Allium cepa (cebula zwyczajna): właściwości i korzyści

Cebula (Allium cepa L.) to dwuletnia roślina zielna z rodziny amarylkowatych (Amaryllidaceae), opisana przez Karola Linneusza w 1753 roku i uważana za pochodzącą z Azji Środkowej, skąd rozprzestrzeniła się po świecie, stając się jednym z najczęściej uprawianych i spożywanych warzyw, obecnym u podstaw kuchni niezliczonych kultur. Jej wykorzystanie sięga tysięcy lat wstecz, nie tylko jako pożywienia, lecz także w medycynie tradycyjnej, a wzmianki o niej pochodzą już ze starożytnego Egiptu i Mezopotamii. Sama cebula, zbudowana z koncentrycznych warstw mięsistych, przekształconych liści, jest najczęściej wykorzystywaną częścią rośliny i zbiera się ją zwykle pod koniec pierwszego cyklu wzrostu, czy to do bezpośredniego spożycia, czy do przechowywania.

W tradycji kulinarnej i ludowej cebula zajmuje ważne miejsce, a jej zastosowania obejmują zarówno przyprawianie codziennych potraw, jak i domowe sposoby na grypę oraz inne dolegliwości oddechowe. Roślina zwraca uwagę składem fitochemicznym bogatym w związki siarki, takie jak tiosulfiniany powstające podczas krojenia cebuli, oraz we flawonoidy, wśród których wyróżnia się kwercetyna, a substancje te w badaniach laboratoryjnych wiąże się z aktywnością przeciwutleniającą i przeciwzapalną. Współczesne badania naukowe analizują wiele z tych tradycyjnych zastosowań i choć znaczna część wyników ma wciąż charakter wstępny, całość dowodów uzasadnia zainteresowanie cebulą jako żywnością funkcjonalną w ramach urozmaiconej diety.

Nazwy ludowe i międzynarodowe

Ponieważ cebulę uprawia się praktycznie na wszystkich kontynentach, nosi ona nazwy różniące się w zależności od koloru, wielkości i sposobu uprawy, a najważniejsze z nich w poszczególnych językach zebrano poniżej.

• Polski: cebula, cebula jadalna, cebula zwyczajna, czosnek cebula.
• Angielski: bulb onion, common onion, garden onion, onion.
• Francuski: oignon, oignon commun.
• Hiszpański: cebolla, cebolla común.
• Niemiecki: Küchenzwiebel, Speisezwiebel, Zwiebel.
• Portugalski: cebola, cebola-amarela, cebola-branca, cebola-comum, cebola-de-bulbo, cebola-pérola, cebola-roxa.
• Włoski: cipolla, cipolla comune.

Synonimy botaniczne

Allium cepa var. aggregatum G. Don to jeden z najważniejszych synonimów, ponieważ odnosi się do szalotki, którą dawniej klasyfikowano jako odrębny gatunek (Allium ascalonicum), a dziś włącza się do Allium cepa, i która jest szeroko stosowana w kuchni wykwintnej. Pozostałe nazwy wewnątrzgatunkowe zarejestrowane jako synonimy gatunku podano poniżej w porządku alfabetycznym, a opisują one przede wszystkim formy uprawne różniące się sposobem tworzenia cebul, czy to w kępach, jak u szalotki, czy w postaci cebulek powietrznych w kwiatostanie, jak u cebuli żyworodnej.

• Allium cepa var. aggregatum G. Don
• Allium cepa var. bulbiferum Regel
• Allium cepa var. cepa (odmiana typowa)
• Allium cepa var. multiplicans L.H. Bailey
• Allium cepa var. proliferum (Moench) Regel
• Allium cepa var. solaninum Alef.
• Allium cepa var. viviparum (Metzg.) Mansf.

Rodzina botaniczna: Amaryllidaceae

Rodzina amarylkowatych (Amaryllidaceae) obejmuje około 75 rodzajów i ponad 1600 gatunków roślin kwiatowych występujących w dużej części świata, zwykle wieloletnich roślin zielnych, które gromadzą zapasy w cebulach lub, rzadziej, w kłączach. Należą do niej gatunki o dużym znaczeniu gospodarczym, ozdobnym i leczniczym, takie jak czosnek, por, narcyz i amarylis, co daje wyobrażenie o różnorodności form i zastosowań w obrębie jednej grupy.

Cebula dzieli z pokrewnymi gatunkami typowe cechy morfologiczne rodziny, w tym gromadzenie składników odżywczych w podziemnym organie spichrzowym, a z pozostałymi przedstawicielami rodzaju Allium wyraźną obecność związków siarki, odpowiedzialnych za charakterystyczny zapach i smak. Rodzina jako całość znana jest z wytwarzania szerokiej gamy związków bioaktywnych, a ta różnorodność chemiczna jest przedmiotem intensywnych badań farmakologicznych, co przekłada się na rozwój leków roślinnych i suplementów diety.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów

• Cebula: najczęściej wykorzystywana część, spożywana na surowo, po ugotowaniu lub w domowych preparatach.
• Liście: zielone i młode, używane jako przyprawa.
• Nasiona: wymieniane w przekazach o zastosowaniach ludowych, a ponadto służące do rozmnażania roślin.

W praktyce niemal całe zastosowanie kulinarne i ludowe koncentruje się na cebuli zbieranej pod koniec pierwszego cyklu wzrostu, gdy roślina zgromadzi już zapasy, natomiast młode liście i nasiona odgrywają drugorzędną rolę w kuchni i w domowych sposobach.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania

Medycyna ludowa różnych regionów przypisuje cebuli szereg zastosowań, przekazywanych głównie ustnie i w rodzinnych przepisach, a poniższe wzmianki opisują tę tradycję i nie są równoznaczne z potwierdzeniem klinicznym.

• Antyseptyczne i wspomagające gojenie drobnych ran, przy stosowaniu zewnętrznym (przekaz tradycyjny)
• Łagodne dolegliwości trawienne (zastosowanie ludowe)
• Łagodzenie objawów grypy i dolegliwości oddechowych (przekaz tradycyjny)
• Moczopędne (zastosowanie ludowe)
• Obniżanie gorączki (przekaz tradycyjny)
• Wykrztuśne przy kaszlu i zalegającej wydzielinie (przekaz tradycyjny)

Właściwości terapeutyczne

Wymienione poniżej właściwości pochodzą w większości z badań laboratoryjnych, badań na zwierzętach lub badań z użyciem skoncentrowanych ekstraktów, a badania z udziałem ludzi są wciąż nieliczne lub niejednorodne, dlatego żadnej z nich nie należy traktować jako wskazania do leczenia.

• Antyproliferacyjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych, bez potwierdzenia klinicznego)
• Hamujące agregację płytek krwi (łagodny efekt obserwowany w badaniach eksperymentalnych ze związkami siarki i flawonoidami)
• Immunomodulujące (modulacja układu odpornościowego obserwowana w badaniach eksperymentalnych)
• Kardioprotekcyjne (potencjał analizowany we wstępnych badaniach)
• Obniżające poziom cholesterolu (spadek cholesterolu obserwowany w niektórych wstępnych badaniach)
• Obniżające poziom cukru we krwi (wpływ na glikemię analizowany we wstępnych badaniach)
• Przeciwbakteryjne (aktywność obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwutleniające (działanie wobec wolnych rodników wiązane z kwercetyną, badane w laboratorium i we wstępnych badaniach z udziałem ludzi)
• Przeciwwirusowe (aktywność obserwowana wyłącznie w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwzapalne (aktywność obserwowana w badaniach eksperymentalnych)

Profil fitochemiczny

W chemii cebuli dominują dwie duże grupy substancji: związki siarki, które powstają, gdy podczas krojenia enzym alliinaza styka się z prekursorami takimi jak izoalliina, oraz flawonoidy, skoncentrowane głównie w zewnętrznych warstwach i w odmianach o barwnej łusce.

• Antocyjany (w czerwonej cebuli)
• Flawonoidy (kemferol, kwercetyna i ich glikozydy)
• Fruktany (fruktooligosacharydy)
• Izoalliina (siarkowy prekursor)
• Minerały (mangan, potas)
• Saponiny
• S-tlenek propanotialu (czynnik łzawiący)
• Tiosulfiniany
• Witaminy (B6, C)
• Związki siarkoorganiczne (cepaeny, siarczki i disiarczki)

Fruktany, fermentujące węglowodany zapasowe, pomagają wyjaśnić zarówno zainteresowanie cebulą jako źródłem błonnika prebiotycznego, jak i dyskomfort jelitowy zgłaszany przez osoby wrażliwe na FODMAP, do czego wracamy w części poświęconej przeciwwskazaniom.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)

• Domowy syrop z miodem
• Ekstrakt
• Herbata (napar lub odwar)
• Kataplazm
• Kompres
• Nalewka
• Świeży sok

Spożywanie cebuli jako pokarmu, na surowo lub po ugotowaniu, jest zdecydowanie najczęstszym i najbezpieczniejszym sposobem włączenia jej do codziennej diety, natomiast herbaty, syropy i kataplazmy należą do tradycji domowych sposobów. Skoncentrowane ekstrakty i nalewki wymagają większej ostrożności, ponieważ zawierają substancje czynne w większych ilościach i mogą nasilać działanie leków, dlatego ich stosowanie powinno odbywać się pod okiem specjalisty.

Synergia z innymi roślinami

Tradycyjne połączenie przy dolegliwościach oddechowych

W medycynie ludowej cebulę często łączy się z czosnkiem (Allium sativum) i imbirem (Zingiber officinale) w preparatach tradycyjnie stosowanych w celu łagodzenia objawów grypy, kaszlu i zatkanego nosa. Według tradycji logika tego połączenia polega na zsumowaniu związków siarkoorganicznych cebuli i czosnku z gingerolami imbiru, substancjami, które w badaniach laboratoryjnych wiąże się z aktywnością przeciwdrobnoustrojową i przeciwzapalną, choć brak badań klinicznych wykazujących synergiczne działanie tej mieszanki.

Połączenie badane pod kątem zdrowia układu krążenia

Inne częste połączenie obejmuje cebulę, kurkumę (Curcuma longa) i pieprz cayenne (Capsicum annuum), zwykle jako przyprawy w jednym posiłku, a tradycja wiąże je z dbaniem o serce i krążenie. Kwercetynę z cebuli, kurkuminę z kurkumy i kapsaicynę z pieprzu cayenne bada się osobno pod kątem takich parametrów jak cholesterol, krążenie krwi i agregacja płytek, ale wyniki są wciąż wstępne i nie odnoszą się bezpośrednio do tego połączenia. Ponieważ kilka z tych substancji ma łagodne działanie przeciwpłytkowe, osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe powinny unikać skoncentrowanych ekstraktów z tych roślin bez konsultacji ze specjalistą.

Przepisy i protokoły użycia

Herbata z cebuli z miodem i cytryną

Domowy napój tradycyjnie stosowany przy kaszlu i zatkanym nosie, bardzo popularny w rodzinnych przepisach w chłodnych miesiącach.

Składniki: 1 średnia cebula, 500 ml wody, 2 łyżki miodu (opcjonalnie) i sok z połowy cytryny (opcjonalnie).

Przygotowanie: Obierz i posiekaj cebulę, zagotuj wodę, a gdy zacznie wrzeć, dodaj posiekaną cebulę i gotuj przez 5 do 10 minut. Przecedź, odczekaj, aż napój przestygnie, i w razie potrzeby dodaj miód oraz sok z cytryny. Tradycja zaleca picie letniej herbaty 2 do 3 razy dziennie i przypisuje temu napojowi rozrzedzanie śluzu oraz ułatwianie jego odkrztuszania. Miodu nie należy podawać dzieciom poniżej 1. roku życia.

Kataplazm z pieczonej cebuli

Tradycyjny przekaz o zewnętrznym stosowaniu na czyraki i małe ropnie, wykorzystywany w medycynie ludowej, aby pomóc w dojrzewaniu zmiany.

Składniki: 1 duża cebula oraz gaza lub czysta tkanina.

Przygotowanie: Upiecz całą cebulę w piekarniku do miękkości i rozgnieć ją na pastę. Przed nałożeniem sprawdź temperaturę na grzbiecie dłoni, aby uniknąć oparzeń, a następnie połóż ciepłą pastę na zmienione miejsce i przykryj gazą przymocowaną plastrem. Według tradycji kataplazm można pozostawić na kilka godzin lub na noc i powtarzać codziennie, a ciepło w połączeniu ze związkami cebuli miałoby pomagać w dojrzewaniu zmiany i jej oczyszczaniu. Nie nakładaj go na otwarte rany i najpierw wykonaj próbę na małym fragmencie skóry, ponieważ stosowanie zewnętrzne może wywołać kontaktowe zapalenie skóry na wrażliwej skórze; w razie gorączki, silnego bólu, rozszerzającego się zaczerwienienia lub jeśli zmiana nie zacznie się cofać w ciągu kilku dni, zwróć się o pomoc lekarską.

Domowy syrop z czerwonej cebuli z miodem

Ludowy przepis tradycyjnie stosowany przy grypie i przeziębieniu, przygotowywany na zimno i przechowywany w lodówce.

Składniki: 1 duża czerwona cebula, 4 łyżki miodu i sok z 1 cytryny.

Przygotowanie: Pokrój cebulę w cienkie plastry i włóż do miski, dodaj miód i sok z cytryny, po czym dokładnie wymieszaj. Przykryj i odstaw na kilka godzin lub na noc, aż cebula puści sok, a następnie przecedź i przechowuj syrop w czystym szklanym słoiku w lodówce. Według tradycji przyjmuje się 1 łyżkę 3 do 4 razy dziennie, aby złagodzić objawy grypy i przeziębienia, a medycyna ludowa przypisuje syropowi działanie wykrztuśne. Miodu nie należy podawać dzieciom poniżej 1. roku życia, a osoby z cukrzycą powinny uwzględnić cukier zawarty w miodzie przy kontroli glikemii.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie

Fitoterapia

W fitoterapii zainteresowanie cebulą koncentruje się na związkach siarkoorganicznych i flawonoidach, zwłaszcza kwercetynie, obecnych w ekstraktach i nalewkach stosowanych wspomagająco w dbaniu o zdrowie układu krążenia, w stanach zapalnych oraz jako środek przeciwdrobnoustrojowy pochodzenia naturalnego. Obecne badania analizują potencjał cebuli w chorobach przewlekłych i w funkcjonowaniu układu odpornościowego, a sama cebula często pojawia się w preparatach przeznaczonych dla dróg oddechowych i układu trawiennego, zawsze jako uzupełnienie, a nigdy jako zastępstwo opieki lekarskiej.

Homeopatia

W homeopatii Allium cepa to dobrze znany lek, przygotowywany z czerwonej cebuli, a homeopatyczna materia medica opisuje go w stanach przypominających zwykłe przeziębienie, z wodnistym i drażniącym katarem, częstym kichaniem i łzawieniem. Ta sama tradycja wymienia go przy kaszlu z obfitym odkrztuszaniem i podrażnieniu gardła, a wybór leku opiera się na zasadzie całościowego obrazu objawów, przy czym Allium cepa dobiera się wtedy, gdy obraz chorobowy odpowiada jego charakterystycznemu obrazowi, zwykle w stanach ostrych. Preparaty homeopatyczne nie zastępują oceny lekarskiej, zwłaszcza gdy objawy utrzymują się lub nasilają.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Przeciwwskazania ogólne

Spożywana w ilościach typowych dla diety cebula jest uznawana za bezpieczną dla większości osób. Osoby ze stwierdzoną alergią na rośliny z rodziny amarylkowatych (Amaryllidaceae), takie jak czosnek i por, powinny unikać jej spożywania, ponieważ mogą wystąpić reakcje alergiczne, w tym kontaktowe zapalenie skóry, pokrzywka, nieżyt nosa i spojówek, a w rzadkich przypadkach anafilaksja.

Wrażliwość przewodu pokarmowego i FODMAP

Surowa cebula może nasilać refluks, dyspepsję i zespół jelita drażliwego u osób wrażliwych na fermentujące produkty spożywcze (FODMAP). Dyskomfort wiąże się przede wszystkim z fruktanami obecnymi w cebuli, które w tej grupie mogą powodować wzdęcia i gazy, dlatego osobom z zespołem jelita drażliwego (IBS) często zaleca się ocenę własnej tolerancji pod opieką dietetyka.

Ciąża, karmienie piersią i dzieci

Kobiety w ciąży i karmiące piersią mogą jeść cebulę w zwykłych ilościach spożywczych, powinny jednak unikać skoncentrowanych ekstraktów i wysokich dawek, ponieważ bezpieczeństwo w tych sytuacjach nie zostało w pełni ustalone. W domowych przepisach z miodem tego składnika nie należy podawać dzieciom poniżej 1. roku życia, a każdy preparat przeznaczony dla starszych dzieci trzeba wcześniej uzgodnić z pediatrą.

Częste skutki uboczne

Najczęściej zgłaszane skutki uboczne dotyczą przewodu pokarmowego, np. zgaga, refluks, wzdęcia, gazy i biegunka, zwłaszcza u osób wrażliwych lub przy spożywaniu dużych ilości cebuli. Stosowanie miejscowe ekstraktu może powodować kontaktowe zapalenie skóry na wrażliwej skórze. Podczas krojenia cebula uwalnia ponadto S-tlenek syn-propanotialu, który podrażnia oczy i wywołuje łzawienie, co jest efektem przemijającym i nieszkodliwym.

Interakcje z lekami

Skoncentrowane ekstrakty mogą nasilać działanie leków przeciwpłytkowych lub przeciwzakrzepowych; zalecane są ostrożność i konsultacja ze specjalistą u osób, które już przyjmują tego typu leki. Ze względu na to potencjalne działanie przeciwpłytkowe ryzyko krwawienia może wzrosnąć u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe, takie jak warfaryna, lub przeciwpłytkowe, takie jak kwas acetylosalicylowy i klopidogrel, a ta sama ostrożność dotyczy osób z zaburzeniami krzepnięcia, które powinny spożywać cebulę z umiarem i pod nadzorem lekarza. Cebula może też mieć łagodne działanie obniżające poziom cukru we krwi, co wymaga starannego monitorowania glikemii u osób z cukrzycą przyjmujących leki przeciwcukrzycowe, dlatego najbezpieczniej jest skonsultować się ze specjalistą przed stosowaniem cebuli w postaci ekstraktów lub skoncentrowanych dawek, zwłaszcza jeśli przyjmuje się już inne leki.

Cebula a zwierzęta domowe

Przydatna uwaga dla czytelnika: cebula jest toksyczna dla psów i kotów i nie należy podawać jej tym zwierzętom. Ostrożność dotyczy również resztek jedzenia przyprawionych cebulą, zarówno surową, gotowaną, jak i suszoną, a w razie podejrzenia spożycia najlepiej zgłosić się do lekarza weterynarii.

Ciekawostki

Starożytne korzenie i symbolika

Cebula należy do najstarszych roślin uprawnych ludzkości, a według niektórych szacunków uprawia się ją od ponad 7000 lat, przy czym za prawdopodobny obszar jej pochodzenia uznaje się Azję Środkową. Starożytni Egipcjanie otaczali ją czcią, widząc w jej kulistym kształcie i koncentrycznych pierścieniach symbol życia wiecznego, a cebula była częścią obrzędów pogrzebowych, do tego stopnia, że w oczodołach mumii faraona Ramzesa IV znaleziono małe cebulki. W starożytnej Mezopotamii przepisy z cebulą zapisywano pismem klinowym na glinianych tabliczkach około 2000 roku p.n.e., co pokazuje, jak duże znaczenie kulinarne i kulturowe miała już wtedy.

Cebula w kosmosie: powracający mit

Często powtarza się informację, że cebula miała być pierwszą rośliną uprawianą w kosmosie, w 2003 roku, na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, ale to nieprawda, ponieważ eksperymenty z roślinami na orbicie rozpoczęto dziesiątki lat wcześniej, na radzieckich stacjach z serii Salut. Ciekawostka ma jednak realne podłoże, ponieważ warzywa o krótkim cyklu wzrostu i łatwe w uprawie budzą zainteresowanie w badaniach nad produkcją świeżej żywności podczas długotrwałych misji kosmicznych.

Różnorodność kolorów i smaków

Istnieją setki odmian cebuli, różniących się kolorem (żółta, biała lub czerwona), wielkością i smakiem. Żółte są najpopularniejsze i po skarmelizowaniu nabierają słodyczy, czerwone zwracają uwagę intensywną barwą, którą zawdzięczają antocyjanom, i często trafiają na surowo do sałatek, a białe mają zwykle łagodniejszy smak i dobrze sprawdzają się w potrawach gotowanych.

Najczęściej zadawane pytania

Czy cebula pomaga przy objawach przeziębienia?

Cebulę tradycyjnie stosuje się w celu łagodzenia objawów przeziębienia i grypy, takich jak zatkany nos i kaszel, a herbata z cebuli z miodem to jeden z najpopularniejszych domowych sposobów w tym celu. Jej związki siarkoorganiczne i flawonoidy wykazują w badaniach laboratoryjnych aktywność przeciwdrobnoustrojową i przeciwzapalną, ale brak klinicznego potwierdzenia, że cebula skraca infekcje dróg oddechowych lub jest skuteczna w ich leczeniu.

Czy cebula może obniżać cholesterol?

Wstępne badania sugerują, że regularne spożywanie cebuli, dzięki kwercetynie i związkom siarki, może przyczyniać się do obniżenia cholesterolu LDL („złego” cholesterolu) i trójglicerydów oraz do podniesienia HDL („dobrego” cholesterolu). Wyniki wciąż różnią się między badaniami, a cebulę należy traktować jako element zbilansowanej diety, który nie zastępuje leków przepisanych w celu kontroli cholesterolu.

Dlaczego przy krojeniu cebuli płaczemy?

Gdy komórki cebuli zostają przecięte, enzymy przekształcają zawarte w nich siarkowe prekursory w lotną substancję zwaną S-tlenkiem syn-propanotialu, która pobudza zakończenia nerwowe w oczach i sprawia, że organizm wytwarza łzy. Krojenie cebuli pod bieżącą wodą lub bardzo ostrym nożem, który uszkadza mniej komórek, pomaga ograniczyć ten efekt.

Czy cebulę można jeść na surowo?

Tak, cebulę można jeść na surowo i często dodaje się ją do sałatek, kanapek i sosów, którym nadaje ostry smak i chrupkość. Niektóre osoby mają jednak trudności z trawieniem surowej cebuli, która może nasilać refluks, dyspepsję i zespół jelita drażliwego u osób wrażliwych na fermentujące produkty spożywcze (FODMAP), a także powodować wzdęcia i gazy.

Czy kwercetyna z cebuli przynosi korzyści?

Kwercetyna to flawonoid obficie występujący w cebuli, zwłaszcza w zewnętrznych warstwach i w odmianach barwnych, który w badaniach laboratoryjnych wykazuje aktywność przeciwutleniającą i przeciwzapalną, co wyjaśnia zainteresowanie jej rolą w ochronie komórek przed uszkodzeniami wywołanymi przez wolne rodniki. Bada się ją również pod kątem możliwego wpływu na układ krążenia oraz aktywności antyproliferacyjnej obserwowanej w laboratorium, ale te wyniki nie mają jeszcze potwierdzenia klinicznego.

Czy psy i koty mogą jeść cebulę?

Cebula jest toksyczna dla psów i kotów i nie należy jej podawać tym zwierzętom, co dotyczy cebuli surowej, gotowanej, suszonej oraz obecnej w przyprawionych resztkach jedzenia. W razie podejrzenia spożycia jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem weterynarii, nawet jeśli zwierzę nie wykazuje jeszcze objawów.