Citrus × paradisi (grejpfrut): właściwości i korzyści

Grejpfrut (Citrus × paradisi Macfad.), w Brazylii nazywany toranja i znany tam także pod angielską nazwą grapefruit, która pojawia się w ulotkach leków w wyrażeniu „suco de toranja (grapefruit)”, to wiecznie zielone drzewo subtropikalne z rodziny Rutaceae, cenione za duże owoce o smaku od kwaśnego po półsłodki, z charakterystyczną goryczką. Jest to mieszaniec, który powstał na Antylach z krzyżówki pomelo (Citrus maxima) i pomarańczy słodkiej (Citrus sinensis), dwóch roślin przywiezionych przez Europejczyków z Azji na Karaiby, i od chwili odkrycia uprawia się go w regionach tropikalnych i subtropikalnych na całym świecie, zarówno ze względu na wartość odżywczą, jak i na miejsce, jakie zajmuje w medycynie ludowej.

Bogaty w witaminę C i inne związki bioaktywne grejpfrut był wykorzystywany w tradycji ludowej do różnych celów, od pobudzania apetytu po łagodzenie dolegliwości trawiennych i ze strony układu moczowego, a współczesna nauka bada część tych zastosowań w badaniach laboratoryjnych i w próbach, które wciąż mają charakter wstępny. Olejek eteryczny pozyskiwany ze skórki ma swoje miejsce w aromaterapii i pielęgnacji skóry, a w farmakologii owoc zasłynął z zupełnie innego powodu: sok i miąższ wchodzą w interakcje z dziesiątkami powszechnie stosowanych leków, co sprawia, że bezpieczeństwo jest głównym tematem każdego tekstu o tej roślinie.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: grapefruit (pisownia oryginalna, również używana), grejpfrut.
• Angielski: Forbidden Fruit (nazwa historyczna), Grapefruit, Pomelo (użycie historyczne, dziś zarezerwowane głównie dla C. maxima).
• Francuski: Pamplemousse (choć botanicznie pamplemousse oznacza raczej C. maxima), Pomelo.
• Hiszpański: Pomelo, Toronja.
• Niemiecki: Grapefruit, Paradiesapfel.
• Portugalski: grapefruit (Brazylia, termin z ulotek leków), jamboa (regionalnie, Makau), pomelo (użycie potoczne, z zastrzeżeniem, że pomelo botaniczne to Citrus maxima, inny gatunek), toranja (Brazylia i Portugalia).
• Włoski: Pompelmo.

Synonimy botaniczne#

Nazwa przyjęta w tym artykule to Citrus × paradisi Macfad., zapisywana ze znakiem mieszańca (×) dla wskazania pochodzenia z krzyżówki, tak samo jak Citrus × limon i Citrus × aurantiifolia; to nazwa używana w farmakopeach, w handlu i w literaturze klinicznej dotyczącej interakcji leków. Forma bez znaku, Citrus paradisi Macfad., nadal często pojawia się w artykułach naukowych i na etykietach i odnosi się do tej samej rośliny.

Pod względem taksonomicznym bazy referencyjne, takie jak World Flora Online (WFO) i GBIF, traktują dziś Citrus paradisi jako synonim w obrębie Citrus × aurantium L., grupy obejmującej mieszańce pochodzące z krzyżówek C. maxima i C. reticulata. To szerokie ujęcie nie zmienia tożsamości owocu kupowanego jako grejpfrut, ale wyjaśnia, dlaczego ta sama nazwa naukowa może występować w różnych formach w zależności od źródła.

Rodzina botaniczna: Rutaceae#

Grejpfrut należy do rodziny Rutaceae (rutowate), zróżnicowanej grupy, która obejmuje większość cytrusów i którą rozpoznaje się po gruczołach olejkowych w liściach i owocach, odpowiedzialnych za aromatyczne olejki eteryczne, którym rodzina zawdzięcza dużą część swojego znaczenia gospodarczego. Rutowate są szeroko rozpowszechnione w regionach tropikalnych i subtropikalnych, a wiele gatunków ceni się za jadalne owoce i zastosowanie w medycynie tradycyjnej; charakteryzują się one kwiatami o czterech lub pięciu płatkach z licznymi pręcikami oraz owocami typu hesperydium, takimi jak sam grejpfrut.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Liście
• Nasiona
• Olejek eteryczny (pozyskiwany ze skórki)
• Owoc (miąższ i sok)
• Skórka owocu

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

• Dolegliwości układu moczowego (przekaz tradycyjny)
• Łagodzenie dolegliwości trawiennych (przekaz tradycyjny)
• Pobudzanie apetytu (przekaz tradycyjny)
• Problemy skórne, takie jak trądzik i egzema (przekaz z tradycyjnej medycyny wschodniej)
• Źródło witaminy C w profilaktyce szkorbutu (przekaz historyczny)

Właściwości terapeutyczne#

• Antyoksydacyjne (zdolność antyoksydacyjna ekstraktów zmierzona w laboratorium)
• Immunomodulujące (przekaz tradycyjny związany z zawartością witaminy C)
• Kardioprotekcyjne (hipoteza badana we wstępnych badaniach)
• Neuroprotekcyjne (działanie analizowane w badaniach laboratoryjnych)
• Obniżające poziom cholesterolu (spadek poziomu lipidów zaobserwowany w badaniach na zwierzętach)
• Obniżające poziom glukozy (działanie ekstraktu z nasion zaobserwowane u szczurów, bez potwierdzenia u ludzi)
• Przeciwbakteryjne (aktywność olejku eterycznego zaobserwowana w laboratorium; nie dotyczy komercyjnego ekstraktu z nasion)
• Przeciwdrobnoustrojowe (aktywność olejku eterycznego zaobserwowana w laboratorium, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwgrzybicze (aktywność olejku eterycznego zaobserwowana w laboratorium)
• Przeciwwirusowe (aktywność opisana wyłącznie w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (działanie flawonoidów zaobserwowane we wstępnych badaniach)
• Ściągające (przekaz tradycyjny dotyczący skórki)
• Zmniejszające apetyt (przekaz ludowy, bez spójnego potwierdzenia)

Profil fitochemiczny#

• Apigenina
• Bergamotyna
• Cytral
• Dihydroksybergamotyna (6′,7′-dihydroksybergamotyna)
• D-limonen
• Estry
• Flawonoidy (naryngina, narirutyna, poncyryna)
• Furanokumaryny
• Karotenoidy
• Kwasy fenolowe
• Likopen (w odmianach o czerwonym miąższu)
• Mircen
• Olejki eteryczne
• Pektyna
• Psoraleny
• Seskwiterpeny
• Terpeny
• Witamina C

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Ekstrakt płynny
• Ekstrakt suchy
• Herbata/napar (skórka, liście)
• Nalewka
• Olejek eteryczny (aromaterapia i stosowanie zewnętrzne po rozcieńczeniu, nigdy doustnie)
• Świeży sok

Całe grejpfruty można przechowywać w temperaturze pokojowej przez około tydzień lub w lodówce przez dwa do trzech tygodni, a najlepiej kroić je dopiero tuż przed spożyciem, aby zachować sok i składniki odżywcze. Skórkę można wysuszyć i przechowywać w chłodnym, przewiewnym miejscu do naparów lub jako przyprawę, pamiętając, że również ona zawiera furanokumaryny i podlega tym samym środkom ostrożności dotyczącym interakcji co sok.

Synergia z innymi roślinami#

Tradycja w dietach kontrolujących masę ciała

W popularnych dietach kontrolujących masę ciała grejpfrut często pojawia się obok zielonej herbaty (Camellia sinensis) i garcinii (Garcinia cambogia), w połączeniu opartym bardziej na zwyczaju niż na solidnych dowodach. Wstępne badania analizują wpływ flawonoidów, takich jak naryngina, na metabolizm lipidów i wrażliwość na insulinę, ale nie ma dowodów, że połączenie z tymi roślinami prowadzi do utraty masy ciała, a w przypadku garcinii zgłaszano działania niepożądane dotyczące wątroby, co wymaga konsultacji ze specjalistą przed jakimkolwiek łącznym stosowaniem.

Zdrowie układu trawiennego

Dla komfortu trawiennego tradycja łączy grejpfrut z imbirem (Zingiber officinale) i miętą pieprzową (Mentha × piperita), roślinami o ugruntowanym zastosowaniu wiatropędnym, w preparatach tradycyjnie stosowanych przy uczuciu wzdęcia, gazach i niestrawności. Osoby z refluksem lub wrażliwym żołądkiem powinny pamiętać, że kwasowość soku grejpfrutowego może nasilać te objawy, dlatego w takich połączeniach zwykle preferuje się napar ze skórki.

Wsparcie odporności

Ze względu na zawartość witaminy C grejpfrut wchodzi w skład tradycyjnych połączeń z jeżówką purpurową (Echinacea purpurea) i bzem czarnym (Sambucus nigra), dwiema roślinami badanymi pod kątem możliwego wpływu na odpowiedź immunologiczną i tradycyjnie stosowanymi w okresach grypy i przeziębień. Witamina C przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego, ale nie ma badań wykazujących sumujący się efekt tego połączenia, które należy traktować jako uzupełnienie zrównoważonej diety, a nie jako ochronę przed infekcjami.

Przepisy i protokoły użycia#

Napar ze skórki grejpfruta po posiłkach

Preparat z przekazu tradycyjnego, tradycyjnie stosowany po posiłkach w celu złagodzenia uczucia ciężkości w żołądku i pobudzenia apetytu. Skórka zawiera dużo olejków eterycznych i flawonoidów, ale również furanokumaryny, dlatego osoby przyjmujące leki na stałe powinny przed wypiciem naparu skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Składniki: 1 łyżka suszonej skórki grejpfruta, 250 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Wsypać suszoną skórkę do wrzącej wody, przykryć i parzyć przez 10 do 15 minut. Przecedzić i pić ciepły napar po posiłkach.

Cytrusowy olejek do masażu na odprężenie

Mieszanka z tradycji aromaterapeutycznej, w której świeży, cytrusowy zapach olejku eterycznego z grejpfruta jest tradycyjnie wykorzystywany do wywołania uczucia odprężenia podczas masażu.

Składniki: 5 kropli olejku eterycznego z grejpfruta, 30 ml oleju ze słodkich migdałów lub oleju jojoba.

Przygotowanie: Wymieszać olejek eteryczny z olejem roślinnym w butelce z ciemnego szkła i nanieść na czystą skórę, delikatnie masując szyję, ramiona i skronie. Wcześniej wykonać próbę na małym fragmencie skóry, nigdy nie używać nierozcieńczonego olejku i przez 12 godzin unikać bezpośredniego nasłonecznienia posmarowanych miejsc, ponieważ olejek tłoczony na zimno zawiera śladowe ilości furanokumaryn.

Sok z grejpfruta z wodą i miodem

Napój spożywczy, tradycyjnie pity rano jako źródło witaminy C i związków antyoksydacyjnych, który podlega tym samym ograniczeniom dotyczącym interakcji z lekami, co opisane w przeciwwskazaniach.

Składniki: 1 średni grejpfrut, 1 szklanka wody, miód do smaku (opcjonalnie).

Przygotowanie: Wycisnąć grejpfruta, wymieszać sok z wodą, w razie potrzeby osłodzić miodem i pić od razu po przygotowaniu. Miodu nie należy podawać dzieciom poniżej 1. roku życia, a osoby przyjmujące jakikolwiek lek na stałe muszą uzyskać zgodę lekarza lub farmaceuty, zanim włączą sok do codziennej rutyny.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Aromaterapia

W aromaterapii olejek eteryczny z grejpfruta jest często stosowany ze względu na orzeźwiający zapach, wdychany za pomocą dyfuzorów lub parowników z tradycyjnym zamiarem wspierania równowagi nastroju i łagodzenia uczucia zmęczenia psychicznego. W masażu, zawsze rozcieńczony w oleju roślinnym, tradycja wykorzystuje go do rozluźnienia mięśni, a aromaterapia ceni go za pobudzający charakter i uczucie świeżości, przy czym te zastosowania nie zastępują opieki specjalisty.

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej standaryzowane ekstrakty i suplementy z grejpfruta są badane pod kątem możliwego działania antyoksydacyjnego, przeciwzapalnego i wpływu na lipidy krwi, a wyniki pochodzą nadal głównie z badań laboratoryjnych i na zwierzętach. Właśnie ze względu na ryzyko interakcji ze statynami, lekami przeciwnadciśnieniowymi i innymi lekami stosowanymi w zaburzeniach metabolicznych i sercowo-naczyniowych każde zastosowanie w tym kontekście wymaga indywidualnego zalecenia i przeglądu wszystkich przyjmowanych leków.

Żywienie i dietetyka

W żywieniu i dietetyce grejpfrut uchodzi za produkt niskokaloryczny o dobrej gęstości odżywczej, zawierający witaminę C, błonnik i antyoksydanty, dlatego często pojawia się w planach żywieniowych ukierunkowanych na sytość oraz zdrowie sercowo-naczyniowe i metaboliczne. Regularne spożywanie w ramach zrównoważonej diety może przyczyniać się do uczucia sytości, ale decyzja o włączeniu owocu do codziennego jadłospisu zaczyna się od listy leków danej osoby, ponieważ jedna szklanka soku wystarczy, by zmienić działanie wielu z nich.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Interakcje z lekami

To kluczowa kwestia bezpieczeństwa grejpfruta. Furanokumaryny zawarte w soku i miąższu, takie jak bergamotyna i 6′,7′-dihydroksybergamotyna, nieodwracalnie hamują enzym CYP3A4 w jelicie i wpływają na transportery leków (OATP i glikoproteinę P), a efekt ten może utrzymywać się do 72 godzin po wypiciu jednej szklanki soku. W rezultacie stężenie wielu leków we krwi może wzrosnąć do niebezpiecznego poziomu, z ryzykiem poważnych działań niepożądanych lub toksyczności.

Udokumentowano interakcje ze statynami (symwastatyna, atorwastatyna, lowastatyna), blokerami kanałów wapniowych (felodypina, nifedypina, amlodypina), lekami immunosupresyjnymi (cyklosporyna, takrolimus), benzodiazepinami i innymi lekami uspokajającymi (midazolam, triazolam), amiodaronem, tikagrelorem, syldenafilem, inhibitorami proteazy, niektórymi doustnymi chemioterapeutykami i feksofenadyną, przy czym w tym ostatnim przypadku efekt jest odwrotny i grejpfrut zmniejsza wchłanianie leku. Osoby przyjmujące jakikolwiek lek na stałe powinny skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą PRZED spożyciem grejpfruta lub soku, a rozstrzygające znaczenie ma ulotka leku. Ta sama ostrożność dotyczy leków przeciwzakrzepowych, przeciwdepresyjnych i przeciwcukrzycowych, których działanie również może zostać zmienione przez produkty z grejpfruta.

Ekstrakt z nasion grejpfruta (GSE)

Tak zwany ekstrakt z nasion grejpfruta (GSE) jest sprzedawany jako naturalny środek przeciwdrobnoustrojowy, ale to twierdzenie się nie broni: opublikowane analizy wykryły chlorek benzetoniowy i inne syntetyczne konserwanty, takie jak triklosan i metyloparaben, w komercyjnych produktach GSE, a aktywność przeciwdrobnoustrojową tych produktów przypisano właśnie tym substancjom, a nie nasionom. Istnieją też doniesienia o działaniach niepożądanych produktów GSE u pacjentów przyjmujących warfarynę, co potwierdza, że tego ekstraktu nie należy traktować jako naturalnej alternatywy dla środków antyseptycznych ani leków.

Skórka i olejek eteryczny

Olejek eteryczny tłoczony na zimno ze skórki zawiera limonen, substancję, która po utlenieniu działa uczulająco na skórę, oraz śladowe ilości furanokumaryn, dlatego należy go stosować wyłącznie w rozcieńczeniu i nigdy nie przyjmować doustnie. Stary lub źle przechowywany olejek zwiększa ryzyko podrażnień, nałożenie bez odpowiedniego rozcieńczenia może wywołać zapalenie skóry, a ekspozycja na słońce po zastosowaniu miejscowym może prowadzić do oparzeń lub przebarwień.

Ciąża, karmienie piersią i dzieci

W ciąży owoc spożywany jako pokarm jest dozwolony, ale nie należy stosować ekstraktów ani olejku eterycznego, a ta sama ostrożność obowiązuje w okresie karmienia piersią z powodu braku badań nad bezpieczeństwem. Dzieci mogą jeść grejpfruta w umiarkowanych ilościach, a sprawdzenie alergii i interakcji z lekami dotyczy ich tak samo jak dorosłych.

Choroby nerek, kwasowość i alergia

Osoby z chorobą nerek powinny porozmawiać z lekarzem przed regularnym spożywaniem grejpfruta ze względu na zawartość potasu w owocu. Kwasowość soku może nasilać refluks i uszkadzać szkliwo zębów, co można ograniczyć, pijąc sok do posiłków i płucząc potem usta wodą. Osoby ze znaną alergią na cytrusy powinny unikać tego owocu, ponieważ reakcje obejmują zarówno podrażnienie skóry lub jamy ustnej i kontaktowe zapalenie skóry, jak i pokrzywkę, trudności w oddychaniu, a w rzadkich przypadkach anafilaksję, natomiast spożywanie dużych ilości może powodować zgagę lub biegunkę nawet u osób zdrowych.

Nie mylić z pomarańczą gorzką i pomelo

Grejpfruta nie należy mylić z Citrus aurantium (pomarańczą gorzką), gatunkiem o innym profilu zastosowania i bezpieczeństwa, ani z pomelo botanicznym (Citrus maxima), jednym z jego gatunków rodzicielskich, ani z opisanym wyżej ekstraktem z nasion grejpfruta, który jest produktem przemysłowym i nie jest równoważny owocowi.

Ciekawostki#

Mieszańcowe pochodzenie

W przeciwieństwie do pradawnych cytrusów, takich jak pomelo, grejpfrut nie jest gatunkiem, który powstał samodzielnie w naturze, lecz mieszańcem, który według przypuszczeń narodził się z przypadkowej krzyżówki pomelo (Citrus maxima) i pomarańczy słodkiej (Citrus sinensis) na wyspach karaibskich, prawdopodobnie na Barbadosie, w XVIII wieku. Początkowo mylono go z samym pomelo, a dopiero później uznano za odrębny owoc o cechach, które odróżniają go od obu gatunków rodzicielskich.

Nazwa grapefruit

Angielska nazwa grapefruit, czyli mniej więcej „owoc-winogrono”, pochodzi od sposobu, w jaki owoce rosną na drzewie w gronach przypominających kiście winogron, i upowszechniła się w XIX wieku w krajach anglojęzycznych. W języku portugalskim dominuje nazwa „toranja”, ale słowo „grapefruit” jest w Brazylii na tyle dobrze znane, że właśnie ono pojawia się w nawiasie w ulotkach leków ostrzegających przed interakcją.

Odmiany według koloru miąższu

Odmiany grejpfruta różnią się przede wszystkim kolorem miąższu, od bladożółtego po różowy i intensywnie czerwony. Odmiany o białym miąższu, takie jak Marsh, są najstarsze i zazwyczaj bardziej kwaśne, natomiast odmiany o miąższu różowym i czerwonym, takie jak Ruby Red, Star Ruby i Rio Red, są słodsze i zawierają likopen, antyoksydacyjny barwnik odpowiedzialny za kolor. Ruby Red powstała w wyniku spontanicznej mutacji pąkowej, podczas gdy Star Ruby i Rio Red uzyskano dzięki mutacjom wywołanym promieniowaniem w celu pogłębienia czerwieni.

Najczęściej zadawane pytania#