Crocus sativus (szafran uprawny): właściwości i korzyści

Crocus sativus L., powszechnie znany jako szafran lub szafran uprawny, to wieloletnia roślina zielna z rodziny Iridaceae. Roślinę ceni się za znamiona słupka jej kwiatów, które po wysuszeniu tworzą czerwoną przyprawę sprzedawaną w postaci nitek. Jej dokładne pochodzenie w naturze nie jest znane, ale przypuszcza się, że powstała w kontynentalnej Grecji w wyniku selekcji dziko rosnącego Crocus cartwrightianus. Uprawa i stosowanie szafranu sięgają ponad 3500 lat wstecz i obejmują wiele kultur i kontynentów, od kuchni po medycynę tradycyjną [1].

W tradycji zielarskiej szafran stosuje się od tysiącleci, a współczesna nauka zaczęła badać część tych zastosowań, dzięki czemu Crocus sativus znalazł się wśród najlepiej przebadanych roślin leczniczych na świecie. Najbardziej spójne wyniki dotyczą łagodnych i umiarkowanych objawów depresji i lęku, podczas gdy większość pozostałych zastosowań wciąż opiera się na badaniach wstępnych [1][2]. W Brazylii nazwą açafrão określa się także kurkumę (Curcuma longa), znaną tam jako açafrão-da-terra, jednak są to dwie różne rośliny. Wszystko, co opisano poniżej, dotyczy wyłącznie Crocus sativus.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: szafran, szafran uprawny.
• Angielski: saffron, saffron crocus.
• Francuski: safran.
• Hiszpański: azafrán.
• Niemiecki: Echter Safran, Safran.
• Portugalski: açafrão, açafrão-verdadeiro.
• Włoski: zafferano.

Nazwy oznaczające mniej więcej „jesienny szafran”, takie jak angielskie autumn crocus, celowo pominięto na tej liście, ponieważ zwykle odnoszą się do Colchicum autumnale. Ta roślina, po polsku zimowit jesienny, jest trująca i nie należy jej mylić z szafranem.

Synonimy botaniczne

Crocus sativus L. to przyjęta nazwa botaniczna szafranu, choć niektóre źródła wciąż posługują się rzadko używanymi lub przestarzałymi synonimami. Gatunek jest sterylnym triploidem, co oznacza, że nie rozmnaża się płciowo i można go uprawiać wyłącznie przez rozmnażanie wegetatywne, z bulwocebul. Jego najbardziej prawdopodobnym przodkiem jest dziki gatunek Crocus cartwrightianus, pochodzący z Grecji.

Rodzina botaniczna: Iridaceae

Crocus sativus należy do rodziny Iridaceae (kosaćcowate), obejmującej rośliny jednoliścienne, z których wiele słynie z okazałych, barwnych kwiatów. Do rodziny należą między innymi rodzaje Crocus, Gladiolus i Iris. U szafranu każdy kwiat ma trzy pręciki i jedną szyjkę słupka, która rozdziela się na trzy czerwone znamiona, czyli właśnie nitki przyprawy. Taka budowa pomaga odróżnić go od roślin o podobnym wyglądzie, na przykład z rodzaju Colchicum (rodzina Colchicaceae), które są trujące i mają sześć pręcików.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Suszone znamiona słupka (nitki szafranu)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Tradycyjne przekazy z różnych kultur opisują stosowanie szafranu w wymienionych poniżej sytuacjach, co dokumentuje historię użycia rośliny, ale nie jest równoznaczne z klinicznym potwierdzeniem skuteczności.

• Afrodyzjak
• Dolegliwości skórne
• Działanie przeciwzapalne i antyseptyczne
• Problemy oddechowe
• Problemy trawienne
• Problemy z oczami
• Stany depresyjne i bezsenność
• Środek tonizujący układ nerwowy i naczyniowy
• Zaburzenia dróg moczowych i miesiączkowania

Właściwości terapeutyczne

Znaczna część poniższych właściwości pochodzi z badań laboratoryjnych i na zwierzętach, a badania kliniczne u ludzi, wciąż niewielkie, koncentrują się głównie na nastroju i lęku [1][2].

• Antyoksydacyjne (ochrona komórek przed uszkodzeniami oksydacyjnymi w badaniach eksperymentalnych)
• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Chroniące siatkówkę (ochrona przed uszkodzeniami siatkówki analizowana w badaniach wstępnych)
• Hipolipemiczne (obniżenie poziomu lipidów we krwi obserwowane w badaniach wstępnych)
• Immunostymulujące (pobudzenie układu odpornościowego obserwowane w badaniach wstępnych)
• Kardioprotekcyjne (ochrona serca analizowana w badaniach eksperymentalnych)
• Neuroprotekcyjne (ochrona układu nerwowego obserwowana w badaniach eksperymentalnych)
• Przeciwbólowe (łagodzenie bólu obserwowane w badaniach wstępnych)
• Przeciwdepresyjne (metaanalizy niewielkich badań klinicznych wskazują na wpływ na łagodne i umiarkowane objawy depresji i lęku, bez zastępowania leczenia medycznego)
• Przeciwdrobnoustrojowe (aktywność wobec bakterii i grzybów obserwowana w laboratorium)
• Przeciwhiperglikemiczne (wpływ na poziom glukozy we krwi analizowany w badaniach wstępnych)
• Przeciwzapalne (ograniczenie procesów zapalnych obserwowane w badaniach eksperymentalnych)
• Uspokajające (tradycyjnie opisywane działanie odprężające)
• Wykrztuśne (tradycyjnie opisywane jako pomocne w usuwaniu śluzu)

Profil fitochemiczny

Intensywna barwa nitek wynika przede wszystkim z obecności krocyn, gorzki smak z pikrokrocyny, a aromat z safranalu, głównego lotnego składnika rośliny. To właśnie na tych związkach skupia się większość badań farmakologicznych nad szafranem [1].

• Flawonoidy (kemferol, kwercetyna)
• Krocetyna
• Krocyna
• Pikrokrocyna
• Safranal
• Związki lotne (izoforon)

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakty
• Kapsułki i tabletki ze standaryzowanym ekstraktem
• Napar
• Olejek eteryczny
• Zastosowanie kulinarne

W badaniach klinicznych szafran ocenia się zwykle w postaci standaryzowanego ekstraktu w kapsułkach, w bardzo małych dawkach dziennych i przez określony czas. W domowych naparach i w kuchni używa się natomiast zaledwie kilku nitek na jedno przygotowanie. Poza zakresem kulinarnym ilość, postać i czas stosowania w celach leczniczych trzeba ustalać indywidualnie. Dawki znacznie wyższe od kulinarnych mogą wywołać działania niepożądane i zatrucie, co opisano szczegółowo w części o przeciwwskazaniach. Przed regularnym stosowaniem ekstraktów, kapsułek lub naparów skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, ponieważ informacje zawarte w tym artykule mają charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępują takiej oceny.

Synergia z innymi roślinami

Połączenia związane z nastrojem i lękiem

Wpływ szafranu na nastrój przypisuje się głównie safranalowi i krocynom, dlatego bywa on łączony z roślinami tradycyjnie stosowanymi w tym samym celu, takimi jak dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum) i różeniec górski (Rhodiola rosea). U podstaw takiego połączenia leży założenie, że każda z roślin działałaby przez inne szlaki neurochemiczne [1]. Jest to hipoteza oparta na mechanizmach działania poszczególnych roślin, a nie potwierdzony wynik ich łączenia. Dziurawiec wymaga szczególnej ostrożności, ponieważ również wpływa na serotoninę i wchodzi w interakcje z wieloma lekami, dlatego takie połączenie należy stosować wyłącznie pod okiem specjalisty.

Połączenia wspierające funkcje poznawcze

Ze względu na działanie neuroprotekcyjne obserwowane w badaniach eksperymentalnych szafran pojawia się także obok bakopy drobnolistnej (Bacopa monnieri) i miłorzębu japońskiego (Ginkgo biloba), roślin tradycyjnie stosowanych dla wsparcia pamięci i pracy mózgu [1]. Ochrona przed spadkiem sprawności poznawczej, której oczekuje się po tym połączeniu, wciąż nie ma potwierdzenia klinicznego. Ponieważ miłorząb i szafran mają opisane działanie hamujące agregację płytek krwi, połączenie to wymaga podwójnej ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe.

Połączenia przeciwzapalne i antyoksydacyjne

Szafran, bogaty w przeciwutleniacze takie jak krocyny, jest w tradycji kulinarnej i zielarskiej łączony z kurkumą (Curcuma longa) i imbirem (Zingiber officinale). Takie zestawienie łączy działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne opisane dla każdej z roślin w badaniach eksperymentalnych [1]. Mieszanka ma tradycyjne zastosowanie w przewlekłych stanach zapalnych, ale sumaryczny efekt trzech roślin nie został dotąd wykazany w badaniach klinicznych.

Przepisy i protokoły użycia

Napar z szafranu na odprężenie i nastrój

Napar z kilku nitek szafranu, w ilości odpowiadającej kulinarnej, jest tradycyjnie stosowany w chwilach relaksu i dla dobrego samopoczucia emocjonalnego.

Składniki: mała szczypta nitek szafranu (ilość kulinarna), 1 filiżanka (200 ml) gorącej, ale niewrzącej wody oraz miód do smaku (opcjonalnie).

Przygotowanie: włóż nitki do filiżanki, podgrzej wodę do temperatury około 80 do 90 °C, zalej nią nitki i parz przez 5 do 10 minut. Częstotliwość picia należy ustalić z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza w przypadku osób przyjmujących leki przeciwdepresyjne lub inne leki stosowane przewlekle.

Nalewka z szafranu na wsparcie funkcji poznawczych

Alkoholowa nalewka ze znamion jest tradycyjnie stosowana dla wsparcia funkcji poznawczych i pozwala dłużej przechowywać preparat, ale przyjmowana ilość wymaga konsultacji ze specjalistą.

Składniki: 1 g znamion szafranu i 100 ml alkoholu zbożowego o stężeniu 70%.

Przygotowanie: lekko rozgnieć znamiona i umieść je razem z alkoholem w butelce z ciemnego szkła, a następnie pozostaw do maceracji przez 2 do 4 tygodni, codziennie wstrząsając. Potem przecedź nalewkę i przechowuj ją w butelce z zakraplaczem. Liczby kropli i częstotliwości stosowania nie należy ustalać samodzielnie, dlatego skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą. Ze względu na zawartość alkoholu nalewka nie jest wskazana dla kobiet w ciąży, dzieci i osób, które muszą unikać alkoholu.

Zastosowanie kulinarne dla ogólnego dobrego samopoczucia

W kuchni, czyli w najczęstszej i najbezpieczniejszej formie spożywania szafranu, namoczone nitki tradycyjnie służą do nadawania koloru, aromatu i smaku potrawom takim jak paella, risotto i zupy.

Składniki: 3 do 5 nitek szafranu, szczypta soli i 1 łyżka gorącej wody lub ciepłego mleka.

Przygotowanie: rozgnieć nitki z solą, dodaj płyn i odstaw na 15 do 20 minut, zanim dodasz mieszankę do potrawy.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej standaryzowane ekstrakty z szafranu w kapsułkach i tabletkach są badane jako wsparcie w łagodnej i umiarkowanej depresji, lęku i dolegliwościach poznawczych, również w porównaniu z lekami przeciwdepresyjnymi z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) [1][2][3]. Takie stosowanie wymaga diagnozy, zalecenia i kontroli specjalisty i nigdy nie może służyć do samodzielnego zastępowania dotychczasowego leczenia.

Medycyna tradycyjna i komplementarna

Szafran zajmuje ważne miejsce w takich systemach jak ajurweda i tradycyjna medycyna perska, które według przekazów sięgających wielu stuleci stosują go jako środek tonizujący, na podniesienie nastroju i dla wsparcia trawienia [1].

Aromaterapia

Safranal, główny lotny składnik szafranu, wykazał w badaniach eksperymentalnych działanie przeciwlękowe i odprężające, co budzi zainteresowanie aromaterapii jako środka wspierającego dobre samopoczucie [1]. Takie zastosowanie ma wciąż charakter wstępny i nie zastępuje opieki specjalisty w przypadku stresu lub lęku.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Kulinarne ilości szafranu są bezpieczne, ale powyżej około 1,5 g dziennie pojawiają się działania niepożądane, a 5 g lub więcej to dawka toksyczna, która może wywołać wymioty, krwawienia i żółtaczkę [4]. Szafran jest przeciwwskazany w ciąży w dawkach leczniczych, ponieważ istnieją tradycyjne przekazy o jego stosowaniu jako środka poronnego w dużych dawkach i ponieważ może pobudzać skurcze macicy, dlatego kobiety w ciąży powinny ograniczyć się do ilości kulinarnych. W okresie karmienia piersią i u dzieci zaleca się ten sam limit z powodu braku danych o bezpieczeństwie dawek leczniczych. Osoby uczulone na rośliny z rodziny Iridaceae lub z zaburzeniami krzepnięcia powinny unikać stosowania leczniczego albo stosować szafran wyłącznie pod nadzorem lekarza. Szczególnej ostrożności wymagają osoby z chorobą afektywną dwubiegunową, ponieważ opisano przypadek przejścia w manię związany z szafranem.

Najczęstsze skutki uboczne

W zwykłych ilościach skutki uboczne występują rzadko, ale mogą obejmować dolegliwości żołądkowo-jelitowe, reakcje alergiczne, zawroty głowy i senność, zwłaszcza przy wysokich dawkach. Nietypowe krwawienie, uporczywe wymioty lub zażółcenie skóry i oczu to sygnały, by przerwać stosowanie i natychmiast zgłosić się po pomoc lekarską.

Interakcje z lekami

Szafranu nie należy łączyć z serotoninergicznymi lekami przeciwdepresyjnymi ani z dziurawcem bez konsultacji z osobą prowadzącą leczenie. Ze względu na działanie hamujące agregację płytek krwi wymaga on ostrożności przy lekach przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych. Może też wchodzić w interakcje z lekami przeciwnadciśnieniowymi, z lekami uspokajającymi i, teoretycznie, z lekami obniżającymi poziom cukru we krwi, ponieważ wstępne badania analizują jego wpływ na glikemię. Konsultacja z lekarzem lub farmaceutą jest niezbędna przed każdym zastosowaniem w celach leczniczych.

Fałszowanie i niebezpieczne pomyłki

Szafran jest często fałszowany domieszkami Carthamus tinctorius (krokosza barwierskiego), kurkumy i barwionych włókien. Dlatego zaleca się kupowanie całych znamion o identyfikowalnym pochodzeniu zamiast produktu w proszku [5]. Trzeba też wyjaśnić dwie niebezpieczne pomyłki. Colchicum autumnale, czyli zimowit jesienny, zawiera kolchicynę, jest zabójczy i nie jest szafranem, choć jego kwiaty przypominają kwiaty Crocus sativus. Z kolei Curcuma longa, w Brazylii nazywana açafrão-da-terra i sprzedawana jako kurkuma, to zupełnie inna roślina z rodziny Zingiberaceae, której żółty proszek pochodzi z kłącza, a nie ze znamion.

Ciekawostki

Uprawa szafranu sięga ponad 3500 lat wstecz, co plasuje go wśród najdawniej używanych przypraw w historii [1]. Przez cały ten czas był obecny zarówno w kuchni, jak i w medycynie tradycyjnej wielu kultur i kontynentów. Roślina nie jest znana ze stanu dzikiego i przypuszcza się, że powstała w kontynentalnej Grecji w wyniku selekcji Crocus cartwrightianus, dzikiego gatunku uznawanego za jej najbardziej prawdopodobnego przodka.

Jako sterylny triploid szafran nie rozmnaża się płciowo i można go rozmnażać wyłącznie z bulwocebul, podziemnych organów, które plantatorzy oddzielają i sadzą ponownie. Rośliny uprawiane dziś są więc owocem tysiącleci rozmnażania wegetatywnego. Kolejna osobliwość dotyczy samego kwiatu, który daje tylko trzy znamiona, czyli czerwone nitki przyprawy, a jego trzy pręciki pozwalają odróżnić szafran od trującego Colchicum, który ma ich sześć.

Najczęściej zadawane pytania

Czy szafran i kurkuma to ta sama roślina?

Nie, to różne rośliny, choć w Brazylii obie nazywa się açafrão. Prawdziwy szafran to Crocus sativus z rodziny Iridaceae, a przyprawę stanowią suszone znamiona jego kwiatu, natomiast kurkuma (Curcuma longa) daje żółty proszek pozyskiwany z kłącza.

Czy zimowit jesienny to to samo co szafran?

Nie, a pomyłka może mieć skutki śmiertelne, ponieważ zimowit jesienny to Colchicum autumnale, roślina z rodziny Colchicaceae, która zawiera kolchicynę i jest zabójcza. Kwiaty obu gatunków są do siebie podobne, ale Colchicum ma sześć pręcików, a prawdziwy szafran trzy.

Jaka część szafranu jest wykorzystywana?

Wykorzystuje się wyłącznie suszone znamiona kwiatów, znane jako nitki szafranu, w których skupiają się krocyny, pikrokrocyna i safranal, odpowiedzialne za barwę, smak i aromat przyprawy. Ponieważ szafran jest często fałszowany krokoszem barwierskim, kurkumą i barwionymi włóknami, najbezpieczniej jest kupować całe znamiona o identyfikowalnym pochodzeniu.

Jaka ilość szafranu jest uważana za bezpieczną?

Ilości kulinarne, czyli kilka nitek na jedno przygotowanie, uważa się za bezpieczne dla większości osób. Powyżej około 1,5 g dziennie pojawiają się działania niepożądane, a 5 g lub więcej to dawka toksyczna, powodująca wymioty, krwawienia i żółtaczkę, dlatego każde zastosowanie lecznicze powinno odbywać się pod kontrolą lekarza lub farmaceuty.

Czy kobiety w ciąży mogą spożywać szafran?

W ciąży szafran należy ograniczyć do ilości kulinarnych, ponieważ stosowanie go w dawkach leczniczych jest przeciwwskazane. Istnieją tradycyjne przekazy o jego użyciu jako środka poronnego w dużych dawkach, a roślina może pobudzać skurcze macicy.

Czy szafran wchodzi w interakcje z lekami?

Tak, zwłaszcza z serotoninergicznymi lekami przeciwdepresyjnymi, których nie należy łączyć z szafranem bez konsultacji, oraz z lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwpłytkowymi, ze względu na działanie hamujące agregację płytek. Ostrożność jest wskazana również przy lekach przeciwnadciśnieniowych i uspokajających, a osoby z chorobą afektywną dwubiegunową powinny wiedzieć, że opisano przypadek przejścia w manię związany z jego stosowaniem.