Artemisia annua (bylica roczna): właściwości i korzyści

Artemisia annua L., po polsku nazywana bylicą roczną, to jednoroczne, aromatyczne zioło z rodziny astrowatych (Asteraceae), pochodzące z umiarkowanych regionów Azji i dziś zdziczałe w wielu częściach świata. W tradycyjnej medycynie chińskiej, gdzie nosi nazwę qing hao, stosuje się je od ponad dwóch tysięcy lat, a jego liście i kwiaty zawierają związki bioaktywne, które w XX wieku wzbudziły ogromne zainteresowanie naukowców. To właśnie z tego gatunku wyizolowano artemizyninę, substancję, od której wywodzą się współczesne farmaceutyczne leki przeciwmalaryczne. Dlatego Artemisia annua zajmuje wyjątkowe miejsce na styku tradycji i farmakologii, choć herbata z tej rośliny nie może zastąpić leków, które z niej powstały.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

• Polski: bylica roczna.
• Angielski: annual mugwort, annual wormwood, sweet annie, sweet sagewort, sweet wormwood.
• Chiński: qing hao.
• Francuski: absinthe annuelle, armoise annuelle, armoise douce.
• Hiszpański: ajenjo anual, ajenjo dulce, artemisa china, artemisa dulce.
• Niemiecki: Einjähriger Beifuß, Süßer Beifuß.
• Portugalski: artemísia-anual, artemísia-chinesa, artemísia-doce.
• Włoski: artemisia annuale, assenzio dolce.

Synonimy botaniczne

• Artemisia apiacea Hance (przypisanie różni się w zależności od flory)
• Artemisia chamomilla C.Winkl.
• Artemisia stewartii C.B.Clarke

Najczęściej cytowanym synonimem Artemisia annua L. jest Artemisia chamomilla C.Winkl., który wciąż pojawia się w części literatury naukowej, choć obecne bazy taksonomiczne uznają za poprawną nazwę Artemisia annua L. Z gatunkiem kojarzone są też nazwy Artemisia apiacea Hance i Artemisia stewartii C.B.Clarke, jednak przypisanie A. apiacea zależy od konsultowanej flory, ponieważ niektóre opracowania włączają ją do innego chińskiego gatunku, Artemisia carvifolia. Przy lekturze dawnych tekstów o qing hao wymaga to szczególnej uwagi.

Rodzina botaniczna: Asteraceae

Artemisia annua należy do rodziny astrowatych (Asteraceae), jednej z największych i najbardziej zróżnicowanych rodzin roślin kwiatowych. Dawniej nazywano ją złożonymi (Compositae) ze względu na typowy kwiatostan, koszyczek, w którym dziesiątki drobnych kwiatków skupiają się na wspólnym dnie i sprawiają wrażenie jednego kwiatu. Rodzina obejmuje wiele gatunków o znaczeniu gospodarczym i leczniczym, a bylica roczna dzieli z nimi charakterystyczne cechy morfologiczne grupy. Astrowate wyróżniają się także chemią, ponieważ wytwarzają laktony seskwiterpenowe i flawonoidy odpowiedzialne za dużą część właściwości przypisywanych wielu ich gatunkom. Ta różnorodność związków wciąż jest przedmiotem intensywnych badań naukowych, a sama artemizynina stanowi jej najbardziej znany przykład.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Części nadziemne (łodyga, liście i kwiaty)
• Kwiaty
• Liście
• Nasiona

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

• Bóle głowy (zapis tradycyjny)
• Gorączka, w tym gorączki przerywane opisywane w dawnych tekstach chińskich (zapis tradycyjny)
• Hemoroidy (zapis tradycyjny)
• Niestrawność i inne dolegliwości trawienne (zapis tradycyjny)
• Stany zapalne (zapis tradycyjny)
• Zarażenia pasożytnicze (zapis tradycyjny, bez walidacji klinicznej dla stosowania rośliny)

W tradycyjnej medycynie chińskiej qing hao stosowano przede wszystkim w stanach gorączkowych, w tym w gorączkach przerywanych, o których dziś wiadomo, że częściowo odpowiadały malarii. Ten zapis historyczny ukierunkował badania, które doprowadziły do odkrycia artemizyniny, ale nie uzasadnia domowego stosowania rośliny przeciw malarii, chorobie wymagającej diagnostyki laboratoryjnej i leczenia standaryzowanymi lekami farmaceutycznymi.

Właściwości terapeutyczne

• Działanie przeciwbakteryjne (aktywność ekstraktów i olejku eterycznego obserwowana w laboratorium)
• Działanie przeciwbólowe (łagodzenie bólu odnotowane w tradycyjnym stosowaniu i badane w pracach eksperymentalnych)
• Działanie przeciwgorączkowe (obniżanie gorączki według zapisu tradycyjnego)
• Działanie przeciwmalaryczne (właściwość wyizolowanej artemizyniny i jej farmaceutycznych pochodnych; herbata, suszony liść ani kapsułki z rośliną nie są leczeniem)
• Działanie przeciwpasożytnicze (aktywność badana we wstępnych pracach)
• Działanie przeciwutleniające (aktywność przypisywana flawonoidom i kwasom fenolowym w testach laboratoryjnych)
• Działanie przeciwzapalne (efekt obserwowany w badaniach przedklinicznych)

Wokół bylicy rocznej często krążą twierdzenia o działaniu przeciwwirusowym, przeciwnowotworowym czy wspierającym odporność, ale nie mają one potwierdzenia klinicznego i nie powinny kierować stosowaniem rośliny. Jej główny udowodniony wkład w medycynę wiąże się z oczyszczoną artemizyniną przetworzoną w lek.

Profil fitochemiczny

• Artemizynina
• Flawonoidy (kwercetyna)
• Flawonole
• Flawony
• Germakren D
• Kamfora
• Keton artemizjowy (monoterpen olejku eterycznego)
• Kumaryny
• Kwas artemizynowy
• Kwas dihydroartemizynowy
• Kwasy fenolowe (kwas kumarowy)
• Monoterpenoidy
• Olejki eteryczne (1,8-cyneol, alfa-pinen)
• Polifenole
• Seskwiterpeny (w tym 38 opisanych typów)

Artemizynina, lakton seskwiterpenowy z rzadko spotykanym w przyrodzie mostkiem endonadtlenkowym, jest wyłącznym markerem chemicznym Artemisia annua i powstaje w roślinie z kwasu artemizynowego i dihydroartemizynowego, które także występują w profilu gatunku. Jej zawartość silnie zależy od odmiany, uprawy i obróbki po zbiorze, dlatego przemysł farmaceutyczny pracuje na związku wyekstrahowanym i oczyszczonym. Z kolei olejek eteryczny, bogaty w kamforę, 1,8-cyneol i keton artemizjowy, odpowiada za słodki, wyrazisty zapach liści.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Ekstrakt suchy
• Herbata (napar)
• Kapsułki
• Nalewka
• Odwar
• Olejek eteryczny
• Tabletki

Tabletki z pochodnymi artemizyniny, takimi jak artesunat i artemeter, to leki na receptę stosowane zawsze w połączeniu z innym lekiem przeciwmalarycznym. To coś zupełnie innego niż kapsułki z mielonych liści, herbaty, odwary czy nalewki z rośliny, w których zawartość artemizyniny jest zmienna i nieprzewidywalna. Formy domowe należą do zapisu tradycyjnego i nie powinny być używane do leczenia ani zapobiegania malarii czy jakiejkolwiek innej infekcji.

Synergia z innymi roślinami

Połączenia w przekazie tradycyjnym

W podejściach tradycyjnych Artemisia annua bywa łączona z ziołami stosowanymi przeciw pasożytom lub z roślinami uznawanymi za tonizujące, w szerszych recepturach przeznaczonych na stany gorączkowe. Takie połączenia należą do przekazu tradycyjnego i nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych, więc żadna mieszanka ziół nie zastąpi opieki lekarskiej przy gorączce bez diagnozy, zwłaszcza u osoby, która przebywała w regionie endemicznego występowania malarii.

Logika terapii skojarzonych z artemizyniną

Idea synergii, która naprawdę utrwaliła się we współczesnej medycynie, ma charakter farmaceutyczny: Światowa Organizacja Zdrowia zaleca terapie skojarzone oparte na artemizyninie (ACT), w których pochodną tego związku łączy się z innym, dłużej działającym lekiem przeciwmalarycznym, takim jak meflochina lub lumefantryna. Połączenie istnieje właśnie po to, by szybko zabić pasożyta i zmniejszyć ryzyko oporności, a to rozumowanie nie dotyczy herbaty z rośliny, w której dawka artemizyniny jest niska i nieregularna.

Przepisy i protokoły użycia

Napar z liści w przekazie tradycyjnym

Napar z suszonych liści to najstarsza forma przygotowania bylicy rocznej i według przekazu tradycyjnego stosowano go w łagodnych stanach gorączkowych i zapalnych, nigdy zamiast diagnozy lekarskiej.

Składniki: niewielka porcja suszonych liści Artemisia annua i wrząca woda.

Przygotowanie: umieść liście w filiżance, zalej wrzącą wodą, przykryj i odstaw na kilka minut, a następnie przecedź. Ilość liści, częstotliwość i czas stosowania należy ustalić indywidualnie, dlatego przed wypiciem skonsultuj się z pracownikiem ochrony zdrowia, ponieważ opisano przypadki zapalenia wątroby związane z herbatą z tej rośliny. Gorączka u osoby, która była w rejonie występowania malarii, wymaga testu i natychmiastowej pomocy lekarskiej, a nie herbaty.

Nalewka w przekazie tradycyjnym

Nalewka to wyciąg wodno-alkoholowy tradycyjnie stosowany po to, by dłużej zachować składniki rośliny, o stężeniu wyższym niż w naparze.

Składniki: suszone liście Artemisia annua i alkohol zbożowy 70%.

Przygotowanie: umieść liście w butelce z ciemnego szkła, zalej je alkoholem, szczelnie zamknij i pozostaw do maceracji na około dwa tygodnie, codziennie wstrząsając, a następnie przefiltruj i przechowuj w ciemnej butelce. Ponieważ nalewka jest bardziej skoncentrowana, nie należy jej stosować bez porady, a dawkę i sposób rozcieńczania powinien ustalić pracownik ochrony zdrowia.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Fitoterapia kliniczna

We współczesnej fitoterapii klinicznej Artemisia annua jest ceniona przede wszystkim jako źródło artemizyniny, której skuteczność przeciwmalaryczna jest udowodniona wtedy, gdy związek zostaje oczyszczony i przekształcony w pochodne wchodzące w skład standaryzowanych leków, stosowanych w regionach endemicznych w ramach terapii skojarzonych. Roślinę bada się także pod kątem właściwości przeciwzapalnych i przeciwutleniających, ale wyniki te pochodzą wciąż głównie z badań laboratoryjnych, a każde stosowanie powinno być zalecane i nadzorowane przez wykwalifikowanych specjalistów.

Tradycyjna medycyna chińska (TMC)

W tradycyjnej medycynie chińskiej (TMC) Artemisia annua znana jest jako qing hao i przez wieki stosowano ją w gorączkach i stanach zapalnych, także w stanach gorączkowych, które dziś rozpoznano by jako malarię, w postaci naparu lub odwaru z liści i kwiatów. TMC ceni roślinę za zdolność do "usuwania gorąca" i "chłodzenia krwi", pojęcia właściwe temu systemowi, które odnosi on do różnych zespołów gorączkowych. To właśnie to historyczne zastosowanie poprowadziło badania naukowe zakończone odkryciem artemizyniny.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Stanowisko WHO w sprawie herbaty i malarii

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) sprzeciwia się stosowaniu postaci niefarmaceutycznych (herbata, suszony liść, kapsułki z rośliną) do leczenia lub zapobiegania malarii, ze względu na dawkę subterapeutyczną i ryzyko wywołania oporności pasożyta. Herbata z bylicy rocznej nie jest leczeniem malarii, dengi, COVID-19 ani żadnej infekcji, a osoba, która ma gorączkę po pobycie w regionie endemicznym, powinna bezzwłocznie zgłosić się do lekarza i wykonać test na malarię.

Przeciwwskazania ogólne

Należy unikać Artemisia annua w ciąży, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, ponieważ jej potencjalne działanie pobudzające miesiączkowanie może wywoływać skurcze macicy, a także w okresie karmienia piersią. U osób wrażliwych na rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae), takie jak chryzantemy i stokrotki, istnieje ryzyko alergii krzyżowej, z reakcjami od kontaktowego zapalenia skóry po pokrzywkę. Stosowanie nie jest zalecane u dzieci poniżej 6. roku życia.

Interakcje z lekami

Artemizynina indukuje enzymy CYP2B6 i CYP3A4 oraz indukuje własny metabolizm, co może zmieniać stężenie innych leków we krwi. Dlatego należy zachować ostrożność przy każdym leku o wąskim indeksie terapeutycznym, a osoby przyjmujące leki na stałe powinny przed sięgnięciem po roślinę porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą.

Skutki uboczne i sygnały ostrzegawcze

Opisano przypadki ostrego cholestatycznego zapalenia wątroby związanego z herbatą z A. annua, a w razie żółtaczki (zażółcenia skóry lub oczu), ciemnego moczu lub bólu brzucha należy natychmiast przerwać stosowanie i zgłosić się po pomoc lekarską. Nadmierne spożycie może też powodować bezsenność, nudności, wymioty i zawroty głowy, a w rzadkich przypadkach opisywano omamy i drgawki. Z tego powodu rośliny nie należy stosować bez porady, a każda reakcja niepożądana uzasadnia przerwanie stosowania.

Nie mylić z innymi bylicami

Bylica roczna to nie bylica pospolita (Artemisia vulgaris), nie piołun (Artemisia absinthium) i nie Artemisia afra, gatunki o własnym składzie chemicznym, zastosowaniach i zagrożeniach. Artemizynina jest wyłącznym markerem chemicznym A. annua, więc informacje o jednej z tych roślin nie odnoszą się do pozostałych.

Ciekawostki

Artemisia annua jest stosowana w Chinach od ponad 2000 lat pod nazwą qing hao, a dawne teksty opisywały już jej użycie w gorączkach, które częściowo odpowiadały malarii. Ta wiedza zyskała nowy wymiar pod koniec lat 60. XX wieku, gdy chińska farmakolożka Tu Youyou dołączyła do krajowego programu poszukiwania nowych leków przeciwmalarycznych i przejrzała setki receptur medycyny tradycyjnej w poszukiwaniu wskazówek.

Lektura traktatu z IV wieku, opisującego użycie soku z rośliny namoczonej w zimnej wodzie, skłoniła jej zespół do zastąpienia ekstrakcji na gorąco metodami w niskiej temperaturze, a w 1971 roku grupa uzyskała aktywny wyciąg, który doprowadził do wyizolowania artemizyniny. Tu Youyou otrzymała w 2015 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za to odkrycie, które stało się podstawą współczesnych farmaceutycznych leków przeciwmalarycznych i uratowało miliony istnień. Jej własna droga pokazuje, że przejście od rośliny do leku prowadziło przez oczyszczenie związku, a nie przez herbatę.

Roślina wróciła do wiadomości w czasie pandemii COVID-19, kiedy Madagaskar rozpowszechnił napój na bazie bylicy o nazwie "Covid-Organics". Epizod ten wywołał międzynarodowe kontrowersje i ostrzeżenia WHO przed nieprzetestowanymi środkami, a nie było żadnych dowodów skuteczności. Poza medycyną gatunek przystosował się do różnych klimatów i bywa uprawiany także dla walorów ozdobnych, a słodki zapach liści przyniósł mu angielską nazwę ludową sweet annie. Badania nad jego związkami wciąż pokazują, jak rośliny tradycyjne mogą inspirować współczesną medycynę.

Najczęściej zadawane pytania