Lonicera japonica (wiciokrzew japoński): właściwości i korzyści

Lonicera japonica Thunb. / wiciokrzew japoński, znany potocznie jako wiciokrzew japoński, Jin Yin Hua (chiński) lub Ren Dong, to pnącze z rodziny Caprifoliaceae, pochodzące z Azji Wschodniej, które od stuleci zajmuje ważne miejsce w tradycyjnej medycynie chińskiej (TMC). Jego białe, pachnące kwiaty, z czasem żółknące, zbiera się jeszcze w stadium pąka do produkcji naparów, ekstraktów i innych preparatów ziołowych, a właśnie ten pąk kwiatowy Farmakopea Chińska rejestruje jako oficjalny surowiec roślinny o nazwie "Jin Yin Hua".

W TMC wiciokrzew japoński należy do najważniejszych środków tej tradycji i stosuje się go, by "usuwać gorąco" i "wydalać czynniki chorobotwórcze z powierzchni ciała", czyli pojęcia, które teksty klasyczne wiążą z gorączką, epidemicznymi chorobami gorączkowymi, ranami, karbunkułami i różnymi infekcjami. Badania laboratoryjne i na modelach zwierzęcych analizują dziś szeroką gamę związków bioaktywnych rośliny o działaniu przeciwzapalnym, antybakteryjnym i antyoksydacyjnym, choć wyniki te nie zostały jeszcze potwierdzone w solidnych badaniach klinicznych. Poza znaczeniem w medycynie tradycyjnej Lonicera japonica jest uprawiana jako roślina ozdobna i pojawia się w kuchni oraz w przemyśle kosmetycznym, ale uznaje się ją także za gatunek inwazyjny w Brazylii, Stanach Zjednoczonych i innych krajach, co wymaga ostrożności przy jej sadzeniu.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: wiciokrzew japoński.
• Angielski: Honeysuckle, Japanese honeysuckle.
• Chiński: Jin Yin Hua (金银花), Ren Dong (忍冬).
• Francuski: Chèvrefeuille du Japon.
• Hiszpański: Madreselva, Madreselva japonesa.
• Niemiecki: Japanisches Geißblatt.
• Portugalski: Madressilva-de-inverno, Madressilva-do-japão, Madressilva-japonesa.
• Włoski: Caprifoglio giapponese.

Synonimy botaniczne

Przyjęta nazwa naukowa to Lonicera japonica Thunb., a wśród synonimów botanicznych odnotowanych dla tego gatunku znajdują się następujące:

• Lonicera chinensis Watson
• Lonicera flexuosa Thunb.
• Lonicera japonica var. chinensis (Watson) Baker
• Lonicera japonica var. flexuosa (Thunb.) Hemsl.
• Lonicera repens G.Don

Rodzina botaniczna: Caprifoliaceae

Rodzina Caprifoliaceae, zwana rodziną przewiertniowatych, obejmuje około 860 gatunków w 42 rodzajach, występujących głównie w strefie umiarkowanej półkuli północnej, i skupia przede wszystkim rośliny zdrewniałe, takie jak krzewy i pnącza, a niekiedy także rośliny zielne. Wiele gatunków cenionych jest za ozdobne kwiaty i owoce przyciągające dziką faunę, a Lonicera japonica ma typowe cechy morfologiczne tej grupy, takie jak rurkowate, obupłciowe kwiaty i owoce w postaci jagód.

Przewiertniowate wytwarzają różnorodne związki bioaktywne, w tym irydoidy, saponiny, flawonoidy i kwasy fenolowe, które pomagają wyjaśnić zainteresowanie medyczne kilkoma gatunkami z tej rodziny. Ta różnorodność chemiczna jest przedmiotem stałych badań farmakologicznych, ponieważ różni przedstawiciele rodziny są wykorzystywani w medycynie tradycyjnej wielu kultur, choć ich zastosowania i profile bezpieczeństwa znacznie się od siebie różnią.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Kwiaty (przede wszystkim pąki kwiatowe, stanowiące oficjalny surowiec "Jin Yin Hua", a także kwiaty rozwinięte)
• Liście
• Łodygi i pędy (tradycyjnie stosowane w TMC pod nazwą Ren Dong)
• Olejek eteryczny (pozyskiwany z kwiatów)

Owoce samej Lonicera japonica, drobne czarne jagody, nie są jadalne i nie należą do tradycyjnego zastosowania, które koncentruje się na pąku kwiatowym i łodydze.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Poniższe zastosowania pochodzą z zapisów medycyny tradycyjnej, głównie chińskiej, i nie są równoznaczne ze wskazaniami potwierdzonymi klinicznie:

• Ból gardła i kaszel (zapis tradycyjny)
• Detoksykacja, w rozumieniu koncepcji TMC "usuwania gorąca i detoksykacji"
• Dolegliwości żołądkowo-jelitowe (zapis tradycyjny)
• Gorączka i przeziębienia (zapis tradycyjny)
• Infekcje i stany zapalne skóry (zapis tradycyjny)
• Kosmetyki do pielęgnacji skóry i higieny jamy ustnej
• Napoje i tradycyjne przetwory spożywcze
• Rany, owrzodzenia i karbunkuły (tradycyjne stosowanie zewnętrzne)

Właściwości terapeutyczne

Wymienione poniżej właściwości opisano głównie w badaniach laboratoryjnych, na modelach zwierzęcych i w złożonych recepturach TMC, dlatego żadnej z nich nie należy traktować jako działania udowodnionego u ludzi:

• Antybakteryjne (aktywność wobec bakterii Gram-ujemnych i Gram-dodatnich obserwowana in vitro, bez potwierdzenia klinicznego)
• Antyoksydacyjne (neutralizacja wolnych rodników w testach in vitro)
• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hepatoprotekcyjne (ochrona wątroby opisana na modelach zwierzęcych)
• Hipoglikemizujące (obniżenie poziomu glukozy we krwi obserwowane we wstępnych badaniach na zwierzętach)
• Hipolipemizujące (obniżenie poziomu lipidów we krwi we wstępnych badaniach na zwierzętach)
• Immunomodulujące (pobudzenie odpowiedzi immunologicznej opisane w badaniach na zwierzętach)
• Przeciwwirusowe (aktywność obserwowana wyłącznie in vitro i na modelach zwierzęcych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwzapalne (spadek markerów stanu zapalnego w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach)

Profil fitochemiczny

Lonicera japonica zawiera wiele różnorodnych związków bioaktywnych, a główne grupy opisane w literaturze są następujące:

• Flawonoidy: hiperozyd, korymbozyna, kwercetyno-3-O-β-d-glukozyd, luteolino-7-O-α-d-glukozyd, luteolino-7-O-β-d-galaktozyd, 5-hydroksy-3′,4′,7-trimetoksyflawon.
• Irydoidy: ketologanina, kingizyd, loganina, sekoksyloganina, sekologanina, sekologanozyd, swerozyd, 7α-morronizyd, 7β-morronizyd.
• Kwasy organiczne: kwas chlorogenowy (uważany za jeden z głównych składników czynnych i stosowany jako marker jakości surowca), kwas heksadekanowy, kwas izochlorogenowy, kwas kawowy, kwas mirystynowy.
• Olejki eteryczne: dihydrokarweol, kwas heksadekanowy, kwas oktadekadienowy, linalol, palmitynian etylu.
• Saponiny: głównie typu oleananu i hederageniny.
• Inne: lonijapozydy, nukleozydy, polisacharydy, shuangkangsu oraz 15 pierwiastków śladowych (Fe, Mn, Cu, Zn, Ti, Sr, Mo, Ba, Ni, Cr, Pb, V, Co, Li, Ca).

Skład różni się w kwiatach, łodygach i liściach, co wyjaśnia, dlaczego tradycja chińska rozróżnia zastosowanie poszczególnych części i dlaczego Farmakopea Chińska przyjmuje pąk kwiatowy jako surowiec referencyjny.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakty (płynny, suchy)
• Kapsułki i tabletki
• Nalewki
• Napar (herbata)
• Odwar
• Olejek eteryczny (wyłącznie do użytku zewnętrznego lub w aromaterapii)
• Preparaty miejscowe (kompresy, kremy, maści)
• Syropy

Synergia z innymi roślinami

Infekcje dróg oddechowych i gorączka

W TMC Lonicera japonica tradycyjnie łączy się z Forsythia suspensa (Fructus Forsythiae), a ta para stanowi podstawę klasycznej receptury Yin Qiao San, odnotowanej w tradycji chińskiej przy przeziębieniach, grypie i stanach gorączkowych. Forsycja jest opisywana w tej tradycji jako mająca to samo działanie "usuwania gorąca" i "detoksykacji", dlatego obie rośliny występują obok siebie w wielu recepturach, choć skuteczność tego połączenia u ludzi nadal zależy od bardziej spójnych badań klinicznych.

Stany zapalne i bóle

W zachodniej fitoterapii Lonicera japonica bywa łączona z roślinami takimi jak Harpagophytum procumbens (czarci pazur) czy Salix alba (wierzba biała), tradycyjnie stosowanymi przy bólach stawów i mięśni. Uzasadnienie tego połączenia jest teoretyczne: wierzba biała zawiera salicynę, a wiciokrzew japoński wnosi irydoidy i flawonoidy, które wykazały aktywność przeciwzapalną w laboratorium, nie ma jednak opublikowanych badań oceniających to konkretne połączenie u ludzi.

Wsparcie układu odpornościowego

Lonicera japonica jest też łączona z Astragalus membranaceus (traganek błoniasty), rośliną, którą TMC tradycyjnie stosuje jako środek tonizujący i której właściwości immunomodulujące są przedmiotem badań. Jeden z zapisów tego połączenia pochodzi z akwakultury, gdzie dodatek obu roślin do paszy tilapii nilowej wiązał się z silniejszą nieswoistą odpowiedzią immunologiczną i większą odpornością ryb na infekcje, a wyniku tego nie można bezpośrednio przenosić na ludzi.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjny napar na przeziębienie i ból gardła

Ten napar jest tradycyjnie stosowany w TMC przy przeziębieniu, bólu gardła i gorączce i należy go przygotowywać z suszonych pąków kwiatowych o sprawdzonym pochodzeniu, oznaczonych jako "Jin Yin Hua".

Składniki: 1 do 2 łyżeczek suszonych kwiatów Lonicera japonica, 200 ml wrzącej wody, miód (opcjonalnie, nigdy dla dzieci poniżej 1. roku życia).

Przygotowanie: Wsyp kwiaty do wrzącej wody, przykryj i parz przez 10 do 15 minut. Przecedź i w razie potrzeby osłódź miodem. Częstotliwość i czas stosowania należy ustalić z fachowcem: skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia.

Tradycyjny kompres na skórę

Kompres z kwiatów i liści jest tradycyjnie stosowany w TMC na powierzchowne rany i podrażnienia skóry, zawsze na nieuszkodzoną skórę wokół drobnych zmian i bez oznak poważnej infekcji.

Składniki: 2 łyżki suszonych kwiatów i liści Lonicera japonica, 500 ml wody.

Przygotowanie: Gotuj kwiaty i liście w wodzie przez 15 minut, przecedź i odstaw odwar do ostygnięcia. Namocz w płynie czystą ściereczkę i przyłóż ją do skóry na 15 do 20 minut. Przerwij stosowanie, jeśli pojawi się zaczerwienienie, swędzenie lub inny objaw alergii.

Tradycyjny syrop na kaszel i zatkane drogi oddechowe

Ten syrop odtwarza preparat tradycyjnie stosowany przy kaszlu i przekrwieniu dróg oddechowych, w którym zagęszczony odwar z kwiatów utrwala się w miodzie.

Składniki: 50 g suszonych kwiatów Lonicera japonica, 500 ml wody, 250 g miodu.

Przygotowanie: Przygotuj zagęszczony odwar, gotując kwiaty w wodzie przez 20 minut. Przecedź, dodaj miód i podgrzewaj delikatnie aż do całkowitego rozpuszczenia. Przechowuj w wysterylizowanym szklanym słoiku w lodówce. Ze względu na miód nie podawaj syropu dzieciom poniżej 1. roku życia, a ilość i czas stosowania ustal z pracownikiem ochrony zdrowia.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Tradycyjna chińska fitoterapia (TMC)

W TMC Lonicera japonica jest jednym z filarów receptur przeznaczonych na stany klasyfikowane jako "gorąco" i "toksyny" i często pojawia się w złożonych preparatach odnotowanych przy zespołach gorączkowych, infekcjach i stanach zapalnych. Działanie "usuwania gorąca i detoksykacji" to główne pojęcie, które wyznacza to zastosowanie, od ostrych infekcji po choroby skóry, a tradycja ceni roślinę za zdolność, zgodnie z jej własnymi zasadami, oddziaływania na wiele układów ciała i równoważenia energii.

Fitoterapia zachodnia

W fitoterapii zachodniej Lonicera japonica znana jest z aktywności przeciwzapalnej, antybakteryjnej i przeciwwirusowej opisanej w badaniach laboratoryjnych i występuje w standaryzowanych ekstraktach lub nalewkach stosowanych jako wsparcie układu odpornościowego i przy dolegliwościach górnych dróg oddechowych. Współczesne badania koncentrują się na identyfikacji i izolowaniu związków czynnych, takich jak kwas chlorogenowy, ale przeniesienie tych wyników do praktyki klinicznej wciąż zależy od badań z udziałem ludzi.

Zastosowania weterynaryjne

Lonicera japonica jest badana jako dodatek paszowy w akwakulturze i hodowli zwierząt, także u ryb takich jak tilapia nilowa, w celu wspierania zdrowia jelit i odporności na choroby. Działanie immunostymulujące i antybakteryjne obserwowane w tych badaniach sprawia, że roślinę analizuje się jako możliwą alternatywę dla konwencjonalnych antybiotyków w produkcji zwierzęcej, a ten kierunek badań wciąż się rozwija.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Brak danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania Lonicera japonica w ciąży i w okresie karmienia piersią, dlatego kobiety w ciąży i karmiące powinny unikać tej rośliny, a u dzieci również nie należy jej stosować bez porady fachowca. Możliwe jest ryzyko alergii, a osoby ze stwierdzoną alergią na rośliny z rodziny Caprifoliaceae powinny unikać wszelkich preparatów. Tradycja chińska przeciwwskazuje roślinę w przypadku biegunki spowodowanej "zimnem śledziony i żołądka", czyli klasyfikacją właściwą TMC, którą należy rozumieć jako zapis tradycyjny.

Interakcje i środki ostrożności

Ponieważ badania na zwierzętach opisują działanie hipoglikemizujące i hipolipemizujące, osoby przyjmujące leki obniżające poziom cukru we krwi w cukrzycy lub leki na cholesterol powinny skonsultować się z lekarzem przed użyciem rośliny, a to samo dotyczy osób z istniejącymi schorzeniami lub przyjmujących inne leki. Dowody na działanie przeciwdrobnoustrojowe i przeciwzapalne wiciokrzewu japońskiego pochodzą z badań in vitro, z modeli zwierzęcych i ze złożonych receptur TMC, dlatego rośliny nie należy traktować jako naturalnego antybiotyku ani środka przeciwwirusowego i nigdy nie powinna ona zastępować leczenia infekcji przez lekarza.

Odróżnianie od innych gatunków

Wiciokrzewy europejskie, takie jak Lonicera periclymenum, Lonicera caprifolium i Lonicera xylosteum, mają trujące owoce i inne zastosowania tradycyjne i nie są zamienne z Lonicera japonica. Owoce samego wiciokrzewu japońskiego, czarne jagody, również nie są jadalne, ponieważ tradycyjnie stosuje się wyłącznie kwiat (pąk) i łodygę. Od 2005 roku Farmakopea Chińska oddziela "Jin Yin Hua" (Lonicera japonica) od "Shan Yin Hua" (Lonicera macranthoides, Lonicera hypoglauca i inne), który ma odmienny skład chemiczny, a ponieważ w handlu oba surowce bywają mylone, warto sprawdzić identyfikację botaniczną produktu.

Skutki uboczne

Zgłaszane skutki uboczne Lonicera japonica są rzadkie i zwykle łagodne, mogą obejmować dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Badania toksyczności ostrej i podostrej na szczurach wskazały na niską toksyczność nawet przy wysokich dawkach doustnych, ale sami autorzy podkreślają potrzebę badań toksyczności przewlekłej, aby potwierdzić bezpieczeństwo w długim okresie.

Roślina inwazyjna

Wiciokrzew japoński jest uznaną rośliną inwazyjną w Brazylii, Stanach Zjednoczonych i innych krajach, zdolną do rozprzestrzeniania się i zarastania rodzimej roślinności, gdy wydostanie się z uprawy. Dlatego nie zaleca się sadzenia go na otwartym terenie ani w niekontrolowanym ogrodzie, a kto już ma tę roślinę, powinien nie dopuścić do jej przedostania się na sąsiednie działki i tereny naturalne.

Ciekawostki

Chińska nazwa Jin Yin Hua oznacza dosłownie "kwiat złota i srebra", co nawiązuje do kwiatów rozwijających się na biało i z czasem żółknących, tak że na tej samej gałązce widać jednocześnie oba kolory. Z kolei nazwa Ren Dong, używana głównie dla łodyg, znaczy "ten, który opiera się zimie", w nawiązaniu do liści, które roślina zachowuje przez dużą część chłodnej pory roku.

Receptura Yin Qiao San, łącząca wiciokrzew japoński i forsycję, jest jednym z najbardziej znanych klasycznych połączeń chińskiej fitoterapii i nadal figuruje w podręcznikach TMC. W 2005 roku Farmakopea Chińska zaczęła oficjalnie odróżniać "Jin Yin Hua", pozyskiwany z Lonicera japonica, od "Shan Yin Hua", pozyskiwanego z innych gatunków tego rodzaju, a rozdział ten wynikał z różnic w składzie chemicznym obu surowców.

Przywieziony z Azji na inne kontynenty jako roślina ozdobna, ceniona za zapach kwiatów, wiciokrzew japoński z czasem uciekł z ogrodów i dziś figuruje na listach gatunków inwazyjnych wielu krajów, w tym Brazylii. W ostatnich latach roślinę zaczęto badać także jako dodatek do żywienia zwierząt, czyli w dziedzinie, w której naukowcy szukają alternatyw dla rutynowego stosowania antybiotyków w hodowli.

Najczęściej zadawane pytania