Illicium verum (anyż gwiaździsty): właściwości i korzyści

Illicium verum Hook.f. / Anyż gwiaździsty, znany potocznie jako anyż gwiaździsty, badian i badian właściwy, to średniej wielkości wiecznie zielone drzewo z rodziny Schisandraceae, pochodzące z południowych Chin i północno-wschodniego Wietnamu. Przyprawa jest ceniona zarówno w kuchni, jak i w medycynie tradycyjnej. Owoce w kształcie gwiazdy, zbierane przed dojrzeniem, a następnie suszone, skupiają związki aromatyczne, którym roślina zawdzięcza swoją sławę. Jej stosowanie sięga tysięcy lat wstecz, zwłaszcza w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej, która wykorzystuje ją ze względu na właściwości aromatyczne i wspierające trawienie.

Illicium verum zwraca uwagę profilem fitochemicznym, w którym znajdują się anetol, odpowiedzialny za charakterystyczny smak i zapach, oraz kwas szikimowy, surowiec przemysłowy wykorzystywany w syntezie leku przeciwwirusowego oseltamiwiru. Poza kuchnią roślina jest przedmiotem badań laboratoryjnych nad działaniem przeciwbakteryjnym, przeciwgrzybiczym, przeciwutleniającym i przeciwzapalnym, choć wyniki te nie zostały jeszcze potwierdzone w solidnych badaniach klinicznych. Połączenie długiej tradycji i rosnącej liczby badań tłumaczy światowe zainteresowanie anyżem gwiaździstym. To samo zainteresowanie sprawia, że tym ważniejsza staje się znajomość jego pochodzenia i zagrożeń.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: anyż gwiaździsty, badian, badian właściwy.
• Angielski: badian, Chinese star anise, star anise, star anise seed, star aniseed, star of anise, staranise.
• Francuski: anis étoilé, badiane, badiane de Chine, badianier de Chine.
• Hiszpański: anís estrella, anís estrellado, anís estrellado chino, badián, badiana, badiana de China.
• Niemiecki: Chinesischer Sternanis, Sternanis.
• Portugalski: anis-da-china, anis-da-sibéria, anis-estrelado, badiana, badiana-de-cheiro, estrela-de-anis.
• Włoski: anice stellato, badiana.

Portugalskie nazwy anis-verdadeiro i funcho-da-china, które bywają kojarzone z tą przyprawą, odnoszą się do innych roślin i nie dotyczą tego gatunku.

Synonimy botaniczne

Głównym synonimem botanicznym Illicium verum jest Illicium san-ki Perr., nazwa przyjęta w niektórych dawnych klasyfikacjach. Obecnie jednak nazwą zaakceptowaną i powszechnie uznawaną przez międzynarodową społeczność botaników jest Illicium verum Hook.f. Precyzja nazewnictwa ma tu znaczenie praktyczne, ponieważ rodzaj Illicium obejmuje gatunki trujące, bardzo podobne do anyżu gwiaździstego, a pomylona nazwa może doprowadzić do spożycia niebezpiecznej rośliny.

Rodzina botaniczna: Schisandraceae

Illicium verum należy do rodziny Schisandraceae, niewielkiej grupy roślin kwiatowych obejmującej trzy rodzaje i około 92 gatunków. Rodzaj Illicium był wcześniej zaliczany do rodziny Illiciaceae, ale badania filogenetyczne przeniosły go do Schisandraceae. Rodzinę tę tworzą rośliny zdrewniałe, często pnącza, rozmieszczone głównie w strefie tropikalnej i subtropikalnej i licznie reprezentowane we wschodniej Azji.

Rośliny z rodziny Schisandraceae słyną z bogactwa olejków eterycznych, a kilka gatunków z tej rodziny pojawia się w medycynie tradycyjnej różnych kultur. Zmiana klasyfikacji taksonomicznej odzwierciedla głębsze zrozumienie pokrewieństw ewolucyjnych między tymi roślinami i stawia Illicium verum obok krewniaków o podobnych cechach fitochemicznych i zastosowaniach etnobotanicznych.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Olejek eteryczny pozyskiwany z owoców
• Owoce zbierane przed dojrzeniem i suszone (owocnia i nasiona)

W kuchni i w domowych preparatach używa się całych lub zmielonych gwiazdek, natomiast olejek eteryczny, znacznie bardziej skoncentrowany, jest zarezerwowany dla perfumerii, przemysłu aromatów i aromaterapii, zawsze w rozcieńczeniu.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Historia etnobotaniczna anyżu gwiaździstego łączy kuchnię, medycynę ludową i przemysł, a wymienione niżej zastosowania odzwierciedlają tę tradycję, choć większość z nich nie została potwierdzona w badaniach klinicznych.

• Aromatyzowanie napojów alkoholowych, takich jak Galliano i sambuca
• Kuchnia (buliony, chleb, ciasta, marynaty, owoce morza, ryby i zupy)
• Ludowe zastosowanie związane z odpornością organizmu, bez potwierdzenia klinicznego
• Ludowy środek trawienny stosowany po posiłkach
• Łagodzenie kolki jelitowej i wzdęć według medycyny ludowej
• Perfumeria i produkty higieniczne (mydła, pasty do zębów i płyny do płukania jamy ustnej)
• Przyprawa do potraw na słodko i na słono
• Środek wykrztuśny w tradycji ludowej
• Tradycyjna Medycyna Chińska (TMC), w której służy do ogrzewania yang i regulowania qi
• Tradycyjne stosowanie przy dolegliwościach oddechowych, takich jak kaszel i przeziębienie
• Tradycyjne stosowanie przy dolegliwościach trawiennych (kolka, niestrawność, nudności i wymioty)

Właściwości terapeutyczne

• Immunostymulujące (przypisywane przez tradycję ludową, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwbakteryjne (aktywność wobec różnych bakterii obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwgrzybicze (działanie na niektóre grzyby obserwowane in vitro, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwutleniające (zdolność neutralizowania wolnych rodników mierzona w laboratorium)
• Przeciwwirusowe (aktywność ekstraktów obserwowana wyłącznie w laboratorium, bez potwierdzenia dla herbaty)
• Przeciwzapalne (efekt analizowany we wstępnych badaniach)
• Wiatropędne (tradycyjnie odnotowywane łagodzenie wzdęć)
• Wspierające trawienie (tradycyjne stosowanie przy dolegliwościach żołądkowych)
• Żołądkowe (tradycyjnie odnotowywane wsparcie trawienia)

Wymienione działania opierają się w większości na testach laboratoryjnych z ekstraktami i olejkiem eterycznym, prowadzonych w stężeniach, które nie odpowiadają piciu domowej herbaty.

Profil fitochemiczny

• Anetol
• Fenylopropanoidy
• Flawonoidy
• Kwas szikimowy
• Magnez
• Miedź
• Monoterpenoidy
• Neolignany
• Seskwiterpenoidy
• Wapń
• Weranizatyny (w śladowych ilościach)
• Witamina C
• Żelazo

Anetol, główny składnik olejku eterycznego, odpowiada za słodkawy zapach, który anyż gwiaździsty dzieli z anyżem zwyczajnym (Pimpinella anisum), natomiast kwas szikimowy interesuje przede wszystkim przemysł farmaceutyczny jako surowiec. Wśród seskwiterpenoidów znajdują się weranizatyny, obecne w Illicium verum jedynie w śladowych ilościach, ale istotne z toksykologicznego punktu widzenia, ponieważ należą do tej samej grupy chemicznej co anizatyna występująca w badianie japońskim.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakty
• Herbata (napar)
• Nalewki
• Odwar
• Olejek eteryczny, wyłącznie rozcieńczony i do użytku zewnętrznego lub aromatycznego

W kuchni gwiazdki dodaje się w niewielkich ilościach i ta forma spożycia jest uznawana za bezpieczną dla dorosłych. Herbaty, odwary, ekstrakty i nalewki zawierają więcej związków, dlatego nie należy ich stosować w dawkach leczniczych bez porady specjalisty ochrony zdrowia ani podawać kobietom w ciąży, kobietom karmiącym piersią, niemowlętom czy małym dzieciom. Do każdego preparatu należy używać wyłącznie owoców o kontrolowanym pochodzeniu, kupowanych od dostawców, którzy zapewniają identyfikację gatunku. Ostrożność wynika z podobieństwa wizualnego do badianu japońskiego, przez które zamianę trudno zauważyć gołym okiem.

Synergia z innymi roślinami

Tradycyjna mieszanka trawienna

W tradycji ludowej anyż gwiaździsty łączy się z imbirem (Zingiber officinale) i miętą pieprzową (Mentha × piperita) w naparach tradycyjnie stosowanych przy nudnościach, wzdęciach i kolkach. Mieszanka wynika z założenia, że anetol z anyżu gwiaździstego, gingerole z imbiru i mentol z mięty działałyby komplementarnie na mięśnie przewodu pokarmowego i odprowadzanie gazów. Hipoteza ta opiera się głównie na tradycyjnym stosowaniu i na pojedynczych badaniach każdej z roślin, a nie na badaniach klinicznych samej mieszanki.

Tradycyjna mieszanka na drogi oddechowe

Dla komfortu oddychania tradycja łączy anyż gwiaździsty z tymiankiem (Thymus vulgaris) i eukaliptusem (Eucalyptus globulus) w mieszance stosowanej przy grypie, przeziębieniu i zapaleniu oskrzeli ze względu na wykrztuśną i antyseptyczną renomę tych roślin. Tradycja przypisuje tymolowi z tymianku, eukaliptolowi z eukaliptusa i związkom aromatycznym anyżu gwiaździstego wspólną rolę w odczuciu swobodniejszego oddychania. Mimo to mieszanka nie zastępuje oceny lekarskiej w dolegliwościach oddechowych, zwłaszcza gdy występuje uporczywa gorączka lub duszność.

Przepisy i protokoły użycia

Trawienna herbata z anyżu gwiaździstego

Składniki: niewielka ilość suszonych gwiazdek anyżu gwiaździstego, podobna do używanej w kuchni, oraz filiżanka wrzącej wody.

Przygotowanie: Włóż gwiazdki do filiżanki, zalej wrzącą wodą, przykryj i odstaw na 5 do 10 minut, a następnie przecedź. Herbatę tradycyjnie pije się na ciepło, po posiłkach, jako środek wspierający trawienie i przy dyskomforcie wywołanym gazami. Osoby wolące łagodniejszy smak mogą jeszcze bardziej zmniejszyć liczbę gwiazdek. Spożycie powinno być okazjonalne, bez długotrwałego stosowania, wyłącznie przez dorosłych i z produktem o kontrolowanym pochodzeniu; w przypadku jakiegokolwiek zastosowania wykraczającego poza kulinarne skonsultuj się ze specjalistą ochrony zdrowia.

Tradycyjny odwar na kaszel i przeziębienie

Składniki: kilka gwiazdek anyżu gwiaździstego, w ilości zbliżonej do kulinarnej, oraz przefiltrowana woda.

Przygotowanie: Umieść gwiazdki w garnku z wodą i gotuj na małym ogniu przez 10 do 15 minut, następnie przecedź i pij na ciepło, w razie potrzeby słodząc miodem. Odwar jest tradycyjnie stosowany w celu złagodzenia kaszlu i zatkanego nosa przy grypie i przeziębieniu. Ponieważ uwalnia więcej związków niż zwykły napar, częstotliwość stosowania należy ustalić ze specjalistą ochrony zdrowia. Tego preparatu nie wolno podawać niemowlętom ani małym dzieciom.

Aromatyczny olej do masażu

Składniki: 5 do 7 gwiazdek anyżu gwiaździstego i 100 ml oleju roślinnego (jojoba, olej ze słodkich migdałów lub oliwa z oliwek).

Przygotowanie: Lekko rozgnieć gwiazdki, włóż je do czystego szklanego słoika, zalej olejem roślinnym i szczelnie zamknij. Pozostaw do maceracji w chłodnym, ciemnym miejscu na 2 do 4 tygodni, codziennie wstrząsając słoikiem, a następnie przecedź i przechowuj w ciemnej butelce. Olej jest tradycyjnie stosowany do masażu klatki piersiowej i pleców przy uczuciu zatkania dróg oddechowych lub brzucha przy dolegliwościach trawiennych. Najpierw wykonaj test wrażliwości na niewielkim fragmencie skóry i nigdy nie stosuj oleju u niemowląt ani małych dzieci.

Nalewka z anyżu gwiaździstego

Składniki: 50 g suszonych owoców anyżu gwiaździstego i 250 ml alkoholu zbożowego 70%.

Przygotowanie: Rozdrobnij owoce, włóż je do butelki z ciemnego szkła, zalej alkoholem i zamknij hermetycznie. Pozostaw do maceracji na 2 do 4 tygodni w chłodnym, ciemnym miejscu, codziennie wstrząsając, a następnie przecedź i przelej do butelki z zakraplaczem. Nalewkę stosuje się tradycyjnie, rozcieńczoną w wodzie, jako wsparcie trawienia lub układu oddechowego. Ponieważ jest to forma skoncentrowana, ilość i częstotliwość powinien ustalić specjalista ochrony zdrowia, a stosowanie jest przeciwwskazane w ciąży, podczas karmienia piersią i u dzieci.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Aromaterapia

W aromaterapii olejek eteryczny z anyżu gwiaździstego jest ceniony za profil opisywany jednocześnie jako relaksujący i pobudzający. Inhalacja pary, z rozcieńczonym olejkiem w dyfuzorze lub w gorącej wodzie, jest tradycyjnie stosowana w chwilach stresu, napięcia i niepokoju oraz przy zatkanym nosie. Słodki, korzenny zapach jest często wybierany do tworzenia przytulnej atmosfery. Do masażu olejek eteryczny należy zawsze rozcieńczyć w oleju bazowym przed nałożeniem na miejsca bólu i napięcia mięśni, a stosowania go w pobliżu niemowląt i małych dzieci trzeba unikać.

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej anyż gwiaździsty pojawia się w recepturach ukierunkowanych na dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak dyspepsja i wzdęcia, a także jako środek pomocniczy w łagodnych dolegliwościach oddechowych, zawsze pod nadzorem specjalisty. Standaryzowane ekstrakty z Illicium verum służą zapewnieniu znanego stężenia związków czynnych, takich jak anetol. Kwas szikimowy pozyskiwany z owoców ma znaczenie przemysłowe jako surowiec do produkcji oseltamiwiru, ale fakt ten nie nadaje działania przeciwwirusowego herbacie ani innym domowym preparatom, które nie zastępują leczenia grypy i przeziębienia zaleconego przez lekarza.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Illicium verum uważa się za bezpieczny w ilościach kulinarnych, ale stosowanie lecznicze wymaga ostrożności wykraczającej poza to, co zwykle dotyczy przypraw. Główny problem stanowi zafałszowanie trującymi gatunkami z tego samego rodzaju, zwłaszcza Illicium anisatum, znanym jako badian japoński, którego owoce są bardzo podobne do owoców gatunku właściwego i nie wolno ich z nimi mylić.

Ryzyko zafałszowania i toksyczność

Zafałszowanie i zanieczyszczenie surowca gatunkiem Illicium anisatum (badian japoński, zawierający neurotoksyczną anizatynę) wywołały już drgawki u niemowląt i dorosłych. Anizatyna może wywoływać poważne skutki neurologiczne, a przypadki zatrucia przypisywane anyżowi gwiaździstemu zwykle wiążą się z zanieczyszczeniem lub przypadkową zamianą na ten gatunek. Dlatego dorośli powinni stosować wyłącznie produkt o kontrolowanym pochodzeniu, kupowany od dostawców zapewniających identyfikację botaniczną. Nawet czysty Illicium verum zawiera anetol i śladowe ilości weranizatyn, więc wysokie dawki mogą wywołać nudności i skutki neurologiczne.

Ciąża, karmienie piersią i dzieciństwo

Nigdy nie podawaj herbaty z anyżu gwiaździstego niemowlętom i małym dzieciom; to zalecenie jest zgodne z ostrzeżeniami FDA i organów europejskich wydanymi po przypadkach zatruć u niemowląt. Ilość kulinarna jest bezpieczna, ale dawek leczniczych należy unikać w ciąży i podczas karmienia piersią z powodu braku danych. Ostrożność muszą zachować także osoby ze schorzeniami wrażliwymi na hormony, ponieważ anetol może działać estrogennie.

Częste skutki uboczne

U niektórych osób spożycie anyżu gwiaździstego może wywołać reakcje alergiczne, takie jak wysypka, lub łagodny dyskomfort żołądkowo-jelitowy. Osoby uczulone na anyż (Pimpinella anisum) mogą zareagować krzyżowo, a olejek eteryczny nałożony na skórę bez rozcieńczenia może wywołać podrażnienie, dlatego nigdy nie należy stosować go w czystej postaci.

Interakcje z lekami

Anyż gwiaździsty może wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi, ze względu na możliwy wpływ na krzepnięcie krwi, oraz z lekami obniżającymi poziom cukru stosowanymi w cukrzycy, ponieważ może wpływać na stężenie glukozy. Przed jakimkolwiek zastosowaniem leczniczym skonsultuj się ze specjalistą ochrony zdrowia, zwłaszcza jeśli przyjmujesz inne leki lub masz już zdiagnozowane schorzenia.

Ciekawostki

Illicium verum ma długą historię: od tysiącleci uprawia się go w południowych Chinach, a od dawna jest obecny w kuchni i medycynie azjatyckiej. Nazwa rodzaju, Illicium, pochodzi od łacińskiego illicio, czyli wabić lub uwodzić, w nawiązaniu do wyrazistego aromatu rośliny. Epitet verum oznacza prawdziwy lub właściwy i odróżnia ten gatunek od mniej autentycznych lub trujących krewniaków. To rozróżnienie pozostaje aktualne, ponieważ badian japoński (Illicium anisatum) wygląda niemal identycznie, a przy zakupie obu gatunków nie wolno ze sobą mylić.

Jedną z najbardziej znanych ciekawostek jest rola anyżu gwiaździstego w produkcji leku przeciwwirusowego oseltamiwiru, sprzedawanego pod nazwą handlową Tamiflu. Do 2012 roku firma farmaceutyczna Roche wykorzystywała nawet 90% światowych zbiorów anyżu gwiaździstego do pozyskiwania kwasu szikimowego, kluczowego surowca w syntezie leku. Popyt na lek podczas pandemii grypy A (H1N1) w 2009 roku znacznie podniósł cenę przyprawy na rynku światowym. Ten związek z przemysłem nie oznacza jednak, że herbata działa tak samo jak lek. Nazwa badian pochodzi prawdopodobnie od perskiego bādiyān, oznaczającego koper włoski, natomiast po chińsku przyprawa nazywa się bājiǎo, czyli osiem rogów, co nawiązuje do kształtu owoców.

Najczęściej zadawane pytania

Czy herbata z anyżu gwiaździstego jest bezpieczna dla dzieci?

Nie, herbaty z anyżu gwiaździstego nigdy nie należy podawać niemowlętom i małym dzieciom, zgodnie z ostrzeżeniami FDA i organów europejskich. Główny problem stanowi zafałszowanie badianem japońskim (Illicium anisatum), który zawiera neurotoksyczną anizatynę i już wywoływał drgawki u niemowląt. Także dla prawdziwego anyżu gwiaździstego brakuje danych o bezpieczeństwie w tej grupie wiekowej. W przypadku kolki lub innych dolegliwości u dzieci należy zwrócić się do pediatry.

Czy anyż gwiaździsty i anyż zwyczajny to ta sama roślina?

Nie, choć oba mają podobny smak dzięki anetolowi, anyż gwiaździsty (Illicium verum) i anyż zwyczajny (Pimpinella anisum) to rośliny odrębne botanicznie. Anyż gwiaździsty jest owocem drzewa z rodziny Schisandraceae, a anyż zwyczajny to roślina zielna z rodziny Apiaceae; pierwszy ma silniejszy, bardziej korzenny smak i częściej pojawia się w kuchni azjatyckiej.

Czy anyż gwiaździsty może pomóc w odchudzaniu?

Nie ma solidnych dowodów naukowych na to, że anyż gwiaździsty sam w sobie powoduje znaczną utratę masy ciała. Tradycyjne stosowanie jako środka trawiennego może dawać uczucie lekkości i mniejszych wzdęć, ale przyprawa nie zastępuje zbilansowanej diety ani aktywności fizycznej. Do każdej obietnicy odchudzania należy podchodzić sceptycznie i omówić ją ze specjalistą ochrony zdrowia.

Jak przechowywać anyż gwiaździsty?

Aby zachować smak i aromat, przechowuj anyż gwiaździsty w szczelnym pojemniku, w chłodnym, suchym i ciemnym miejscu; w takich warunkach gwiazdki zachowują moc nawet do roku. Mielony anyż gwiaździsty szybciej traci smak, dlatego lepiej mielić całe owoce dopiero tuż przed użyciem.

Czy anyż gwiaździsty można pomylić z gatunkami trującymi?

Tak, głównym ryzykiem jest pomylenie go z badianem japońskim (Illicium anisatum), którego owoce są bardzo podobne i zawierają anizatynę, neurotoksynę. Ponieważ przeciętny konsument nie jest w stanie pewnie odróżnić ich gołym okiem, zaleca się kupowanie wyłącznie produktu o kontrolowanym pochodzeniu, od dostawców zapewniających identyfikację gatunku.

Czy herbata z anyżu gwiaździstego działa przeciwwirusowo?

Nie ma dowodów na to, że herbata z anyżu gwiaździstego działa przeciwwirusowo u ludzi. Kwas szikimowy z owoców jest wykorzystywany przez przemysł jako surowiec do syntezy oseltamiwiru, ale przekształcenie go w lek wymaga wielu etapów chemicznych, a picie herbaty nie jest równoznaczne z przyjmowaniem leku. Grypa i przeziębienie wymagają opieki specjalisty ochrony zdrowia.