i oznacza o liściach podobnych do morwy, rodzaju Morus, porównanie oparte na klapowanym kształcie i teksturze liści. W języku polskim nazwa chryzantema jest bezpośrednim zapożyczeniem z łacińskiej nazwy rodzajowej, funkcjonującym obok tradycyjnej nazwy złocień.

Opis morfologiczny

Jest to bylina wzniesiona do półwzniesionej, tworząca zwarte kępy, osiągająca u większości odmian trzydzieści do dziewięćdziesięciu centymetrów wysokości, choć odmiany wystawowe prowadzone na podporach przekraczają metr pięćdziesiąt. W klimacie o surowych zimach część nadziemna zamiera, a roślina odrasta z podstawy następnej wiosny; w klimacie łagodnym, jak w dużej części Brazylii, zachowanie jest półzimozielone i kępa utrzymuje ulistnienie przez cały rok. Zmienność morfologiczna między odmianami jest tak duża, że każdy opis należy czytać jako zakres, a nie stały wzorzec.

Liście

Liście są skrętoległe, ogonkowe, z ogonkiem długości od jednego do trzech centymetrów, blaszką liściową długości od trzech do dziesięciu centymetrów i szerokości od dwóch do pięciu centymetrów, o zarysie jajowatym i pierzastoklapowanym rozcięciu z trzema do pięciu głębokimi klapami i nierówno piłkowanym brzegiem. Strona górna jest zielona do szarozielonej, a dolna, jaśniejsza, pokryta jest owłosieniem z drobnych włosków, nadającym roślinie lekko filcowaty charakter w dotyku. Po zgnieceniu liście wydzielają charakterystyczny, kamforowy zapach, wynikający z olejku eterycznego gromadzonego w komórkach gruczołowych, a ten aromat jest jedną z najbardziej użytecznych cech terenowych do rozpoznania rodzaju w obrębie Anthemideae.

Kwiaty

To, co w handlu nazywa się kwiatem chryzantemy, w ścisłym ujęciu botanicznym jest koszyczkiem, typową złożoną kwiatostanową jednostką Asteraceae, złożoną z dziesiątek do setek pojedynczych kwiatków zebranych na wypukłym dnie kwiatostanowym, chronionym okrywą łusek ułożonych w kilku rzędach. Obwód zajmują kwiaty języczkowate, pełniące wizualną funkcję płatków, a środek kwiaty rurkowate tarczy. Średnice sięgają od dwóch do trzydziestu centymetrów w zależności od odmiany, a paleta barw obejmuje biel, żółć, brąz, pomarańcz, róż, czerwień, purpurę i odcienie zielonkawe, a także kombinacje dwubarwne.

Wieki selekcji ogrodniczej działały właśnie na tę architekturę, mnożąc kwiaty języczkowate kosztem rurkowatych, co dało klasy uznane przez towarzystwa ogrodnicze, między innymi anemonowe, pajęcze, dekoracyjne, wklęsłe, pomponowe, odgięte i pojedyncze. W wielu odmianach pełnych kwiaty tarczy niemal całkowicie zanikają, co drastycznie ogranicza produkcję pyłku i nasion.

Owoce i nasiona

Owocem jest niełupka, charakterystyczny owoc Asteraceae, długości jednego do dwóch milimetrów, ciemnobrązowa, bez wyraźnego puchu u większości odmian. Produkcja nasion zdolnych do kiełkowania jest niska i nieregularna, zarówno z powodu częściowej sterylności związanej z heksaploidalnością, jak i z powodu zaniku kwiatów tarczy w odmianach pełnych. Rozmnażanie generatywne w praktyce ogranicza się do programów hodowlanych, ponieważ potomstwo każdej odmiany segreguje w formy i barwy, które nie odtwarzają rośliny matecznej.

Korzenie i łodygi

Łodyga jest wzniesiona, rozgałęziona w górnej części, zielona do zielonofioletowej, pokryta drobnymi białawymi włoskami i lekko zdrewniała u nasady u roślin dorosłych. System korzeniowy jest wiązkowaty i płytki, skoncentrowany w górnych dziesięciu do trzydziestu centymetrach gleby, co czyni roślinę wrażliwą zarówno na krótkotrwałą suszę, jak i na nadmierne uwilgotnienie. Z podstawy wyrastają krótkie kłącza i rozłogi, które przy każdym cyklu wytwarzają nowe pędy, mechanizm podtrzymujący wieloletniość kępy i stanowiący podstawę rozmnażania przez podział.

Rozmieszczenie i siedlisko

Jako hybryda pochodzenia uprawnego, chryzantema nie ma naturalnego zasięgu występowania w zwykłym sensie. Plants of the World Online podaje południowo-wschodnie Chiny jako region pochodzenia kompleksu hybrydowego, a gatunki rodzicielskie rozmieszczone są we wschodniej Azji, od wschodnich Himalajów i północnych Indochin po Koreę, Japonię, Mongolię i południową Syberię. Cała obecność rośliny poza tym pasem wynika z celowej introdukcji.

Rozprzestrzenienie globalne odbyło się w dwóch falach. Pierwsza, azjatycka, przeniosła chryzantemę z Chin do Japonii i Korei między VIII a X wiekiem. Druga wyruszyła z portu w Marsylii w 1789 roku, gdy chińskie okazy dotarły do Francji, a w ciągu kilku dekad do Anglii i reszty Europy, napędzając intensywną pracę hybrydyzacyjną XIX wieku. Dziś gatunek uprawiany jest niemal we wszystkich regionach klimatu umiarkowanego, subtropikalnego i tropikalnego wyżynnego na świecie.

Co do wymagań środowiskowych, roślina rozwija się na glebach dobrze przepuszczalnych, żyznych, bogatych w materię organiczną, o pH między 6,0 a 7,0, od poziomu morza do około dwóch tysięcy metrów wysokości. Idealny zakres termiczny dla wzrostu wegetatywnego mieści się między 17 a 23 stopniami Celsjusza; temperatury powyżej 30 stopni pogarszają jakość koszyczków, a wytrzymałe odmiany ogrodowe znoszą umiarkowane przymrozki z zamieraniem części nadziemnej. Rejestracje zdziczenia są rzadkie i lokalne, zwykle związane z ucieczkami z uprawy na skrajach dróg i terenach przekształconych, a gatunek nie figuruje na istotnych listach roślin inwazyjnych.

Uprawa

Produkcja komercyjna opiera się niemal całkowicie na rozmnażaniu wegetatywnym, które zachowuje tożsamość odmiany. Dominującą metodą jest sadzonkowanie wierzchołkowe, sadzonkami długości pięciu do dziesięciu centymetrów pobieranymi z roślin matecznych utrzymywanych w reżimie wegetatywnym, ukorzenianymi w lekkim podłożu pod mgławicą w czternaście do dwudziestu jeden dni, często z pomocą regulatorów ukorzeniania. Podział kępy, wykonywany pod koniec zimy, służy ogrodom i małym uprawom. Mikrorozmnażanie przez kulturę merystemów pełni szczególną, strategiczną rolę, jaką jest produkcja materiału wyjściowego wolnego od wirusów i wiroidów w celu odnowienia banków roślin matecznych.

Zarządzanie uprawą łączy kolejne przycinanie wierzchołków w celu wymuszenia rozgałęzień, zbilansowane nawożenie z uwagą na fosfor przy przejściu do fazy generatywnej, regularne nawadnianie, najlepiej kroplowe, a w odmianach o długich pędach podpieranie siatkami poziomymi. Zwykłe rozstawy w polu wynoszą trzydzieści do pięćdziesięciu centymetrów w rzędzie i pięćdziesiąt do osiemdziesięciu centymetrów między rzędami. W uprawie osłoniętej sterowanie fotoperiodem jest centralnym elementem systemu: siatki zaciemniające skracają dzień, wymuszając kwitnienie poza sezonem, a lampy przerywające noc wydłużają fazę wegetatywną, co pozwala zaopatrywać rynek przez cały rok.

Wśród najczęstszych szkodników są sówki i inne motyle nocne z rodzajów Helicoverpa i Spodoptera, mączlik szklarniowy, miniarka z rodzaju Liriomyza, mszyca chryzantemowa Macrosiphoniella sanborni, szkodnik specyficzny dla uprawy, oraz wciornastek Frankliniella occidentalis, ważny również jako wektor wirusów. Wśród chorób wyróżnia się rdza biała wywoływana przez Puccinia horiana, agrofag kwarantannowy regulowany przez EPPO i różne krajowe służby fitosanitarne, rdza brunatna Puccinia chrysanthemi, plamistość liści Septoria, więdnięcie Verticillium oraz wirus mozaiki chryzantemy. Zbiór na kwiat cięty odbywa się w stadium otwarcia koszyczka określonym dla danej odmiany, a zbiór koszyczków przeznaczonych do suszenia wykonuje się ręcznie, sztuka po sztuce.

Fenologia

Chryzantema jest klasycznym przykładem rośliny krótkiego dnia, i ta cecha organizuje cały jej kalendarz. Indukcja kwitnienia zależy od długich nocy i następuje, gdy fotoperiod spada poniżej około trzynastu i pół godziny, próg zmieniający się w zależności od odmiany. W warunkach naturalnych półkuli północnej umieszcza to kwitnienie jesienią, między wrześniem a listopadem, co dało roślinie w wielu językach przydomek kwiatu jesieni. Na półkuli południowej naturalny szczyt przesuwa się na okres między marcem a majem.

Od posadzenia sadzonki do otwarcia pierwszych koszyczków mija średnio dziewięćdziesiąt do stu dwudziestu dni. Zapylanie jest entomofilne, wykonywane przez pszczoły, muchy i motyle przyciągane przez kwiaty tarczy, ale znaczenie ekologiczne tej wizyty jest ograniczone w odmianach pełnych, w których tarcza została wyeliminowana przez selekcję. Owocowanie, gdy występuje, następuje tygodnie po przekwitnięciu, a rozsiewanie niełupek jest anemochoryczne na krótkie odległości. W praktyce trwanie uprawianej chryzantemy nie zależy od nasion ani od rozsiewaczy: jest klonalne i zapośredniczone przez człowieka.

Gatunki pokrewne i pomyłki

Rodzaj Chrysanthemum obejmuje około czterdziestu uznanych gatunków, skoncentrowanych we wschodniej Azji i zorganizowanych w dwie główne linie, kompleks C. indicum i kompleks C. zawadskii. Gatunki najważniejsze dla zrozumienia uprawianej chryzantemy to właśnie jej rodzice i gatunki uczestniczące: C. argyrophyllum, C. dichrum, C. indicum, C. lavandulifolium, C. nankingense, C. vestitum oraz C. zawadskii. Odróżnienie hybrydy od tych gatunków w terenie jest trudne, a czasem niemożliwe bez analizy cytogenetycznej, ponieważ zmienność wywołana selekcją przewyższa naturalną zmienność między dzikimi taksonami. Najbardziej użyteczną wskazówką jest rozmiar koszyczka, znacznie większy i pełniejszy w materiale uprawnym, w połączeniu z pochodzeniem z nasadzenia, a nie z populacji spontanicznej.

Poza rodzajem najczęstsza pomyłka jest historyczna i wynika właśnie ze zmian nomenklaturowych. Kilka roślin, które kiedyś nazywano Chrysanthemum, należy dziś do odrębnych rodzajów: Argyranthemum frutescens, margaretka krzewiasta, dawniej C. frutescens; Glebionis coronaria, dawniej C. coronarium, której liście spożywa się jako warzywo we wschodniej Azji; Leucanthemum vulgare, jastrun właściwy, dawniej C. leucanthemum; Tanacetum parthenium, dawniej C. parthenium; oraz Tanacetum vulgare, wrotycz pospolity, dawniej C. vulgare. Osoby pracujące z materiałem suszonym lub z literaturą sprzed lat 2000 muszą sprawdzić datę i źródło nazwy, zanim przyjmą tożsamość rośliny, ponieważ ten sam binomial może w zależności od okresu oznaczać bardzo różne gatunki.

Nie istnieje klasyczny niebezpieczny sobowtór dla chryzantemy w sensie pomyłki z rośliną gwałtownie toksyczną, ale warto odnotować, że rodzaj Tanacetum, bliski w obrębie Anthemideae i podobny pod względem kamforowego zapachu, obejmuje gatunki o znacznie bardziej agresywnym profilu laktonów seskwiterpenowych, a kilka podobnie wyglądających Anthemideae jest uczulających kontaktowo.

Fitochemia

Koszyczki są organem chemicznie najlepiej poznanym rośliny, koncentrującym trzy główne klasy metabolitów. Przeważającymi flawonoidami są flawony i ich glikozydy, na czele z acacetyną, apigeniną, diosmetyną i luteoliną, którym towarzyszą pochodne takie jak linaryna i luteolino-7-O-glikozyd. Kwasy fenolowe występują głównie jako estry kwasu kawoilochinowego, w tym kwas chlorogenowy oraz kwasy 3,5-dikawoilochinowy i 4,5-dikawoilochinowy, stosowane jako markery analityczne do kontroli jakości suszonych partii. Liście zwykle wykazują wyższe względne zawartości kwasów fenolowych niż koszyczki, podczas gdy flawonoidy i olejek eteryczny koncentrują się w kwiatostanach.

Olejek eteryczny zdominowany jest przez monoterpeny, wśród nich kamforę, borneol, chryzantenon, eukaliptol i alfa-pinen, uzupełnione seskwiterpenami takimi jak beta-kariofilen. Nowsze przeglądy rodzaju katalogują ponad sto osiemdziesiąt monoterpenoidów i ponad dwieście seskwiterpenoidów, w tym laktony typu eudesmanolidowego, germakranolidowego i gwajanolidowego, spośród których często cytowanym przykładem jest handelina. Do tego dochodzą karotenoidy odpowiedzialne za część żółtego zabarwienia, zwłaszcza luteina i zeaksantyna, oraz polisacharydy strukturalne i zapasowe. Skład znacznie różni się między odmianami, regionami uprawy i w zależności od metody suszenia po zbiorze, co ogranicza uogólnienia na podstawie pojedynczych analiz.

Historia i etnobotanika

Uprawa chryzantemy w Chinach jest udokumentowana od dynastii Zhou, a teksty klasyczne wspominały ją już jako roślinę ogrodową i surowiec rejestrowany w starożytnych kompendiach. Shennong Bencao Jing, spisany między I a II wiekiem naszej ery, wymieniał suszone koszyczki pod nazwą Ju Hua wśród materiałów katalogowanych przez ówczesną chińską farmakopeę. W czasach dynastii Song roślina stała się już przedmiotem traktatów monograficznych, wystaw i klasyfikacji odmian, działalności wyprzedzającej o wieki europejskie ogrodnictwo ozdobne.

W Japonii, dokąd dotarła około VIII wieku, chryzantema została wchłonięta przez kulturę dworską z niespotykaną intensywnością. Festiwal Chōyō no Sekku, obchodzony dziewiątego dnia dziewiątego miesiąca, wpisany był w kalendarz arystokratyczny już od okresu Heian, a od okresu Kamakura stylizowana chryzantema o szesnastu płatkach zaczęła identyfikować dom cesarski, zwyczaj przetrwały do dziś w pieczęci cesarskiej i wyrażeniu Tron Chryzantemowy, używanym jako metonimia samej monarchii japońskiej. Wystawy kiku ugruntowały niezwykle wyrafinowane techniki prowadzenia roślin, jak ozukuri, w której setki koszyczków uzyskuje się z jednej rośliny prowadzonej w formie kopuły, oraz kengai, formujące roślinę kaskadowo.

Ścieżka zachodnia zaczyna się w 1789 roku, wraz z wprowadzeniem chińskich okazów do Francji przez kupca Pierre’a-Louis’a Blancarda, i nabiera rozmachu w XIX wieku dzięki pracy brytyjskich i francuskich towarzystw ogrodniczych, które zarejestrowały i nazwały tysiące odmian. W tym samym okresie, w dużej części katolickiej Europy, a później w Ameryce Łacińskiej, chryzantema ugruntowała się jako kwiat związany z Dniem Wszystkich Świętych i Dniem Zadusznym, rolą odpowiadającą za szczyty popytu na początku listopada na półkuli północnej i za istotną część kalendarza handlowego brazylijskiej kwiaciarni.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa roślina zawiera laktony seskwiterpenowe, a centrum toksykologii zwierzęcej ASPCA klasyfikuje rodzaj jako toksyczny dla psów, kotów i koni, wymieniając wśród zasad toksycznych laktony seskwiterpenowe i związki typu pyretryn, z objawami obejmującymi nadmierne ślinienie, wymioty, biegunkę, brak koordynacji i zapalenie skóry. U ludzi powtarzający się kontakt z liśćmi i łodygami wywołuje alergiczne kontaktowe zapalenie skóry u osób uczulonych, obraz opisywany w literaturze zawodowej wśród kwiaciarzy i pracowników szklarni.

Ochrona

Chrysanthemum × morifolium nie ma oceny na Czerwonej Liście IUCN, sytuacja oczekiwana dla taksonu pochodzenia hybrydowego, istniejącego wyłącznie w uprawie, i dlatego figuruje jako nieoceniona. Gatunek nie znajduje się też w żadnym z załączników CITES, i nie istnieje żadne międzynarodowe ograniczenie w jego handlu.

Istotne kwestie ochrony przesuwają się do dwóch innych punktów. Pierwszym są dzikie populacje gatunków rodzicielskich, zwłaszcza w obrębie kompleksów C. indicum i C. zawadskii, które doświadczają utraty siedlisk i fragmentacji we wschodniej Azji i stanowią rezerwuar genetyczny, od którego zależy każda przyszła hodowla. Drugim jest ochrona ex situ samej uprawianej różnorodności, przechowywanej w bankach zarodków plazmy i żywych kolekcjach, ponieważ klonalne odmiany łatwo giną, gdy wychodzą z obiegu handlowego, a nie istnieje bank nasion zdolny je odtworzyć. Do tego dochodzi koszt środowiskowy intensywnej produkcji szklarniowej, z wysokim zużyciem energii, nawozów i środków ochrony roślin, temat powracający w dyskusjach o zrównoważoności kwiaciarstwa.

Ciekawostki

• Heksaploidalność uprawianej chryzantemy, przy 2n równym 54 chromosomom i częstych aneuploidiach, jest jednym z powodów, dla których mutacje somatyczne łatwo pojawiają się w kępach. Znaczna część odmian handlowych powstała właśnie z mutantnych pędów zidentyfikowanych i rozmnożonych przez uważnych producentów.
• W badaniu jakości powietrza przeprowadzonym przez NASA w 1989 roku, w zamkniętych komorach, chryzantema doniczkowa znalazła się wśród roślin o najlepszej skuteczności w usuwaniu lotnych związków organicznych. Późniejsze badania wykazały, że efekt jest niewielki w rzeczywistych, wentylowanych pomieszczeniach, a pierwotny wynik pozostaje historyczną ciekawostką.
• Stylizowana chryzantema o szesnastu płatkach identyfikuje japoński dom cesarski od okresu Kamakura i pojawia się na japońskim paszporcie, na pieczęci cesarskiej i w wyrażeniu Tron Chryzantemowy.
• Ten sam rodzaj, który we wschodniej Azji symbolizuje długowieczność i szlachetność, w dużej części Europy i Ameryki Łacińskiej jest kwiatem żałobnym, kontrast kulturowy, który często prowadzi do nieporozumień przy prezentach i kompozycjach kwiatowych.
• Jedna roślina prowadzona japońską techniką ozukuri może eksponować jednocześnie ponad tysiąc otwartych koszyczków, wszystkie podtrzymywane przez jedną pierwotną łodygę formowaną przez niemal cały rok.

Referencje i badania naukowe

10 Cytowanych Źródeł

Na podstawie 10 cytowanych źródeł (4 Recenzowane Naukowo, 6 Uzupełniające).

📚Zobacz Wszystkie 10 Cytowanych Źródeł

Recenzowane Badania Naukowe (4)

1. DOI2022 Hao, D. C., Song, Y., Xiao, P., Zhong, Y., Wu, P., Xu, L. The genus Chrysanthemum: phylogeny, biodiversity, phytometabolites, and chemodiversity. Frontiers in Plant Science, 13: 973197. 2022. ↗
2. DOI Hemsley, W. B. The garden chrysanthemum and its allies. Annals of Botany, 3(4): 487-500. 1889. ↗
3. DOI2012 Liu, P. L., Wan, Q., Guo, Y. P., Yang, J., Rao, G. Y. Phylogeny of the genus Chrysanthemum L.: evidence from single-copy nuclear gene and chloroplast DNA sequences. PLOS ONE, 7(11): e48970. 2012. ↗
4. DOI1995 Trehane, P. Proposal to conserve the name Chrysanthemum L. with a conserved type (Compositae). Taxon, 44(3): 439-441. 1995. ↗

Lektury Uzupełniające (6)

1. 2007 Anderson, N. O. Chrysanthemum. In: Flower Breeding and Genetics: Issues, Challenges and Opportunities for the 21st Century. Springer, Dordrecht. 2007.
2. ASPCA Animal Poison Control Center. Chrysanthemum. American Society for the Prevention of Cruelty to Animals. ↗
3. EPPO Global Database. Puccinia horiana. European and Mediterranean Plant Protection Organization. ↗
4. International Plant Names Index. Chrysanthemum × morifolium (Ramat.) Hemsl., registro 77111328-1. The Royal Botanic Gardens Kew, The Harvard University Herbaria e Australian National Herbarium. ↗
5. Plants of the World Online. Chrysanthemum × morifolium (Ramat.) Hemsl. Royal Botanic Gardens Kew. ↗
6. Ramatuelle, T. A. J. d’A. de. Journal d’Histoire Naturelle, vol. 2, p. 240. Paris. 1792.

Ostatnia Weryfikacja Redakcyjna · 03/09/2026