Salicornia europaea (soliród zielny): właściwości i korzyści

Salicornia europaea L. / Soliród zielny, potocznie nazywany solirodem, solirodem zielnym lub szparagiem morskim, to jednoroczna roślina zielna i halofit z rodziny Amaranthaceae, opisana przez Karola Linneusza w 1753 roku. Gatunek pochodzi ze stref przybrzeżnych Europy, Azji i Ameryki Północnej i jest szeroko rozpowszechniony na słonych mokradłach, w estuariach i na plażach, gdzie przystosowuje się do silnie zasolonych gleb, które znosi niewiele roślin. Jego sukulentna budowa, z członowanymi łodygami i liśćmi zredukowanymi do drobnych łusek, jesienią nabiera czerwonawych lub fioletowych odcieni. Na przestrzeni dziejów roślinę wykorzystywano zarówno w kuchni, jak i w medycynie tradycyjnej, ze względu na jej wartość odżywczą i właściwości, które przypisuje jej tradycja.

W tradycji etnobotanicznej soliród był zawsze ceniony jednocześnie jako pokarm i jako środek leczniczy. Jego zastosowania sięgają od bezpośredniego spożycia, na surowo lub po ugotowaniu, po stosowanie w medycynie ludowej przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych i stanach zapalnych. Współczesne badania naukowe zgłębiają profil fitochemiczny rośliny i w badaniach laboratoryjnych oraz na zwierzętach zidentyfikowały związki bioaktywne o potencjale przeciwutleniającym, przeciwzapalnym i przeciwcukrzycowym. Wyniki te korespondują z kilkoma tradycyjnymi zastosowaniami, choć wciąż brakuje badań klinicznych z udziałem ludzi, które by je potwierdziły. Zebrane dane otwierają drogę do zastosowań w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym i kosmetycznym oraz wyjaśniają, dlaczego soliród budzi rosnące zainteresowanie naukowe i komercyjne.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: soliród, soliród zielny, szparag morski.
• Angielski: chicken toe, common glasswort, glasswort, marsh samphire, pickle weed, saltwort, sea asparagus, sea pickle.
• Francuski: corne de mer, cornichon de mer, fausse algue, haricot de mer, passe-pierre, perce-pierre, salicorne, salicorne d’Europe, salicot.
• Hiszpański: alacranera de las marismas, espárrago de mar, hierba salada, pollo, polluelo, salicornia.
• Niemiecki: Europäischer Queller, Glasschmalz, Meeresspargel, Queller, Salzkraut.
• Portugalski: aspargo-do-mar, espargo-do-mar, sal verde, salicórnia.
• Włoski: asparago di mare, erba salata, salicornia.

Synonimy botaniczne

Nomenklatura botaniczna Salicornia europaea L. obejmuje liczne synonimy, co odzwierciedla złożoność taksonomiczną rodzaju oraz dużą zmienność morfologiczną, jaką gatunek wykazuje w poszczególnych populacjach. Ta zmienność sprawiła, że różni botanicy z biegiem czasu opisywali bardzo bliskie sobie rośliny pod odmiennymi nazwami. Najczęściej cytowane synonimy to:

• Salicornia annua Sm.
• Salicornia biennis Afzel. ex Sm.
• Salicornia brachystachya (G.Mey.) D.König
• Salicornia brachystachya var. gracilis D.König
• Salicornia europaea subsp. brachystachya (G.Mey.) R.Dahmen & Wissk.
• Salicornia europaea subsp. simonkaiana Soó
• Salicornia europaea var. herbacea L.
• Salicornia europaea var. polystachya (W.D.J.Koch) Fernald
• Salicornia europaea var. prona (Lunell) B.Boivin
• Salicornia europaea var. simplex (Pursh) Fernald
• Salicornia herbacea (L.) L.
• Salicornia herbacea var. annua (Sm.) Pursh
• Salicornia herbacea var. biennis (Afzel. ex Sm.) Fiori
• Salicornia herbacea var. brachystachya G.Mey.
• Salicornia herbacea var. gracilis G.Mey.
• Salicornia ramosissima var. gracilis (D.König) Soó
• Salicornia simonkaiana Soó
• Salicornia stricta Dumort.

Rodzina botaniczna: Amaranthaceae

Salicornia europaea należy do rodziny Amaranthaceae, zróżnicowanej grupy obejmującej około 160 rodzajów i ponad 2000 gatunków. Rodzina ma zasięg kosmopolityczny, najliczniej występuje w regionach suchych i półsuchych i wyróżnia się zdolnością przystosowania do ekstremalnych środowisk, takich jak gleby zasolone. Amaranthaceae charakteryzują się drobnymi kwiatami, często zebranymi w gęste kwiatostany, a u niektórych gatunków obecnością barwników, takich jak betalainy. Wielu przedstawicieli rodziny ma znaczenie gospodarcze jako rośliny uprawne (na przykład komosa ryżowa i amarantus), rośliny ozdobne lub gatunki lecznicze.

Zaliczenie Salicornia europaea do Amaranthaceae odzwierciedla współczesne ujęcie pokrewieństw filogenetycznych, ponieważ reklasyfikacja oparta na filogenezie molekularnej wchłonęła dawną rodzinę Chenopodiaceae, do której wcześniej zaliczano ten rodzaj. Rośliny z tej grupy są często bogate w składniki odżywcze i związki bioaktywne, dlatego bada się je w dziedzinach od żywienia po farmakologię. Ich odporność na nieprzyjazne warunki sprawia też, że są obiecującymi kandydatami do fitoremediacji i do rolnictwa w regionach z niedoborem słodkiej wody.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Liście
• Młode pędy
• Nasiona

Ponieważ łuskowate liście są niemal zrośnięte z łodygami, w kuchni wykorzystuje się przede wszystkim delikatne wierzchołki pędów, natomiast nasiona stanowią surowiec do produkcji oleju opisanego w profilu fitochemicznym.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Cukrzyca (wzmianki w tradycyjnej medycynie koreańskiej, bez zastępowania leczenia medycznego)
• Dolegliwości jelitowe, takie jak biegunka i zaparcia (wzmianki w medycynie ludowej)
• Pożywienie (na surowo, po ugotowaniu, w sałatkach, zupach i daniach na ciepło)
• Stany zapalne (wzmianki w medycynie ludowej)
• Wsparcie trawienia (zastosowanie ludowe)

Właściwości terapeutyczne

Wymienione poniżej właściwości pochodzą w większości z badań laboratoryjnych i na zwierzętach i pokazują, co nauka bada w tej roślinie, a nie pewny efekt u ludzi.

• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hipoglikemizujące (spadek stężenia glukozy we krwi opisany w badaniach na zwierzętach)
• Hipolipemizujące (spadek stężenia lipidów we krwi obserwowany w badaniach na szczurach)
• Immunomodulujące (modulacja układu odpornościowego opisana w badaniach przedklinicznych)
• Osteoprotekcyjne (mniejsza utrata masy kostnej obserwowana w badaniach na myszach)
• Przeciwbakteryjne (aktywność wobec bakterii obserwowana w testach laboratoryjnych)
• Przeciwcukrzycowe (potencjał badany we wstępnych badaniach, bez potwierdzenia klinicznego)
• Przeciwutleniające (zdolność neutralizowania wolnych rodników mierzona w laboratorium)
• Przeciwzapalne (zmniejszenie markerów stanu zapalnego obserwowane w badaniach przedklinicznych)

Profil fitochemiczny

Salicornia europaea ma bogaty i zróżnicowany profil fitochemiczny, który pomaga zrozumieć zainteresowanie badaczy aktywnością biologiczną przypisywaną roślinie. Do najważniejszych zidentyfikowanych związków bioaktywnych należą:

• Alkaloidy
• Flawonoidy
• Kumaryny
• Kwasy fenolowe
• Kwasy tłuszczowe (kwas linolenowy, kwas linolowy, kwas oleinowy, kwas palmitynowy, kwas stearynowy)
• Pochodne kwasu chlorogenowego
• Polifenole
• Saponiny
• Steroidy
• Sterole
• Triterpenoidy

Badania składu kwasów tłuszczowych wskazują, że olej z Salicornia europaea jest szczególnie bogaty w kwas linolowy (około 75%), a w dalszej kolejności zawiera kwas oleinowy (13%), kwas palmitynowy (7%), kwas linolenowy (2,6%) i kwas stearynowy (2,3%). Kwasy linolowy i linolenowy są niezbędne, ponieważ organizm człowieka ich nie wytwarza i musi je pozyskiwać z diety, a przy tym uczestniczą w funkcjach komórkowych wiązanych ze zdrowiem układu sercowo-naczyniowego. Obecność szerokiej gamy polifenoli i flawonoidów zapewnia roślinie wysoką zdolność przeciwutleniającą w testach laboratoryjnych, z potencjałem ochrony komórek przed stresem oksydacyjnym. Ten efekt wymaga jeszcze potwierdzenia w badaniach z udziałem ludzi.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakt
• Gotowany
• Nalewka
• Napar
• Olej
• Proszek
• Surowy

W żywieniu soliród najczęściej spożywa się na surowo lub po ugotowaniu, a proszek z suszonej rośliny służy zwykle jako słona przyprawa. Ekstrakt, olej i nalewka pojawiają się głównie w badaniach i w produktach przemysłowych, a ich stosowanie w celach zdrowotnych powinno odbywać się pod kierunkiem specjalisty.

Synergia z innymi roślinami

Równowaga glikemiczna

Na podstawie przekazów tradycyjnych i wstępnych badań nad wpływem na poziom glukozy soliród łączy się z roślinami takimi jak cynamon (Cinnamomum verum) czy gymnema (Gymnema sylvestre), badanymi z tego samego powodu. Hipoteza zakłada, że związki solirodu sumują się z polifenolami cynamonu lub kwasami gymnemowymi gymnemy w zakresie wrażliwości na insulinę i wchłaniania glukozy. Takie połączenie nie zostało jednak przetestowane w badaniach klinicznych i nigdy nie powinno zastępować leczenia cukrzycy typu 2. Osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe lub insulinę potrzebują porady specjalisty, ponieważ sumowanie się efektów może prowadzić do hipoglikemii.

Komfort trawienny

Aby wspierać trawienie i łagodzić dolegliwości jelitowe, tradycja łączy soliród z roślinami wiatropędnymi i wspomagającymi trawienie, takimi jak imbir (Zingiber officinale) i mięta pieprzowa (Mentha × piperita). Idea tego połączenia polega na zestawieniu działania przeciwzapalnego opisanego dla solirodu w badaniach przedklinicznych z działaniem prokinetycznym przypisywanym imbirowi i rozkurczowym przypisywanym mięcie. Połączenie to stosuje się tradycyjnie w celu ograniczenia wzdęć i kolek oraz dla dobrego samopoczucia układu pokarmowego, co nie oznacza obietnicy rezultatu.

Dostarczanie przeciwutleniaczy

Zdolność przeciwutleniająca zmierzona dla solirodu w laboratorium jest też powodem łączenia go z innymi roślinami bogatymi w te związki, takimi jak zielona herbata (Camellia sinensis) i açaí (Euterpe oleracea). Chodzi o połączenie flawonoidów i polifenoli solirodu z katechinami zielonej herbaty lub antocyjanami açaí w ramach urozmaiconej diety bogatej w warzywa, którą tradycja i dietetyka wiążą z neutralizacją wolnych rodników. Nie ma jednak dowodów, że takie połączenie samo w sobie chroni przed chorobami przewlekłymi lub przedwczesnym starzeniem się.

Przepisy i protokoły użycia

Tradycyjny napar z solirodu

Składniki: 1 łyżeczka suszonego solirodu (łodygi i liście) i 200 ml wrzącej wody.

Przygotowanie: Umieść soliród w naczyniu, zalej wrzącą wodą, przykryj i odstaw do zaparzenia na 5 do 7 minut. Przecedź i pij na ciepło. Zgodnie z tradycją napar ten pije się po posiłkach dla wsparcia trawienia i złagodzenia lekkich dolegliwości żołądkowo-jelitowych, jako delikatny sposób korzystania z rośliny; osoby na diecie z ograniczeniem sodu powinny wcześniej porozmawiać z pracownikiem ochrony zdrowia.

Świeża sałatka z solirodu

Składniki: 100 g świeżego solirodu z kontrolowanej uprawy lub o znanym pochodzeniu, oliwa z oliwek extra virgin, sok z cytryny i świeżo zmielony czarny pieprz.

Przygotowanie: Dokładnie umyj świeży soliród, aby usunąć nadmiar soli, i w razie potrzeby pokrój łodygi na małe kawałki. W misce wymieszaj soliród z oliwą, sokiem z cytryny i pieprzem do smaku, a następnie podawaj jako dodatek lub przystawkę. Ta sałatka to dobry sposób na spożycie solirodu na surowo, z zachowaniem składników odżywczych i chrupkiej tekstury, i nie wymaga dodatkowej soli, ponieważ sama roślina ma słony smak.

Soliród smażony z czosnkiem

Składniki: 150 g świeżego solirodu, 2 posiekane ząbki czosnku i 1 łyżka oliwy z oliwek extra virgin.

Przygotowanie: Umyj soliród i dobrze go odsącz. Rozgrzej oliwę na patelni na średnim ogniu, dodaj posiekany czosnek i podsmaż przez około 1 minutę, aż zacznie pachnieć. Dodaj soliród i smaż, mieszając, przez 3 do 5 minut, aż zmięknie i nabierze połysku, po czym od razu podawaj jako dodatek do ryb lub mięs. Ten sposób przygotowania podkreśla charakterystyczny smak solirodu i zajmuje zaledwie kilka minut; osoby, które muszą ograniczać sód, mogą przed smażeniem krótko zblanszować roślinę we wrzącej wodzie, co pomaga zmniejszyć ilość soli.

Nalewka z solirodu

Składniki: 50 g świeżego lub 25 g suszonego solirodu i 250 ml alkoholu zbożowego o stężeniu 70%.

Przygotowanie: Posiekaj soliród i umieść go w słoiku z ciemnego szkła, zalewając alkoholem tak, aby był całkowicie zanurzony. Szczelnie zamknij i pozostaw do maceracji na 2 do 4 tygodni w chłodnym, ciemnym miejscu, codziennie potrząsając słoikiem, a następnie przecedź i przechowuj nalewkę w ciemnej butelce. Ponieważ jest to skoncentrowana postać związków zawartych w roślinie i brak ustalonych danych dotyczących bezpieczeństwa przy długotrwałym stosowaniu, ilości i częstotliwości stosowania nie należy ustalać na własną rękę: skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia, zwłaszcza w przypadku ciąży, karmienia piersią, choroby przewlekłej lub przyjmowania leków, i nie podawaj dzieciom nalewki, która zawiera alkohol.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej Salicornia europaea jest badana przede wszystkim ze względu na wartość odżywczą i aktywność biologiczną obserwowaną w laboratorium. Standaryzowane ekstrakty z rośliny są analizowane jako możliwe środki wspomagające w zaburzeniach metabolicznych, takich jak cukrzyca, ze względu na potencjał hipoglikemizujący opisany we wstępnych badaniach, ale nie zastępują one leków ani opieki lekarskiej. Bogactwo przeciwutleniaczy i składników mineralnych sprawia też, że soliród może być uzupełnieniem diety ukierunkowanej na ogólny stan zdrowia. Każde zalecenie musi być indywidualne i uwzględniać profil pacjenta, zawartość sodu w roślinie oraz interakcje z innymi lekami.

Żywienie funkcjonalne

We współczesnej dietetyce soliród uznaje się za żywność funkcjonalną, cenioną za zawartość składników mineralnych (takich jak wapń, jod i magnez), witamin (A, C i z grupy B) oraz związków przeciwutleniających. Włącza się go do diet, które mają wspierać zdrowie układu sercowo-naczyniowego i modulować odpowiedź zapalną. Naturalnie słony smak pozwala przyprawiać potrawy mniejszą ilością dodanej soli kuchennej, a ta cecha, w połączeniu ze zdolnością wzrostu w zasolonym środowisku, pomaga urozmaicić dietę o warzywa bogate w składniki odżywcze. Nie oznacza to, że soliród jest wolny od sodu, ponieważ zawartość tego pierwiastka jest naturalnie wysoka, dlatego soliród należy uwzględniać w dziennym bilansie sodu u osób z nadciśnieniem lub na diecie niskosodowej.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Salicornia europaea jest na ogół uważana za bezpieczną, gdy spożywa się ją jako pokarm w ilościach kulinarnych. Soliród ma naturalnie wysoką zawartość sodu, dlatego wymaga ostrożności u osób z nadciśnieniem tętniczym, niewydolnością serca lub nerek albo na diecie niskosodowej. W takich przypadkach spożycie należy omówić z lekarzem lub dietetykiem. Ponieważ roślina rośnie w strefie pływów i w estuariach, może kumulować metale ciężkie, jeśli woda jest zanieczyszczona; zaleca się spożywanie wyłącznie solirodu pochodzącego z kontrolowanego zbioru lub uprawy, a nie zbieranie go samodzielnie w dowolnym miejscu.

Choć zdarza się to rzadko, nie można wykluczyć reakcji alergicznej u osób wrażliwych na rośliny z rodziny Amaranthaceae. Każdy objaw alergii oznacza konieczność natychmiastowego przerwania spożycia i zwrócenia się po pomoc medyczną. Kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz małe dzieci powinny przed stosowaniem solirodu w ilościach większych niż kulinarne, w postaci ekstraktów lub jako suplementu skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia, ponieważ brakuje badań bezpieczeństwa w tych grupach.

Interakcje z lekami

Ze względu na zawartość sodu i innych składników mineralnych soliród może teoretycznie wpływać na działanie leków moczopędnych i leków na nadciśnienie. Potencjał hipoglikemizujący opisany we wstępnych badaniach wymaga też ostrożności u osób przyjmujących doustne leki przeciwcukrzycowe lub insulinę, ze względu na możliwość sumowania się efektów. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą przed spożywaniem ekstraktów, nalewek lub dużych ilości rośliny.

Częste skutki uboczne

Skutki uboczne związane ze spożyciem solirodu są rzadkie i zwykle łagodne, a mogą obejmować dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak wzdęcia lub biegunka, zwłaszcza gdy roślina jest spożywana w dużych ilościach lub przez osoby wrażliwe. Intensywnie słony smak może nie odpowiadać niektórym podniebieniom. Nadmierne spożycie może przejściowo podnieść ciśnienie tętnicze u osób wrażliwych na sód, dlatego warto zaczynać od małych porcji i obserwować reakcję organizmu.

Ciekawostki

Soliród, znany po angielsku także jako glasswort lub sea asparagus, ma bogatą historię i na przestrzeni wieków był ceniony przez różne kultury. Nazwa naukowa Salicornia pochodzi od łacińskich słów sal (sól) i cornu (róg), co nawiązuje do upodobania rośliny do zasolonych środowisk i do kształtu jej łodyg. Popiół z solirodu wykorzystywano do wyrobu szkła i mydła ze względu na wysoką zawartość węglanu sodu, co przyniosło roślinie angielską nazwę ludową glasswort (dosłownie szklane ziele). Ten zwyczaj sięga wieków wstecz i pokazuje znaczenie przemysłowe rośliny na długo przed tym, zanim zyskała uznanie w kuchni i w medycynie ludowej.

W kuchni soliród jest cenionym składnikiem w wielu regionach nadmorskich, zwłaszcza w Europie, gdzie dzięki słonemu smakowi i chrupkiej teksturze stał się klasycznym dodatkiem do ryb i owoców morza. W niektórych regionach wciąż zbiera się go na słonych mokradłach, co dziś wymaga zwracania uwagi na jakość wody ze względu na ryzyko kumulacji metali ciężkich, podczas gdy gdzie indziej uprawia się go komercyjnie w kontrolowanych systemach. Rosnący popyt na zdrową i zrównoważoną żywność zwiększył zainteresowanie tą rośliną. Zdolność wzrostu na zasolonych glebach czyni z niej również obiecującą uprawę dla regionów suchych i półsuchych, z potencjałem wsparcia bezpieczeństwa żywnościowego i zrównoważonego rolnictwa.

Najczęściej zadawane pytania

Czy soliród można jeść codziennie?

Tak, soliród może być na co dzień częścią zbilansowanej diety, pod warunkiem że spożywa się go w umiarkowanych ilościach, ponieważ ma naturalnie wysoką zawartość sodu. Osoby z nadciśnieniem, niewydolnością serca lub nerek albo na diecie niskosodowej powinny porozmawiać z lekarzem lub dietetykiem, zanim zaczną go często jeść. U pozostałych osób regularne spożycie może zapewnić różnorodność składników odżywczych i urozmaicić spożywane warzywa.

Czy soliród pomaga kontrolować poziom cukru we krwi?

Wstępne badania, prowadzone głównie w laboratorium i na zwierzętach, oraz niektóre przekazy medycyny tradycyjnej sugerują, że soliród może działać hipoglikemizująco, ale nie zostało to jeszcze potwierdzone w badaniach klinicznych z udziałem ludzi. Osoby z cukrzycą powinny skonsultować się z pracownikiem ochrony zdrowia przed stosowaniem go w tym celu, ponieważ roślina nie zastępuje leczenia, a jej efekt może sumować się z działaniem leków przeciwcukrzycowych.

Czy dzieci mogą jeść soliród?

Soliród może pojawiać się w diecie dzieci w małych ilościach, jako część urozmaiconych posiłków. Ze względu na słony smak oraz stężenie sodu i innych składników mineralnych rozsądnie jest skonsultować się z pediatrą lub dietetykiem przed regularnym podawaniem go małym dzieciom, zwłaszcza gdy występuje jakaś choroba, a ekstraktów ani nalewek nie należy im podawać.

Czy soliród może zawierać metale ciężkie?

Tak, ponieważ soliród rośnie w strefie pływów i w estuariach, może kumulować metale ciężkie, jeśli woda jest zanieczyszczona. W badaniach terenowych zmierzono już zawartość tych pierwiastków w roślinach z zanieczyszczonych obszarów przybrzeżnych. Dlatego zaleca się spożywanie wyłącznie solirodu pochodzącego z kontrolowanego zbioru lub uprawy, od dostawców podających jego pochodzenie, i nigdy nie zbieranie go samodzielnie w dowolnym miejscu.

Czy soliród wchodzi w interakcje z lekami?

Ze względu na zawartość sodu i innych składników mineralnych oraz możliwy wpływ na funkcje metaboliczne soliród może teoretycznie wchodzić w interakcje z lekami moczopędnymi, lekami na nadciśnienie i lekami przeciwcukrzycowymi. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny omówić regularne spożywanie rośliny, a zwłaszcza stosowanie ekstraktów i nalewek, z lekarzem lub farmaceutą.

Jak najlepiej przygotować soliród?

Soliród jest wszechstronny i można go jeść na surowo w sałatkach, smażyć z czosnkiem i oliwą lub dodawać do zup i gulaszy. Aby zmniejszyć zawartość soli, warto przed przygotowaniem krótko zblanszować go we wrzącej wodzie. Wybór metody zależy od osobistego gustu i wybranego przepisu.