Paeonia lactiflora (piwonia chińska): właściwości i korzyści

Paeonia lactiflora Pall. / piwonia chińska, nazywana też piwonią mlecznokwiatową lub białą piwonią, to wieloletnia roślina zielna z rodziny Paeoniaceae. Pochodzi z Azji Środkowej i Wschodniej, a naturalnie występuje na obszarze rozciągającym się od wschodniego Tybetu i północnych Chin po wschodnią Syberię. Gatunek opisał przyrodnik Peter Simon Pallas, a ceni się go zarówno za ozdobne kwiaty, jak i za korzeń wykorzystywany w medycynie. Od stuleci uprawia się go w wielu kulturach azjatyckich.

W tradycyjnej medycynie chińskiej korzeń Paeonia lactiflora, znany jako bai shao (dosłownie „biała piwonia”), stosuje się od ponad tysiąca lat przy bólu, stanach zapalnych, zaburzeniach odporności i dolegliwościach ginekologicznych. Współczesna nauka analizuje te zastosowania w eksperymentach laboratoryjnych, na modelach zwierzęcych oraz w kilku próbach klinicznych przeprowadzonych w Chinach. Prace te pozwoliły już zidentyfikować związki bioaktywne, takie jak peonifloryna, choć większość opisanych działań wciąż czeka na szerokie potwierdzenie kliniczne.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

W innych językach roślina nosi nazwy, które podkreślają raz jej chińskie pochodzenie, raz jasną barwę kwiatów dzikich form, a raz uprawę w ogrodach. Poniżej zebrano najważniejsze z nich, uporządkowane według języka.

• Polski: biała piwonia, piwonia chińska, piwonia mlecznokwiatowa.
• Angielski: Chinese herbaceous peony, Chinese peony, common garden peony, white peony.
• Chiński: bai shao (nazwa przetworzonego korzenia), shao yao (nazwa rośliny).
• Francuski: pivoine blanche, pivoine de Chine, pivoine herbacée.
• Hiszpański: peonía blanca, peonía china, peonía de jardín.
• Niemiecki: Chinesische Pfingstrose, Gartenpfingstrose, Weiße Pfingstrose.
• Portugalski: peônia-branca, peônia-chinesa, peônia-da-china, peônia-de-jardim.
• Włoski: peonia bianca, peonia cinese, peonia da giardino.

Synonimy botaniczne#

Na przestrzeni dziejów botaniki gatunek otrzymywał inne nazwy naukowe, które dziś traktuje się jako synonimy Paeonia lactiflora Pall., nazwy obecnie przyjętej:

• Paeonia albiflora Pall.
• Paeonia edulis Salisb.

Nazwy te funkcjonowały w różnych okresach i kontekstach. Zarówno albiflora, jak i lactiflora odnoszą się do jasnej, białej lub mlecznej barwy kwiatów dzikich form. Gdy roślina dotarła do Europy, zaczęto ją nazywać białą piwonią, co pokazuje, że również nazewnictwo ludowe zmieniało się na przestrzeni dziejów botaniki.

Rodzina botaniczna: Paeoniaceae#

Paeonia lactiflora należy do rodziny Paeoniaceae, obejmującej jeden rodzaj, Paeonia, z około 33 gatunkami wieloletnich roślin zielnych lub krzewów o dużych, efektownych kwiatach. Wiele z nich uprawia się na całym świecie jako rośliny ozdobne, a kilka ma długą historię zastosowań w medycynie, zwłaszcza w Azji.

Rodzina słynie z wytwarzania związków bioaktywnych, takich jak glikozydy monoterpenowe, flawonoidy i garbniki, którym literatura przypisuje znaczną część aktywności biologicznej obserwowanej u tych roślin. Z tego powodu fitochemię rodzaju intensywnie się bada, z myślą o opracowaniu nowych leków roślinnych i suplementów naturalnych.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

• Korzeń

Surowcem używanym zwyczajowo jest korzeń, który w tradycyjnej medycynie chińskiej nosi nazwę bai shao, jeśli przed użyciem zostanie obrany, ugotowany i wysuszony. Nie należy go mylić z mu dan pi, czyli korą korzenia Paeonia suffruticosa (piwonii drzewiastej). To inny gatunek, z inną częścią używaną i innym profilem tradycyjnych zastosowań.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

Teksty tradycyjnej medycyny chińskiej i literatura etnofarmakologiczna łączą korzeń z zastosowaniami wymienionymi poniżej. Opisują one przekazy o tradycyjnym użyciu i kierunki badań, a nie potwierdzone wskazania do terapii.

• Bolesne miesiączki (dysmenorrea)
• Choroby ginekologiczne
• Depresja i lęk
• Gorączka
• Nadciśnienie tętnicze
• Nieregularny cykl miesiączkowy
• Pobudzanie krążenia krwi
• Reumatoidalne zapalenie stawów
• Skurcze mięśni
• Toczeń rumieniowaty układowy
• Ulga w bólu
• Ulga w stanach zapalnych
• Zaburzenia immunologiczne
• Zaburzenia zdrowia psychicznego
• Zapalenie wątroby

Część tych zastosowań, na przykład reumatoidalne zapalenie stawów i toczeń, dotyczy współczesnego stosowania w Chinach standaryzowanego wyciągu znanego jako glikozydy całkowite piwonii (TGP). Wyciąg ten oceniano w lokalnych badaniach klinicznych, których wyniki zebrano już w przeglądach systematycznych, ale nadal wymagają one potwierdzenia w większych i bardziej rygorystycznych badaniach.

Właściwości terapeutyczne#

Opisane poniżej działania odnotowano głównie w badaniach laboratoryjnych i na modelach zwierzęcych, przy niewielkiej liczbie danych klinicznych. Należy je więc traktować jako wyniki badań, a nie pewne efekty domowego stosowania rośliny.

• Hepatoprotekcyjne (ochrona wątroby obserwowana w badaniach na zwierzętach)
• Immunomodulujące (regulacja odpowiedzi immunologicznej w badaniach eksperymentalnych)
• Neuroprotekcyjne (ochrona komórek nerwowych w badaniach przedklinicznych)
• Przeciwbakteryjne (aktywność wobec bakterii obserwowana w laboratorium)
• Przeciwbólowe (zmniejszenie bólu obserwowane w badaniach eksperymentalnych i opisywane w tradycyjnym stosowaniu)
• Przeciwdepresyjne (działanie typu przeciwdepresyjnego obserwowane na modelach zwierzęcych)
• Przeciwutleniające (neutralizacja wolnych rodników w testach laboratoryjnych)
• Przeciwwirusowe (aktywność wobec wirusów obserwowana w laboratorium)
• Przeciwzapalne (zmniejszenie markerów stanu zapalnego w badaniach eksperymentalnych)

Profil fitochemiczny#

Skład chemiczny gatunku różni się w zależności od badanej części rośliny. Glikozydy monoterpenowe gromadzą się w korzeniu, antocyjany występują w kwiatach, a stilbeny, takie jak resweratrol i jego pochodne, opisano głównie w nasionach.

• Albifloryna
• Antocyjany (cyjanidyna, pelargonidyna, peonidyna)
• Cis-epsilon-winiferyna
• Estry peonifloryny
• Glikozydy monoterpenowe
• Gnetyna H
• Peonifloryna (główny składnik glikozydów całkowitych piwonii, znanych pod skrótem TGP)
• Peonol
• Suffruticosol A i B
• Trans-epsilon-winiferyna
• Trans-resweratrol
• Trans-resweratrol-4′-O-beta-D-glukopiranozyd
• Triterpeny (kwas oleanolowy, kwas ursolowy)

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

• Ekstrakt
• Nalewka
• Odwar (z korzenia)

W tradycji chińskiej korzeń stosuje się głównie w postaci odwarów, często w połączeniu z innymi roślinami w klasycznych recepturach. Standaryzowane ekstrakty i nalewki to formy nowsze, których dawkę powinien ustalić uprawniony specjalista ochrony zdrowia.

Synergia z innymi roślinami#

Łagodzenie bólu i stanów zapalnych

Paeonia lactiflora pojawia się w połączeniach z innymi roślinami o tradycyjnym zastosowaniu przeciwzapalnym, takimi jak Curcuma longa (kurkuma) i Zingiber officinale (imbir), tradycyjnie używanymi do łagodzenia bólu stawów i mięśni. Założenie, że glikozydy piwonii sumują swoje działanie z kurkuminoidami lub gingerolami, jest hipotezą opartą na mechanizmach opisanych w laboratorium, wciąż bez potwierdzenia w badaniach klinicznych z tymi mieszankami. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny zachować szczególną ostrożność przy tym połączeniu, ponieważ kurkuma i imbir również są badane pod kątem wpływu na krzepnięcie krwi.

Wsparcie układu odpornościowego

Połączenie piwonii chińskiej z Astragalus membranaceus (traganek błoniasty) ma tradycyjne źródła w klasycznych recepturach chińskich, które łączą oba korzenie. Z kolei połączenie z Echinacea purpurea (jeżówka purpurowa) jest nowsze i typowe dla zachodniej fitoterapii. W obu przypadkach opisywanym celem jest wspieranie równowagi odpowiedzi immunologicznej przez zestawienie polisacharydów badanych w traganku i jeżówce ze związkami immunomodulującymi badanymi w piwonii. Brak badań, które bezpośrednio oceniałyby te mieszanki, a osoby z chorobą autoimmunologiczną lub przyjmujące leki immunosupresyjne nie powinny ich stosować bez nadzoru lekarza.

Redukcja stresu i lęku

Valeriana officinalis (kozłek lekarski) i Passiflora incarnata (męczennica cielista) są tradycyjnie stosowane w chwilach nerwowości i niespokojnego snu. Połączenie ich z Paeonia lactiflora wynika z tego samego celu i zestawia peoniflorynę, badaną na zwierzęcych modelach lęku, z walepotriatami kozłka i flawonoidami męczennicy. Ponieważ wszystkie trzy rośliny mogą sumować działanie uspokajające, bez porady specjalisty ochrony zdrowia tego połączenia nie należy stosować razem z lekami uspokajającymi, przeciwlękowymi ani alkoholem, ani przed prowadzeniem pojazdów.

Przepisy i protokoły użycia#

Odwar z korzenia na łagodzenie bólu

Ten odwar odtwarza klasyczny sposób przygotowania bai shao, tradycyjnie stosowanego do łagodzenia skurczów i bólów mięśni. Nie należy go używać w ciąży ani w okresie karmienia piersią, a osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe powinny wcześniej zasięgnąć porady specjalisty.

Składniki:

• 10 do 15 gramów suszonego korzenia Paeonia lactiflora (bai shao)
• 500 ml wody

Sposób przygotowania:

1. Opłucz suszony korzeń i włóż go do garnka z wodą.
2. Postaw garnek na ogniu, a po zagotowaniu gotuj na małym ogniu przez 20 do 30 minut.
3. Przecedź odwar i wypij go letni.

Dawkowanie: Według przekazów tradycyjnych odwar przyjmuje się raz lub dwa razy dziennie przez krótkie okresy, a ilość i czas stosowania powinien ustalić specjalista ochrony zdrowia.

Nalewka wspierająca odporność

Nalewka z korzenia piwonii chińskiej to współczesna adaptacja tradycyjnego przekazu, który wiąże korzeń z równowagą odpowiedzi immunologicznej. Ze względu na zawartość alkoholu i brak danych dotyczących bezpieczeństwa nie jest przeznaczona dla kobiet w ciąży, kobiet karmiących piersią i dzieci, a osoby z chorobą autoimmunologiczną lub przyjmujące leki immunosupresyjne mogą ją stosować wyłącznie pod nadzorem lekarza.

Składniki:

• 50 gramów suszonego korzenia Paeonia lactiflora
• 250 ml alkoholu zbożowego o stężeniu od 40% do 60%

Sposób przygotowania:

1. Pokrój suszony korzeń na małe kawałki.
2. Włóż korzeń do słoika z ciemnego szkła i zalej alkoholem tak, aby całkowicie go przykrył.
3. Szczelnie zamknij słoik i odstaw do maceracji na 2 do 4 tygodni w chłodne, ciemne miejsce, codziennie nim wstrząsając.
4. Przecedź nalewkę, a stałe resztki wyrzuć.

Dawkowanie: Dla domowej nalewki nie istnieje standaryzowana dawka, dlatego liczbę kropli, rozcieńczenie w wodzie i czas stosowania powinien ustalić specjalista ochrony zdrowia.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Akupunktura

W tradycyjnej medycynie chińskiej (TMC) Paeonia lactiflora bywa zalecana razem z sesjami akupunktury w takich stanach jak przewlekły ból, bolesne miesiączkowanie i zaburzenia równowagi emocjonalnej. Zgodnie z tą logiką połączenie fitoterapii i stymulacji punktów akupunkturowych ma odbudować energetyczną równowagę organizmu, według pojęć właściwych TMC, które nie odpowiadają diagnozom medycyny konwencjonalnej.

Chińska fitoterapia

Korzeń jest jednym z filarów chińskiej fitoterapii i wchodzi w skład wielu klasycznych receptur. Opisuje się go w nich jako środek, który odżywia krew, uspokaja wątrobę i łagodzi ból, zawsze w języku właściwym tej tradycji. Dlatego często pojawia się w stanach, które TMC nazywa niedoborem krwi i zastojem Qi wątroby, a także w dolegliwościach bólowych, takich jak bolesne miesiączki i skurcze mięśni. Współczesna chińska fitoterapia nadal analizuje te zastosowania w badaniach eksperymentalnych i klinicznych.

Homeopatia

W homeopatii stosuje się Paeonia officinalis, gatunek spokrewniony z piwonią chińską, obecny w preparatach na hemoroidy, szczeliny odbytu i owrzodzenia skóry, którym towarzyszy silny ból i pieczenie. Nie jest to Paeonia lactiflora, ale pokazuje, że rodzaj ma swoje miejsce również w homeopatycznej materia medica, w podejściach opartych na rozcieńczeniach i indywidualizacji, ze wskazaniami właściwymi tej praktyce.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

U zdrowych dorosłych korzeń Paeonia lactiflora jest zwykle dobrze tolerowany w ilościach stosowanych tradycyjnie, ale u osób wrażliwych mogą wystąpić łagodne działania niepożądane, takie jak dolegliwości żołądkowo-jelitowe, nudności lub biegunka. Reakcje alergiczne są rzadkie, choć możliwe, zwłaszcza u osób, które wcześniej wykazały nadwrażliwość na rośliny z rodziny Paeoniaceae. Ponieważ brak danych dotyczących bezpieczeństwa u dzieci, w tej grupie wiekowej roślinę można stosować wyłącznie po konsultacji z pediatrą.

Piwonia chińska jest przeciwwskazana w ciąży ze względu na tradycyjne stosowanie jako środek regulujący cykl miesiączkowy (możliwe działanie emmenagogiczne). Ostrożność jest wskazana także u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe ze względu na możliwe sumowanie się wpływu na krzepnięcie krwi. Ponadto brak danych dotyczących bezpieczeństwa w okresie karmienia piersią, dlatego w tym czasie należy jej unikać.

Interakcje z lekami

Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, takie jak warfaryna, lub przeciwpłytkowe, takie jak kwas acetylosalicylowy i klopidogrel, powinny zachować szczególną ostrożność ze względu na możliwe sumowanie się wpływu na krzepnięcie krwi i wynikające z tego zwiększone ryzyko krwawień. Ze względu na właściwości uspokajające opisane w badaniach eksperymentalnych roślina może też sumować swoje działanie z lekami uspokajającymi i przeciwlękowymi, w tym z benzodiazepinami, a także z alkoholem. Osoby przyjmujące leki przeciwdepresyjne lub immunosupresyjne powinny porozmawiać z lekarzem przed jakimkolwiek użyciem, ponieważ piwonia chińska jest badana właśnie pod kątem wpływu na nastrój i odpowiedź immunologiczną.

Ciąża i karmienie piersią

W ciąży stosowanie jest przeciwwskazane, ponieważ tradycja używa korzenia jako środka regulującego cykl miesiączkowy i istnieje możliwość działania emmenagogicznego, czyli pobudzającego krwawienie miesiączkowe. W okresie karmienia piersią brak danych dotyczących bezpieczeństwa uzasadnia unikanie rośliny. Każde zastosowanie preparatów roślinnych w tych okresach należy wcześniej omówić ze specjalistą ochrony zdrowia, który opiekuje się kobietą.

Nie mylić z piwonią drzewiastą

Paeonia suffruticosa (piwonia drzewiasta, której kora korzenia to mu dan pi medycyny chińskiej) jest innym gatunkiem, z inną częścią używaną, czyli korą korzenia, a nie całym korzeniem, oraz z innym profilem tradycyjnych zastosowań. Dlatego nie należy mylić tych dwóch roślin ani przenosić danych dotyczących bezpieczeństwa z jednej na drugą. Ta sama ostrożność obowiązuje przy zakupie suszonych korzeni lub ekstraktów oznaczonych jedynie jako „piwonia”.

Ciekawostki#

Minister kwiatów

W Chinach piwonie zajmują honorowe miejsce w kulturze i sztuce. Tradycja zwykle dzieli ten zaszczyt między dwa gatunki: piwonię drzewiastą (Paeonia suffruticosa) nazywa się królem kwiatów, a Paeonia lactiflora otrzymała tytuł ministra kwiatów (花相). Bujne piękno i głębokie znaczenie kulturowe uczyniły z niej symbol bogactwa, honoru i pomyślności. Medyczne zastosowanie korzenia pojawia się zaś już w Shennong Bencao Jing, klasycznym dziele chińskiej materia medica skompilowanym prawie dwa tysiące lat temu.

Inspiracja artystyczna

Piwonie ogrodowe, z których wiele odmian wywodzi się od Paeonia lactiflora, zainspirowały niezliczonych artystów, zwłaszcza europejskich malarzy drugiej połowy XIX wieku. Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir i Vincent van Gogh umieszczali piwonie na swoich płótnach, oddając delikatność i żywość tych kwiatów. Z kolei Frédéric Bazille namalował „Młodą kobietę z piwoniami” w hołdzie dla Édouarda Maneta, a obraz ten pokazuje, jak bardzo kwiat fascynował świat sztuki.

Długowieczność i wytrzymałość

Piwonie słyną z niezwykłej długowieczności, a niektóre kępy rosną w tym samym miejscu ponad 100 lat. Ta cecha, w połączeniu ze zdolnością do kwitnienia co roku przy niewielkiej pielęgnacji, uczyniła z nich symbol wytrwałości i odporności na przeciwności. Wytrzymałość Paeonia lactiflora wyjaśnia też, dlaczego stała się popularnym wyborem w ogrodach i projektach krajobrazowych w wielu częściach świata, zwłaszcza w regionach o mroźnych zimach.

Najczęściej zadawane pytania#