Cydonia oblonga (pigwa pospolita): właściwości i korzyści

Pigwa pospolita, znana naukowo jako Cydonia oblonga Mill., to niewielkie drzewo owocowe z rodziny różowatych (Rosaceae), cenione od tysięcy lat za aromatyczne i bardzo cierpkie owoce, czyli pigwy. Gatunek pochodzi z regionów Azji Mniejszej i południowo-wschodniej Europy o łagodniejszym klimacie i zdobył trwałe miejsce zarówno w kuchni, jak i w medycynie ludowej, zwłaszcza w postaci herbat, naparów i przetworów z gotowanych owoców. Badania laboratoryjne analizują jego działanie przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe i przeciwutleniające, dlatego roślina budzi rosnące zainteresowanie w badaniach fitochemicznych i farmakologicznych, choć wciąż brakuje potwierdzenia w badaniach klinicznych.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

W języku portugalskim marmeleiro oznacza drzewo, a marmelo owoc, choć w potocznym użyciu oba słowa często traktuje się zamiennie, podobnie jak po polsku słowo pigwa odnosi się zarówno do drzewa, jak i do owocu. Nazwy pigwowiec i pigwa chińska, które bywają kojarzone z tym gatunkiem, należą do innych roślin, z rodzajów Chaenomeles i Pseudocydonia, dlatego nie ma ich na tej liście.

• Polski: pigwa, pigwa pospolita.
• Angielski: common quince, quince.
• Francuski: cognassier, coing.
• Hiszpański: cidonia, membrillo.
• Niemiecki: Echte Quitte, Quitte.
• Portugalski: marmeleiro, marmeleiro-da-europa, marmelo.
• Włoski: cotogno, melo cotogno.

Synonimy botaniczne

Nazwa naukowa Cydonia oblonga Mill. jest najszerzej przyjętą nazwą tego gatunku, jednak historia botaniki odnotowała kilka synonimów, które odzwierciedlają różne klasyfikacje i obserwacje na przestrzeni czasu. Do najbardziej znanych należą Cydonia vulgaris i Pyrus cydonia L., nazwy pomocne w prześledzeniu ewolucji taksonomicznej rośliny i jej pokrewieństwa z innymi gatunkami z rodziny różowatych (Rosaceae).

Rodzina botaniczna: Rosaceae

Pigwa należy do rodziny Rosaceae (różowate), rozległej i zróżnicowanej grupy obejmującej wiele gatunków owocowych o dużym znaczeniu gospodarczym, takich jak brzoskwinie, gruszki, jabłka i truskawki. Rodzina wyróżnia się zwykle okazałymi kwiatami i owocami o różnorodnych kształtach oraz szerokim rozprzestrzenieniem na świecie, a w jej obrębie Cydonia oblonga jest jedynym przedstawicielem rodzaju Cydonia, co podkreśla botaniczną wyjątkowość gatunku.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Liście (suszone, do naparów)
• Nasiona (wyłącznie całe i namoczone w wodzie, aby uzyskać śluz, a następnie wyrzucane)
• Owoce (gotowane lub pieczone, w herbatach, deserach, galaretkach i marmoladach)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Na przestrzeni dziejów pigwę wykorzystywano w wielu kulturach, zarówno w kuchni, jak i w medycynie ludowej. W Portugalii owoc tradycyjnie spożywa się po ugotowaniu, przede wszystkim w postaci marmelady (marmelada, czyli gęstej pasty z pigwy), lub po upieczeniu, a rzadko na surowo z powodu silnej cierpkości, natomiast w Brazylii przeważa spożycie produktów przemysłowych, również skupione na produkcji marmelady. Medycyna ludowa odnotowuje ponadto stosowanie nasion jako środka przeciwbiegunkowego, zawsze w postaci śluzu, który uwalnia się, gdy całe nasiona moczy się w wodzie, przy czym jest to zastosowanie należące do tradycyjnego przekazu i pozbawione potwierdzenia klinicznego. Napary z liści i owoców uzupełniają ten domowy repertuar i są przez tradycję łączone z łagodnymi dolegliwościami trawiennymi, takimi jak przejściowa biegunka i wzdęcia.

Właściwości terapeutyczne

Poniższe właściwości łączą przekazy tradycji ludowej z wynikami badań laboratoryjnych lub na zwierzętach, a żadna z nich nie zastępuje diagnozy ani leczenia lekarskiego.

• Hepatoprotekcyjny (działanie zaobserwowane w badaniach na zwierzętach)
• Hipoglikemizujący (obniżenie poziomu glukozy we krwi zaobserwowane w badaniach na zwierzętach, bez potwierdzenia klinicznego)
• Moczopędny (przekaz tradycyjny, bez badań klinicznych, które by go potwierdzały)
• Przeciwalergiczny (aktywność zaobserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwdepresyjny (działanie badane wyłącznie na modelach zwierzęcych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwdrobnoustrojowy (działanie wobec drobnoustrojów zaobserwowane w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwutleniający (aktywność polifenoli zmierzona w laboratorium w miąższu, skórce i nasionach)
• Przeciwzapalny (działanie zaobserwowane w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach)
• Ściągający (obkurcza tkanki, co stanowi podstawę tradycyjnego stosowania przy łagodnej biegunce)
• Tonizujący (tradycyjnie stosowany jako ogólny środek tonizujący)
• Wiatropędny (tradycyjny przekaz o łagodzeniu wzdęć)

Profil fitochemiczny

Pigwa jest bogatym źródłem związków bioaktywnych, a jej profil fitochemiczny obejmuje flawonoidy, garbniki, glikozydy, kwasy kawoilochinowe, pektynę i polifenole, rozmieszczone nierównomiernie w skórce, miąższu, liściach i nasionach. Polifenole i flawonoidy, obficie występujące w skórce i innych częściach rośliny, odpowiadają za znaczną część aktywności przeciwutleniającej mierzonej w laboratorium, natomiast pektyna, obecna w wysokim stężeniu w owocach, jest polisacharydem o ważnych zastosowaniach w przemyśle spożywczym i farmaceutycznym. Nasiona z kolei zawierają garbniki i glikozydy wiązane z właściwościami ściągającymi i przeciwdrobnoustrojowymi, a wśród tych glikozydów znajduje się amigdalina, związek cyjanogenny zdolny do uwalniania cyjanku, gdy nasiono zostanie rozgniecione lub pogryzione.

• Amigdalina (glikozyd cyjanogenny zawarty w nasionach)
• Flawonoidy (skoncentrowane głównie w skórce)
• Garbniki (odpowiadają za cierpkość surowego owocu i występują także w nasionach)
• Kwasy kawoilochinowe (związki fenolowe z grupy polifenoli)
• Pektyna (polisacharyd obficie występujący w miąższu owocu)
• Polifenole (główne źródło aktywności przeciwutleniającej)
• Śluz (żel uwalniany z powierzchni całych nasion w kontakcie z wodą)

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakty
• Galaretki i marmolady
• Herbaty (napary z liści i owoców)
• Nalewki
• Owoc gotowany lub pieczony
• Śluz z całych nasion (moczenie w wodzie, bez rozdrabniania)

W domu pigwa służy przede wszystkim jako żywność, gotowana, pieczona lub przetworzona na galaretkę i marmoladę, ponieważ surowy owoc jest bardzo cierpki i należy go spożywać po ugotowaniu. Napary z liści i owoców przygotowuje się tak jak zwykłe domowe herbaty, natomiast ekstrakty i nalewki to formy skoncentrowane, których ilość i czas stosowania powinien ustalić lekarz lub inny specjalista ochrony zdrowia. Tradycyjny śluz uzyskuje się, mocząc całe nasiona w wodzie, bez rozdrabniania, gryzienia czy połykania nasion, które wyrzuca się po uwolnieniu żelu.

Synergia z innymi roślinami

W tradycji ludowej pigwę łączy się z innymi roślinami leczniczymi w domowych preparatach, choć takich mieszanek nie oceniano w badaniach klinicznych, a każde połączenie należy wcześniej omówić ze specjalistą ochrony zdrowia, zwłaszcza w przypadku osób przyjmujących leki na stałe.

Połączenie z rumiankiem i miętą pieprzową

Przy dolegliwościach trawiennych tradycja odnotowuje łączenie pigwy z rumiankiem (Matricaria chamomilla) lub miętą pieprzową (Mentha × piperita), dwoma ziołami o ugruntowanej pozycji w domowych herbatach podawanych po posiłkach.

Połączenie z jeżówką i imbirem

W ludowych preparatach kojarzonych z odpornością pigwa pojawia się obok jeżówki purpurowej (Echinacea purpurea) lub imbiru (Zingiber officinale), a jest to połączenie należące do tradycyjnego repertuaru, którego działania nie potwierdzono w badaniach na ludziach.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjny napar z liści pigwy

Składniki: 1 łyżka suszonych liści pigwy i 250 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Wsyp suszone liście do wrzącej wody, przykryj i pozostaw do zaparzenia na 10 minut, a następnie przecedź i pij na ciepło. Napar ten tradycyjnie stosuje się przy epizodach łagodnej biegunki ze względu na ściągające właściwości liści, a w kwestii częstotliwości i czasu stosowania należy skonsultować się ze specjalistą ochrony zdrowia. Uporczywa biegunka, biegunka z gorączką lub z krwią, a także wszelkie dolegliwości u dzieci i osób starszych wymagają oceny lekarskiej, zanim sięgnie się po herbaty.

Domowa marmolada z pigwy na zimę

Składniki: 1 kg dojrzałych pigw, 800 g cukru i sok z 1 cytryny.

Przygotowanie: Dokładnie umyj pigwy, usuń skórkę i nasiona, które należy wyrzucić, a miąższ pokrój na kawałki. Gotuj kawałki w wodzie do miękkości, odcedź i przetrzyj miąższ przez sito lub zmiksuj na purée. Postaw purée na ogniu z cukrem i sokiem z cytryny, cały czas mieszając, aż masa zgęstnieje i zacznie odchodzić od dna garnka, a następnie przełóż ją do wyparzonych słoików. Marmolada z pigwy to tradycyjny i pożywny przysmak, idealny do pieczywa i serów.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Fitoterapia

W fitoterapii ekstrakty z pigwy pojawiają się w preparatach przeznaczonych na dolegliwości żołądkowo-jelitowe i procesy zapalne, a ponadto bada się je pod kątem aktywności przeciwutleniającej. Duża zawartość pektyny w owocach wyjaśnia też zainteresowanie preparatami związanymi ze zdrowiem układu pokarmowego, jednak fitoterapeutyczne stosowanie pigwy powinno odbywać się pod kierunkiem wykwalifikowanego specjalisty, który w każdym przypadku ustali właściwą formę i ilość.

Żywienie funkcjonalne

W żywieniu pigwa gotowana, pieczona lub w postaci galaretki jest ceniona za pektynę, rozpuszczalny błonnik, który nadaje przetworom konsystencję i który tradycja wiąże z bardziej zwartym stolcem. Ponieważ marmolada zawiera dużo cukru, osoby, które muszą kontrolować poziom glukozy we krwi, powinny wziąć to pod uwagę, zanim zaczną często włączać ją do diety.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Pigwa jest tradycyjnie spożywaną żywnością i w formie kulinarnej jest zwykle dobrze tolerowana, jednak lecznicze stosowanie rośliny wymaga pewnej ostrożności. Nasiona zawierają amigdalinę (glikozyd cyjanogenny): tradycyjny śluz uzyskuje się, mocząc całe nasiona w wodzie, nigdy ich nie rozdrabniając, nie gryząc ani nie połykając, a nasiona należy potem wyrzucić. Gdy nasiono zostanie rozłupane, amigdalina może uwolnić cyjanowodór, substancję toksyczną, dlatego żaden preparat nie może zawierać zmielonych nasion.

Surowy owoc jest bardzo cierpki i należy go spożywać po ugotowaniu. Z powodu tego samego działania ściągającego nadmierne spożycie pigwy może wywołać lub nasilić zaparcia i nie jest wskazane dla osób z hemoroidami. Osoby z nadwrażliwością lub alergią na którykolwiek składnik rośliny powinny unikać jej stosowania, a choć reakcje alergiczne są rzadkie, pozostają możliwe.

Szczególnej uwagi wymagają kobiety w ciąży i karmiące piersią: wobec braku danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania leczniczego (poza spożyciem jako żywność) w ciąży i okresie laktacji zaleca się ograniczenie spożycia do gotowanego owocu i marmolady jako żywności. Dzieciom herbaty z liści lub owoców można podawać wyłącznie za zaleceniem pediatry, a nasiona nigdy nie powinny znajdować się w ich zasięgu. Osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe (hipoglikemizujące) lub przeciwdepresyjne powinny porozmawiać z lekarzem, zanim sięgną po ekstrakty lub nalewki z pigwy, ponieważ badania na zwierzętach analizują wpływ na poziom glukozy i nastrój, a możliwych interakcji nie oceniano u ludzi.

Nie należy też mylić pigwy z roślinami z rodzajów Chaenomeles i Pseudocydonia, znanymi jako pigwowiec i pigwa chińska, które są innymi gatunkami i niekoniecznie mają te same dane dotyczące stosowania i bezpieczeństwa. W razie wątpliwości lub przy stosowaniu w celach leczniczych skonsultuj się ze specjalistą ochrony zdrowia.

Ciekawostki

Pigwa ma historię pełną ciekawostek, poczynając od starożytnej Grecji, gdzie owoc kojarzono z boginią Afrodytą i uważano za symbol miłości, płodności i szczęścia. Greckie panny młode często jadły pigwy przed ślubem, aby nadać oddechowi przyjemny zapach, a według niektórych przypuszczeń złote jabłka z mitów, takie jak te z Ogrodu Hesperyd, mogły być w rzeczywistości pigwami. Samo słowo marmolada wywodzi się od portugalskiego marmelada, utworzonego od marmelo, co pokazuje historyczne znaczenie owocu w kuchni, a na Bałkanach istnieje tradycja sadzenia pigwy po narodzinach dziecka jako symbolu życia, miłości i płodności. Drzewo uprawia się od tysięcy lat, a niektóre przekazy umieszczają jego uprawę już w starożytnej Mezopotamii.

Azjatyckie pigwowce i pigwy z rodzajów Chaenomeles i Pseudocydonia również należą do rodziny różowatych (Rosaceae), ale są roślinami odrębnymi od pigwy właściwej i to do nich odnoszą się nazwy pigwowiec i pigwa chińska, niekiedy błędnie przypisywane Cydonia oblonga.

Najczęściej zadawane pytania

Czy herbata z pigwy jest bezpieczna dla dzieci?

Herbatę z liści lub owoców pigwy można podawać dzieciom wyłącznie w małych ilościach i zawsze za zaleceniem pediatry lub fitoterapeuty. Nasion nigdy nie wolno rozdrabniać, gryźć ani połykać, ponieważ zawierają amigdalinę, glikozyd cyjanogenny. Zanim podasz dziecku jakikolwiek preparat z pigwy, skonsultuj się ze specjalistą ochrony zdrowia.

Jak tradycyjnie stosuje się herbatę z pigwy przy trawieniu?

Tradycja ludowa sięga po herbatę z pigwy ze względu na jej właściwości ściągające, przede wszystkim przy epizodach łagodnej biegunki, a także jako środek wiatropędny łagodzący wzdęcia. Badania laboratoryjne analizują ponadto możliwe działanie przeciwzapalne w przewodzie pokarmowym, a pektynę z owoców wiąże się z bardziej zwartym stolcem. Te zastosowania nie zastępują oceny lekarskiej, zwłaszcza gdy biegunka się przedłuża.

Czy pigwę można stosować w ciąży?

Brak danych dotyczących bezpieczeństwa leczniczego stosowania pigwy (poza spożyciem jako żywność) w ciąży i okresie laktacji. Gotowany owoc i marmolada są tradycyjnie spożywane jako żywność, ale kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać herbat i skoncentrowanych ekstraktów bez zalecenia lekarza, właśnie z powodu braku rozstrzygających badań, a w razie wątpliwości najlepiej porozmawiać z ginekologiem prowadzącym ciążę.

Czy nasiona pigwy można połykać?

Nie, ponieważ nasiona zawierają amigdalinę, glikozyd cyjanogenny, który może uwolnić cyjanowodór, gdy nasiono zostanie rozłupane. Tradycyjne zastosowanie ogranicza się do śluzu, uzyskiwanego przez moczenie całych nasion w wodzie bez rozdrabniania i gryzienia, a nasiona należy potem wyrzucić.

Dlaczego pigwy zwykle nie je się na surowo?

Surowa pigwa ma twardy miąższ i jest bardzo cierpka, dlatego należy ją spożywać po ugotowaniu. Ugotowany, upieczony lub przetworzony na galaretkę i marmoladę owoc staje się miękki i aromatyczny, i właśnie w takiej postaci tradycyjnie jedzą go Portugalczycy i Brazylijczycy.

Czy pigwa i pigwowiec to ta sama roślina?

Nie, ponieważ nazwy pigwowiec i pigwa chińska odnoszą się do roślin z rodzajów Chaenomeles i Pseudocydonia, które należą do tej samej rodziny różowatych (Rosaceae), ale są gatunkami innymi niż Cydonia oblonga. Dlatego informacji o stosowaniu i bezpieczeństwie jednej rośliny nie należy automatycznie przenosić na drugą.