Myrtus communis (mirt zwyczajny): właściwości i korzyści

Mirt (Myrtus communis L.), nazywany też mirtem zwyczajnym, to wiecznie zielony, aromatyczny krzew z rodziny Myrtaceae, pochodzący z południowej Europy, północnej Afryki, Azji Zachodniej i Makaronezji. Uprawiany od stuleci zarówno ze względu na walory ozdobne, jak i na zastosowania lecznicze, stał się w rejonie Morza Śródziemnego symbolem miłości i nieśmiertelności, stale obecnym w ogrodach, obrzędach i miejscowej kuchni.

Jego liście, długie na 2 do 5 centymetrów, po roztarciu uwalniają wonny olejek eteryczny, a białe lub lekko różowawe kwiaty mają pięć płatków i pęczek długich, wyraźnie wystających pręcików. Owocem jest jadalna jagoda, która po dojrzeniu staje się ciemnoniebieska, a medycyna ludowa odnotowuje stosowanie rośliny przy stanach zapalnych i infekcjach, czym nauka wciąż zajmuje się głównie w badaniach laboratoryjnych.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

• Polski: mirt, mirt zwyczajny.
• Angielski: common myrtle, myrtle, true myrtle.
• Francuski: myrte, myrte commun.
• Hiszpański: arrayán, mirto, murta.
• Niemiecki: Gemeine Myrte, Myrte.
• Portugalski: murta, murta-comum, murta-verdadeira.
• Włoski: mirto, mirto comune.

Synonimy botaniczne#

Myrtus communis L. to przyjęta nazwa botaniczna, ale starsza literatura odnotowuje kilka historycznych synonimów, wśród nich Myrtus acuta, Myrtus italica i Myrtus romana. Choć taksonomia mirtu była już przedmiotem wielu badań, większość źródeł botanicznych uznaje Myrtus communis za główny gatunek rodzaju, a pozostałe nazwy pojawiają się zwykle tylko w dawnych dziełach.

W Brazylii nazwa ludowa wymaga szczególnej uwagi, ponieważ portugalskie nazwy „murta” i „murta-de-cheiro” często oznaczają tam Murraya paniculata, krzew ozdobny z rodziny Rutaceae, chętnie sadzony w żywopłotach, a w niektórych regionach rodzime gatunki z rodzajów Myrciaria i Eugenia. Ten artykuł dotyczy wyłącznie mirtu śródziemnomorskiego, Myrtus communis, i żadnych opisanych tu danych nie należy przenosić na te inne rośliny.

Rodzina botaniczna: Myrtaceae#

Myrtaceae to duża rodzina roślin kwiatowych, obejmująca ponad sto rodzajów i kilka tysięcy gatunków rozmieszczonych w strefie umiarkowanej, tropikalnej i subtropikalnej, wśród nich eukaliptus, gujawę i jabuticabę. Rodzaj Myrtus jest niewielki i obejmuje tylko mirt zwyczajny oraz Myrtus nivellei, gatunek z gór Sahary, a cała rodzina słynie z wytwarzania olejków eterycznych i związków fenolowych.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Jagody (owoce)
• Kwiaty
• Liście
• Olejek eteryczny (wyłącznie do użytku zewnętrznego lub inhalacji, zawsze rozcieńczony)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

Źródła śródziemnomorskiej i bliskowschodniej medycyny ludowej wymieniają mirt w następujących kontekstach, co nie oznacza potwierdzonej skuteczności:

• Dolegliwości menstruacyjne
• Infekcje dróg moczowych
• Łagodzenie dolegliwości oddechowych (zapalenie oskrzeli, zapalenie zatok)
• Reumatyzm
• Stany zapalne (hemoroidy, zapalenie prostaty)
• Tradycyjny środek antyseptyczny na rany i infekcje skóry
• Zaburzenia trawienia (biegunka, czerwonka)

Właściwości terapeutyczne#

• Antybakteryjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych z ekstraktami i olejkiem eterycznym)
• Antyoksydacyjne (wychwytywanie wolnych rodników obserwowane w testach laboratoryjnych)
• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hepatoprotekcyjne (działanie opisane w badaniach na zwierzętach)
• Hipoglikemizujące (obniżenie poziomu glukozy obserwowane w badaniach z liściem i ekstraktem; wymaga ostrożności przy lekach przeciwcukrzycowych)
• Kardioprotekcyjne (działanie opisane w badaniach na zwierzętach)
• Neuroprotekcyjne (wstępne badania na modelach zwierzęcych)
• Przeciwwirusowe (aktywność obserwowana in vitro, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwzapalne (działanie badane w eksperymentach i w nielicznych wstępnych badaniach klinicznych)

Profil fitochemiczny#

• 1,8-Cyneol
• Alfa-pinen
• Antocyjany
• Flawonoidy (mirycetyna, kwercetyna)
• Garbniki (taniny)
• Kwasy fenolowe
• Limonen
• Linalol
• Octan linalilu
• Octan mirtenylu
• Terpineol
• Terpinolen

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Ekstrakt płynny
• Ekstrakt suchy
• Kataplazm
• Kompresy
• Nalewka
• Napar
• Odwar
• Olejek eteryczny (nigdy doustnie; zewnętrznie po rozcieńczeniu lub w inhalacji, z dala od twarzy dzieci)

Synergia z innymi roślinami#

Drogi oddechowe

W tradycji aromatycznej mirt łączy się z eukaliptusem (Eucalyptus globulus) i tymiankiem (Thymus vulgaris), a przekaz ludowy uważa to połączenie za wykrztuśne i antyseptyczne i sięga po nie w inhalacjach i dyfuzorach używanych przez dorosłych podczas przeziębień, zapalenia oskrzeli i zatkanego nosa. Ponieważ olejki eteryczne tych trzech roślin zawierają podobne związki lotne, mieszankę obowiązują te same ograniczenia co każdy z olejków osobno, w tym zakaz stosowania w pobliżu twarzy niemowląt i małych dzieci.

Komfort trawienny

Przy dolegliwościach trawiennych mirt tradycyjnie łączy się z miętą pieprzową (Mentha × piperita) i rumiankiem (Matricaria chamomilla), a ludowe ziołolecznictwo przypisuje temu połączeniu działanie rozkurczowe i wiatropędne. To trio liści i kwiatów pojawia się w źródłach przy biegunce, czerwonce i kolkach, zawsze w postaci herbaty i nigdy z olejkiem eterycznym przyjmowanym doustnie.

Pielęgnacja skóry

W zastosowaniach miejscowych mirt tradycyjnie stosuje się razem z nagietkiem (Calendula officinalis) i lawendą (Lavandula angustifolia) w okładach i preparatach na drobne rany, podrażnienia i stany zapalne skóry. W tym ujęciu ściągające działanie mirtu uzupełniałoby historyczne stosowanie nagietka i lawendy w gojeniu i pielęgnacji skóry, choć nie ma badań klinicznych dotyczących tego konkretnego połączenia.

Przepisy i protokoły użycia#

Tradycyjny napar na drogi oddechowe

Ten napar z liści tradycyjnie stosuje się w okresach zatkanego nosa i nie zastępuje on oceny lekarskiej przy takich stanach jak zapalenie zatok czy oskrzeli.

Składniki:

• 1 łyżeczka suszonych liści mirtu
• 250 ml wrzącej wody

Sposób przygotowania:

1. Włóż liście mirtu do filiżanki.
2. Zalej liście wrzącą wodą.
3. Przykryj i parz przez 10 do 15 minut.
4. Przecedź i pij ciepły.

Wskazówki stosowania: napar należy pić okazjonalnie i krótko, ponieważ garbniki zawarte w liściach mogą powodować zaparcia i zaburzać wchłanianie żelaza; częstotliwość i czas stosowania ustal z lekarzem lub innym specjalistą.

Tradycyjny okład na skórę

Ten okład do użytku zewnętrznego tradycyjnie stosuje się na drobne podrażnienia i stany zapalne skóry.

Składniki:

• 2 łyżki suszonych liści mirtu
• 500 ml wody

Sposób przygotowania:

1. Zagotuj wodę i dodaj liście mirtu.
2. Parz przez 15 minut i przecedź.
3. Odczekaj, aż ostygnie do temperatury letniej.

Sposób użycia: namocz czystą ściereczkę w naparze i przyłóż ją do skóry na 15 do 20 minut, do 2 lub 3 razy dziennie, przerywając stosowanie w razie zaczerwienienia lub swędzenia; głębokie lub zakażone rany wymagają oceny lekarza lub innego specjalisty.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Aromaterapia

Olejek eteryczny z mirtu jest ceniony w aromaterapii za profil uważany za oczyszczający i orzeźwiający, a inhalacje parowe lub rozpylanie olejku są tradycyjnie stosowane przez dorosłych dla uczucia swobodniejszego oddechu i dobrego samopoczucia. Często łączy się go z olejkiem sosnowym lub cyprysowym, zawsze w przewietrzonym pomieszczeniu, w rozcieńczeniu przy stosowaniu na skórę i z dala od twarzy niemowląt i małych dzieci.

Zachodnie ziołolecznictwo

W zachodnim ziołolecznictwie mirt ma tradycyjne zastosowanie przy dolegliwościach oddechowych, trawiennych i zapalnych oraz w łagodzeniu objawów przeziębienia i grypy, a ceniony jest przede wszystkim za właściwości antyseptyczne i ściągające przypisywane liściom. Dostępne badania są jednak w większości laboratoryjne lub prowadzone na zwierzętach, więc te wskazania odzwierciedlają tradycję, a nie udowodnioną skuteczność wobec infekcji.

Tradycyjna medycyna perska

Mirt zajmuje ważne miejsce w klasycznych tekstach tradycyjnej medycyny perskiej, które opisują go jako roślinę ściągającą i stosują przy dolegliwościach trawiennych, hemoroidach, aftach i problemach skórnych. Najnowsze przeglądy badają to historyczne dziedzictwo oraz kilka małych badań klinicznych z preparatami miejscowymi, ale wyniki są wciąż wstępne i nie uzasadniają stosowania mirtu jako leczenia.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Przeciwwskazania i interakcje

• Alergia: osoby ze stwierdzoną alergią na rośliny z rodziny Myrtaceae powinny unikać mirtu, który może wywołać reakcje alergiczne.
• Choroby wątroby lub nerek: osoby z tymi schorzeniami powinny stosować roślinę tylko pod kontrolą specjalisty, ponieważ mirt może wchodzić w interakcje z lekami.
• Ciąża i karmienie piersią: unikaj olejku eterycznego i ekstraktów w czasie ciąży i karmienia piersią, ponieważ dla tych okresów brakuje wystarczających badań bezpieczeństwa.
• Cukrzyca i leki przeciwcukrzycowe: badania z liściem i ekstraktem wykazują działanie hipoglikemizujące, dlatego osoby przyjmujące doustne leki przeciwcukrzycowe lub insulinę powinny zachować ostrożność i porozmawiać z lekarzem przed jakimkolwiek użyciem, ze względu na ryzyko nadmiernego spadku poziomu glukozy.
• Niemowlęta i małe dzieci: olejek eteryczny (1,8-cyneol, alfa-pinen, octan mirtenylu) jest przeciwwskazany u niemowląt i małych dzieci z powodu ryzyka skurczu krtani i skurczu oskrzeli przy stosowaniu w pobliżu twarzy; ta sama zasada dotyczy eukaliptusu.
• Olejek eteryczny doustnie: olejku eterycznego z mirtu nigdy nie wolno połykać; na skórę nakładaj go wyłącznie po rozcieńczeniu i po wykonaniu próby skórnej.
• Żelazo i leki: liście i owoce są bogate w garbniki, dlatego herbatę należy pić z 2-godzinnym odstępem od suplementów żelaza i innych leków.

Skutki uboczne

• Podrażnienie skóry: olejek eteryczny może podrażniać wrażliwą skórę, dlatego przed użyciem zaleca się próbę skórną na małym obszarze.
• Zaburzenia trawienia: w dużych dawkach mirt może powodować nudności lub wymioty.
• Zaparcia: długotrwałe stosowanie liści i owoców, bogatych w garbniki, sprzyja zaparciom.

Ciekawostki#

Starożytny symbol

Mirt przez długi czas był symbolem miłości, płodności i nieśmiertelności, poświęconym Afrodycie w starożytnej Grecji i kojarzonym z Wenus w Rzymie. Wieńce z mirtu zdobiły śluby i uroczystości jako znak czystości i ciągłości życia, a sama roślina była częstym widokiem w ogrodach starożytności.

Zastosowanie kulinarne

Jagody i liście mirtu pojawiają się w kuchni śródziemnomorskiej, gdzie nadają aromatyczny smak potrawom mięsnym, a suszone liście mogą zastąpić liść laurowy w gulaszach i pieczeniach, wnosząc lekko pikantny, żywiczny aromat. Na Sardynii z jagód wytwarza się likier mirto, tradycyjny napój alkoholowy, który interesuje nas tu wyłącznie jako ciekawostka kulinarna, bez żadnego celu leczniczego.

Roślina ozdobna

Dzięki zimozielonym liściom i pachnącym kwiatom mirt jest popularną rośliną ozdobną w ogrodach i projektach krajobrazowych, a uprawiać go można jako krzew lub małe drzewo. Odporny i dobrze przystosowujący się do różnych klimatów, ceniony jest za urodę i przyjemny zapach, przy czym nie należy go mylić z brazylijską „murta-de-cheiro” z żywopłotów, która jest innym gatunkiem.

Najczęściej zadawane pytania#