Prunus spinosa (tarnina): właściwości i korzyści

Tarnina (Prunus spinosa L.), nazywana też śliwą tarniną, to ciernisty krzew z rodziny różowatych (Rosaceae), opisany przez Karola Linneusza w 1753 roku. Pochodzi z Europy, Azji Zachodniej i części Afryki Północnej, a w innych regionach świata zdziczała, choć nie występuje w Brazylii. Roślina tworzy gęste, cierniste gałęzie, wiosną zakwita białymi kwiatami, zanim pojawią się liście, i wydaje drobne, kuliste owoce o barwie od granatowej do czarnej.

Tarnina ma długą historię w europejskiej kuchni i medycynie ludowej, która ceni ściągające działanie owoców i odnotowuje kwiaty jako łagodny środek przeczyszczający i moczopędny, choć tych zastosowań nigdy nie sprawdzono w badaniach klinicznych. Dojrzałe owoce służą do wyrobu likierów, dżemów i przetworów, a kwiaty i liście pojawiają się w domowych środkach medycyny ludowej. Najnowsze badania naukowe analizują skład fitochemiczny Prunus spinosa, bogaty w antocyjany, flawonoidy i kwasy fenolowe, i opisują działanie przeciwutleniające oraz przeciwzapalne obserwowane głównie w badaniach laboratoryjnych. Ten artykuł zbiera informacje o taksonomii, historycznych zastosowaniach, wynikach badań i zasadach bezpieczeństwa związanych z rośliną, ze szczególnym uwzględnieniem pestek, które zawierają amigdalinę.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

Poniższa lista zbiera ludowe nazwy gatunku w różnych językach. Nazwy portugalskie pochodzą z języka używanego w Portugalii, ponieważ gatunek nie należy do flory Brazylii, a dosłowne tłumaczenie angielskiego blackthorn jako espinheiro-preto nie jest utrwaloną nazwą ludową i dlatego nie znalazło się na liście.

• Polski: tarnina, śliwa tarnina.
• Angielski: blackthorn, sloe.
• Francuski: épine noire, prunellier.
• Hiszpański: ciruelo silvestre, endrino.
• Niemiecki: Schlehdorn, Schwarzdorn.
• Portugalski: abrunheiro, abrunheiro-bravo, ameixeira-brava, ameixieira-brava, brunheiro, cagoeiceiro-bravo; owoc nazywa się abrunho.
• Włoski: prugnolo, pruno selvatico.

Synonimy botaniczne#

Prunus spinosa ma długą listę synonimów botanicznych, co odzwierciedla szeroki zasięg gatunku i jego zmienność morfologiczną, która z biegiem czasu prowadziła do różnych klasyfikacji. Obecnie przyjętą nazwą jest Prunus spinosa L., ustalona przez Karola Linneusza i potwierdzona przez World Flora Online, ale inne nazwy wciąż pojawiają się w literaturze specjalistycznej i zostały zebrane na poniższej liście.

• Druparia spinosa Clairv.
• Prunus acacia Crantz
• Prunus acacia Crantz ex Poir.
• Prunus acacia-germanica Crantz
• Prunus amygdaliformis Pau
• Prunus communis Bab.
• Prunus communis prol. depressa Clavaud
• Prunus communis prol. erythrocalyx Clavaud
• Prunus communis prol. latiflora Clavaud
• Prunus communis prol. oxypyrena Clavaud
• Prunus communis prol. pubescens Clavaud
• Prunus communis prol. subinermis Clavaud
• Prunus communis subsp. spinosa (L.) Syme
• Prunus communis subvar. cinerea Clavaud
• Prunus communis subvar. ellipsoides Clavaud
• Prunus communis subvar. stenopetala (Ducommun) Clavaud
• Prunus communis unranked coronata Clavaud
• Prunus communis unranked depressa Clavaud
• Prunus communis unranked erythrocalyx Clavaud
• Prunus communis unranked foecundissima Clavaud
• Prunus communis unranked latiflora Clavaud
• Prunus communis unranked lucida Clavaud
• Prunus communis unranked oxypyrena Clavaud
• Prunus communis unranked pubescens Clavaud
• Prunus communis unranked rubella Clavaud
• Prunus communis unranked subinermis Clavaud
• Prunus communis var. spinosa (L.) Hook. & Arn.
• Prunus curdica Fenzl ex Fritsch
• Prunus densa Martrin-Donos
• Prunus densiflora Jord. & Fourr.
• Prunus domestica var. spinosa (L.) Kuntze
• Prunus ericiflora A.Sav.
• Prunus erythrocalyx var. rubella Clavaud
• Prunus glomerata A.Sav.
• Prunus insititia var. brachypoda Borbás
• Prunus insititia var. spinosa (L.) Weston
• Prunus kurdica Fenzl ex Fritsch
• Prunus moldavica Kotov
• Prunus ovata (Ser.) A.W.Hill
• Prunus podolica Andrz.
• Prunus polymorpha unranked spinosa (L.) Griess.
• Prunus pubescens unranked acuminata Clavaud
• Prunus spinosa f. acuminata (Clavaud) Domin
• Prunus spinosa f. arborescens (Dierb.) Domin
• Prunus spinosa f. brachypoda (Borbás) Soó
• Prunus spinosa f. cinerea (Clavaud) Domin
• Prunus spinosa f. coaetanea (Wimm. & Grab.) P.D.Sell
• Prunus spinosa f. densiflora P.D.Sell
• Prunus spinosa f. erythrocalyx (Clavaud) Domin
• Prunus spinosa f. genuina (Ducommun) Domin
• Prunus spinosa f. genuina Posp.
• Prunus spinosa f. globosodrupacea Bregadze
• Prunus spinosa f. kefaliana Pacz.
• Prunus spinosa f. major Posp.
• Prunus spinosa f. marginata Wiefel
• Prunus spinosa f. maritima Corill., Figureau & Godeau
• Prunus spinosa f. microcarpa (Wallr.) Buia
• Prunus spinosa f. microsphaera Domin
• Prunus spinosa f. ovalidrupacea Bregadze
• Prunus spinosa f. ovata Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa f. oxypyrena (Clavaud) Domin
• Prunus spinosa f. parvifolia Novák
• Prunus spinosa f. plano-subgloboso-drupacea Bregadze
• Prunus spinosa f. plena (Weston) C.K.Schneid.
• Prunus spinosa f. prorepens Domin
• Prunus spinosa f. puberula Medw.
• Prunus spinosa f. purpurea (André) C.K.Schneid.
• Prunus spinosa f. rosea Kawecki
• Prunus spinosa f. rubella (Clavaud) Domin
• Prunus spinosa f. rupestris Wiefel
• Prunus spinosa f. semiglabra Domin
• Prunus spinosa f. serotina Wiefel
• Prunus spinosa f. sessiliflora Beck
• Prunus spinosa f. stenopetala (Ducommun) Domin
• Prunus spinosa f. subdasyphylla Nyár.
• Prunus spinosa f. subepruinosa Domin
• Prunus spinosa f. tardeflorens (Bertsch) H.Scholz & I.Scholz
• Prunus spinosa f. varbossania K.Malý
• Prunus spinosa f. variegata Zabel ex C.K.Schneid.
• Prunus spinosa f. vulgaris Wiefel
• Prunus spinosa lus. purpurea (André) Asch. & Graebn.
• Prunus spinosa prol. amelanchierflora (Paill.) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. dasyphylla (Schur) Asch. & Graebn.
• Prunus spinosa prol. densa (Martrin-Donos) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. depressa (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. ericiflora (A.Sav.) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. fastigiata (Paill.) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. foecundissima (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. lamottei (A.Sav.) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. latiflora (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. lucens (A.Sav.) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. lucida (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. microstigma (Paill.) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. ovata (Ser.) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. parviflora (Paill.) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. pubescens (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. subcylindrica (A.Sav.) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. subinermis (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa prol. typica Asch. & Graebn.
• Prunus spinosa prol. vulgatus Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa subf. macrocarpa Petković
• Prunus spinosa subsp. cerasina Hrabětová
• Prunus spinosa subsp. coaetanea (Wimm. & Grab.) R.Knapp
• Prunus spinosa subsp. cyclopetala (Borbás) Jáv.
• Prunus spinosa subsp. dasyphylla (Schur) Domin
• Prunus spinosa subsp. euspinosa Domin
• Prunus spinosa subsp. fechtneri Domin
• Prunus spinosa subsp. insititioides (Ficalho & Cout.) Franco
• Prunus spinosa subsp. megalocarpa Domin
• Prunus spinosa subsp. moravica Domin
• Prunus spinosa subsp. ovoideoglobosa Domin
• Prunus spinosa subsp. rapaicsii Pénzes
• Prunus spinosa subsp. szabadosii Pénzes
• Prunus spinosa subvar. alba Domin
• Prunus spinosa subvar. coronata (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa subvar. euvirgata Domin
• Prunus spinosa subvar. genuina (Ducommun) Asch. & Graebn.
• Prunus spinosa subvar. lucens (A.Sav.) Domin
• Prunus spinosa subvar. major (Posp.) Asch. & Graebn.
• Prunus spinosa subvar. moldavica (Kotov) Vitk.
• Prunus spinosa subvar. platypetala Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa subvar. platyphylla (Gand.) Asch. & Graebn.
• Prunus spinosa subvar. sessiliflora (Beck) Asch. & Graebn.
• Prunus spinosa subvar. stenopetala (Ducommun) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa subvar. stepposa (Kotov) Vitk.
• Prunus spinosa subvar. wallrothii Domin
• Prunus spinosa unranked arborescens Dierb.
• Prunus spinosa unranked chlorocarpa K.Koch
• Prunus spinosa unranked florepleno K.Koch
• Prunus spinosa unranked florerubro M.Vilm. & Bois
• Prunus spinosa unranked frutescens Dierb.
• Prunus spinosa unranked genuina Ducommun
• Prunus spinosa var. acropyrena Domin
• Prunus spinosa var. amphitricha Domin
• Prunus spinosa var. amygdaliformis (Pau) Willk.
• Prunus spinosa var. angustifolia Wimm. & Grab.
• Prunus spinosa var. atricha Domin
• Prunus spinosa var. balearica Willk.
• Prunus spinosa var. brachypetala Domin
• Prunus spinosa var. brachypoda (Borbás) Borbás
• Prunus spinosa var. chlorocarpa (K.Koch) Domin
• Prunus spinosa var. cinerea (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa var. cinereo-ovata Pénzes
• Prunus spinosa var. clavaudii Domin
• Prunus spinosa var. coaetanea Wimm. & Grab.
• Prunus spinosa var. coronata (Clavaud) Browicz & Ziel.
• Prunus spinosa var. dasyphylla Schur
• Prunus spinosa var. densa (Martrin-Donos) Domin
• Prunus spinosa var. depressa (Clavaud) Domin
• Prunus spinosa var. dostalii Domin
• Prunus spinosa var. dulcescens Domin
• Prunus spinosa var. dulcescens H.L.Werneck
• Prunus spinosa var. ellipsocarpa Domin
• Prunus spinosa var. ellipsoides (Clavaud) Domin
• Prunus spinosa var. ericiflora (A.Sav.) Domin
• Prunus spinosa var. eriophora Hausskn.
• Prunus spinosa var. erythrocalyx (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa var. florepleno G.Kirchn.
• Prunus spinosa var. foecundissima (Clavaud) Domin
• Prunus spinosa var. genuina Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa var. heterochroa Domin
• Prunus spinosa var. hypotricha Domin
• Prunus spinosa var. inermis Godr. ex Hegi
• Prunus spinosa var. inermis Tinant
• Prunus spinosa var. insititioides Ficalho & Cout.
• Prunus spinosa var. kefaliana (Pacz.) Domin
• Prunus spinosa var. lamottei (A.Sav.) Domin
• Prunus spinosa var. latiflora (Clavaud) Domin
• Prunus spinosa var. leucocarpa Bechst. ex Domin
• Prunus spinosa var. lombensis Nyár.
• Prunus spinosa var. longifolia D.Gut.
• Prunus spinosa var. major (Posp.) Domin
• Prunus spinosa var. microcarpa Wallr.
• Prunus spinosa var. nitidula Domin
• Prunus spinosa var. ovaliputaminata Bregadze
• Prunus spinosa var. ovata Ser.
• Prunus spinosa var. oxypirena (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa var. oxypyrena (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa var. parviflora (Paill.) Domin
• Prunus spinosa var. parvifolia (Novák) Domin
• Prunus spinosa var. plena Weston
• Prunus spinosa var. praecox Wimm. & Grab.
• Prunus spinosa var. pubescens (A.Sav.) Domin
• Prunus spinosa var. pubescens Ficalho & Cout.
• Prunus spinosa var. purpurea André
• Prunus spinosa var. rhamnoides Buchenau
• Prunus spinosa var. rhamnoides Murr
• Prunus spinosa var. rosea (Kawecki) Browicz & Ziel.
• Prunus spinosa var. rubella (Clavaud) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa var. rugosa Domin
• Prunus spinosa var. serotina Weihe ex Lej. & Courtois
• Prunus spinosa var. sessiliflora (Beck) Domin
• Prunus spinosa var. simulans H.L.Werneck
• Prunus spinosa var. simulans Murr
• Prunus spinosa var. stenopetala Ducommun
• Prunus spinosa var. sterilis Lavallée
• Prunus spinosa var. subcinera Cout.
• Prunus spinosa var. subcinerea Cout.
• Prunus spinosa var. subcylindrica (A.Sav.) Domin
• Prunus spinosa var. subglobosoputaminata Bregadze
• Prunus spinosa var. subinermis Moris
• Prunus spinosa var. thessala Hausskn.
• Prunus spinosa var. typica C.K.Schneid.
• Prunus spinosa var. variegata (Zabel ex C.K.Schneid.) Domin
• Prunus spinosa var. variegata Zabel
• Prunus spinosa var. virgata (Martrin-Donos) Rouy & E.G.Camus
• Prunus spinosa var. vulgaris Ser.
• Prunus spinosa var. xanthocarpa Domin
• Prunus stenopetala (Ducommun) Manceau
• Prunus stepposa Kotov
• Prunus subvillosa Debeaux
• Prunus vinariensis Hausskn. ex C.K.Schneid.
• Prunus virgata Martrin-Donos
• Prunus vulgatior var. stenopetala Clavaud

Wśród tych synonimów są historyczne kombinacje, takie jak Prunus domestica var. spinosa i Prunus insititia var. spinosa, które traktowały tarninę jako odmianę uprawnych śliw. Dziś jest ona uznawana za odrębny gatunek i nie należy jej mylić ze śliwą domową (Prunus domestica), brzoskwinią (Prunus persica), śliwą afrykańską (Prunus africana) ani czeremchą amerykańską (Prunus serotina), roślinami z tego samego rodzaju, które różnią się od niej gatunkiem, wykorzystywaną częścią i danymi z badań.

Rodzina botaniczna: Rosaceae#

Różowate (Rosaceae) to jedna z największych i najważniejszych rodzin roślin kwiatowych, obejmująca około 100 rodzajów i ponad 4800 gatunków rozsianych po całym świecie. Wyróżnia się różnorodnością morfologiczną i dużą liczbą roślin o znaczeniu gospodarczym, spożywczym i ozdobnym, takich jak róże, jabłka, gruszki, truskawki, czereśnie i śliwki. Tarnina ma typowe cechy tej rodziny, takie jak pięciopłatkowe kwiaty z licznymi pręcikami i owoce typu pestkowca.

Różowate wytwarzają szeroką gamę związków bioaktywnych, w tym polifenole, flawonoidy, garbniki i kwasy organiczne, badane jako podstawa działania przeciwutleniającego, przeciwzapalnego i przeciwdrobnoustrojowego opisywanego u wielu gatunków tej rodziny. Z tego powodu rodzina budzi stałe zainteresowanie w badaniach farmakologicznych i w pracach nad lekami roślinnymi, choć wyniki znacznie różnią się w zależności od gatunku.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

W tradycji europejskiej najlepiej ugruntowane zastosowanie mają kwiaty, opisywane w farmakognozji jako Pruni spinosae flos, oraz owoce, natomiast liście pojawiają się jedynie w środkach ludowych.

• Kwiaty: stosowane w postaci suszonej w naparach, tradycyjnie odnotowywanych jako łagodny środek przeczyszczający i moczopędny.
• Liście: wykorzystywane w medycynie ludowej w naparach i płukankach do ust, z zachowaniem ostrożności ze względu na zawartość glikozydów cyjanogennych.
• Owoce: spożywane po dojrzeniu w dżemach, przetworach i likierach, znane z silnie ściągającego smaku na surowo.

Nasiona, ukryte w pestce owocu, nie znalazły się na tej liście i nie należy ich wykorzystywać w żadnej postaci, ponieważ zawierają dużo amigdaliny, glikozydu cyjanogennego.

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

Tarnina łączy zastosowania praktyczne, kulinarne i lecznicze gromadzone przez stulecia na europejskiej wsi. Wymienione niżej zastosowania lecznicze pochodzą z tradycji ludowej i nie zostały potwierdzone w badaniach klinicznych, dlatego stanowią dokumentację historyczną, a nie wskazanie do leczenia.

• Domowe przetwory i likiery z owoców
• Drewno opałowe do użytku domowego
• Ludowe łagodzenie dolegliwości pęcherza, nerek i żołądka
• Ludowe zastosowanie przy cukrzycy i otyłości, bez potwierdzenia naukowego
• Ludowe zastosowanie przy objawach menopauzy
• Ludowe zastosowanie przy schorzeniach skóry
• Ludowe zastosowanie przy stanach zapalnych, dolegliwościach tarczycy i stanach dawniej nazywanych histerią
• Ludowe zastosowanie związane z regulacją krwi, bez potwierdzenia naukowego
• Łagodny środek przeczyszczający, tradycyjnie odnotowany dla kwiatów, a w użyciu ludowym także dla liści
• Płukanka do ust z wywaru z liści
• Środek wykrztuśny i tonik do włosów, zastosowanie przypisywane starożytnej Persji
• Wyrób lasek i narzędzi z drewna
• Żywopłoty zatrzymujące bydło, tworzone z gęstych, ciernistych gałęzi

Właściwości terapeutyczne#

Właściwości przypisywane Prunus spinosa pochodzą z dwóch różnych źródeł: z tradycyjnego zastosowania w Europie, którego nie sprawdzono w badaniach klinicznych, oraz z badań laboratoryjnych z wyciągami z owoców i kwiatów, których wyników nie potwierdzono jeszcze u ludzi. Zróżnicowany skład fitochemiczny rośliny tłumaczy zainteresowanie naukowców, ale żadne z opisanych niżej działań nie zastępuje porady lekarskiej ani konwencjonalnego leczenia.

• Inne zastosowania w medycynie ludowej (zastosowanie tradycyjne, bez potwierdzenia naukowego): kwiaty pojawiają się w ludowych środkach przy przeziębieniach, problemach z oddychaniem, kaszlu, zatrzymaniu wody w organizmie, wyczerpaniu oraz dolegliwościach żołądka, nerek i pęcherza, a napary z liści wymienia się przy infekcjach gardła, takich jak angina i zapalenie krtani.
• Moczopędne i przeczyszczające (tradycyjne zastosowanie kwiatów, bez badań klinicznych): tradycja europejska stosuje kwiaty, by pobudzić wypróżnienia i zwiększyć wydalanie moczu, czego nigdy nie oceniono w kontrolowanych badaniach.
• Przeciwdrobnoustrojowe (działanie obserwowane in vitro): wyciągi z dziko rosnących owoców zebranych we Włoszech wykazały w laboratorium aktywność wobec bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych, co jest wstępnym wynikiem, który nie ma jeszcze zastosowania klinicznego.
• Przeciwutleniające (obserwowane w badaniach laboratoryjnych i doświadczalnych): flawonoidy, antocyjany i kwasy fenolowe z owoców i kwiatów neutralizują wolne rodniki w testach in vitro, a badanie owocu wykazało też ochronę przed stresem oksydacyjnym w modelu in vivo.
• Przeciwzakrzepowe (działanie obserwowane in vitro, bez danych klinicznych): badanie z 2023 roku wykazało, że wyciągi z kwiatów bogate we flawonole i procyjanidyny typu A bezpośrednio hamują trombinę w warunkach laboratoryjnych, nie wpływając na agregację płytek krwi, a wynik ten nie pozwala na żadne wnioski co do zastosowania sercowo-naczyniowego u ludzi.
• Przeciwzapalne (efekt obserwowany w laboratorium i w ludzkich komórkach odpornościowych ex vivo): wzbogacone w polifenole wyciągi z owoców obniżały markery zapalne w wyizolowanych ludzkich komórkach odpornościowych, a wyciągi z kwiatów hamowały enzymy prozapalne w testach in vitro.
• Ściągające (zastosowanie tradycyjne związane z garbnikami owocu): wysoka zawartość garbników w owocach tarniny tłumaczy ich tradycyjne stosowanie przy biegunce oraz stanach zapalnych jamy ustnej i gardła.

Profil fitochemiczny#

Skład fitochemiczny Prunus spinosa jest zróżnicowany i nierównomiernie rozłożony między owoce, kwiaty, liście i nasiona, co pomaga zrozumieć, dlaczego niektóre części nadają się do jedzenia, a inne wymagają ostrożności.

• Antocyjany: głównie cyjanidyno-3-rutynozyd, peonidyno-3-rutynozyd i cyjanidyno-3-glukozyd, barwniki odpowiedzialne za ciemny kolor owoców, wykazujące aktywność przeciwutleniającą w testach laboratoryjnych.
• Flawan-3-ole: podgrupa flawonoidów badana pod kątem aktywności przeciwutleniającej.
• Flawonoidy: wśród nich kwercetyna i kemferol, badane pod kątem działania przeciwutleniającego i przeciwzapalnego.
• Garbniki: odpowiadają za wyraźnie ściągający smak surowych owoców i za tradycyjne stosowanie przy biegunkach i stanach zapalnych jamy ustnej.
• Glikozydy cyjanogenne: obecne w nasionach, liściach i kwiatach, zwłaszcza amigdalina, która może uwalniać w organizmie cyjanek i odpowiada za toksyczność niektórych części rośliny.
• Kumaryny: związki o zróżnicowanej aktywności biologicznej opisanej w badaniach doświadczalnych, w tym o wpływie na krzepnięcie krwi i stan zapalny.
• Kwasy fenolowe: przede wszystkim kwasy hydroksycynamonowe, które przyczyniają się do zdolności przeciwutleniającej mierzonej w wyciągach.
• Kwasy organiczne: współtworzą kwaśny smak owoców i sprzyjają dobrej trwałości dżemów i konfitur.
• Pektyna: rozpuszczalny błonnik owoców, który nadaje dżemom konsystencję i jest badany pod kątem roli w trawieniu.
• Proantocyjanidyny: polimery flawonoidów, w tym procyjanidyny typu A w kwiatach, o aktywności przeciwutleniającej obserwowanej in vitro.
• Witaminy: przede wszystkim witamina C obecna w owocach.

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

Każda część Prunus spinosa wymaga innego sposobu przygotowania, zależnie od zamierzonego zastosowania. Ponieważ nasiona, liście i świeże kwiaty zawierają glikozydy cyjanogenne, przy przygotowaniu trzeba zachować szczególną ostrożność: pestek nigdy nie wolno rozdrabniać, żuć ani dodawać do likierów, nalewek i domowych przepisów, a dawki do użytku wewnętrznego należy ustalić ze specjalistą ochrony zdrowia.

• Dżemy i likiery: dojrzałe owoce trafiają do dżemów, konfitur i likierów, takich jak sloe gin, a ze względów bezpieczeństwa należy wykorzystywać tylko miąższ, pestki zaś usuwać w całości i wyrzucać bez rozłupywania.
• Ekstrakty: płynne lub suche, otrzymywane z owoców, kwiatów lub liści, zawierają skoncentrowane związki czynne i pojawiają się w preparatach ziołowych oraz w badaniach laboratoryjnych.
• Nalewki: alkoholowe wyciągi z części rośliny, których dawkę powinien ustalić specjalista ochrony zdrowia.
• Napary: przygotowywane z suszonych kwiatów lub, w użyciu ludowym, z suszonych liści, do użytku wewnętrznego tradycyjnie odnotowanego jako środek przeczyszczający, moczopędny i stosowany przy przeziębieniach albo do użytku zewnętrznego jako płukanka do ust i okład.
• Odwary: służą do wydobycia związków z twardszych części, takich jak kora i gałązki, w herbatach lub kąpielach stosowanych w medycynie ludowej.
• Okłady i kompresy: przygotowywane z liści lub kwiatów do stosowania miejscowego, tradycyjnie odnotowywane przy stanach zapalnych skóry i bólu.

Synergia z innymi roślinami#

Nie ma badań klinicznych oceniających połączenia tarniny z innymi roślinami, a opisane niżej zestawienia wywodzą się z zastosowań kulinarnych i z badań nad dzikimi owocami, a nie z protokołów leczenia. Każda wymieniona roślina ma własne przeciwwskazania, które przed jakimkolwiek łącznym stosowaniem trzeba omówić ze specjalistą ochrony zdrowia.

• Głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna): jest omawiany razem z tarniną w najnowszych przeglądach dotyczących jadalnych dzikich owoców jako składników żywności funkcjonalnej, bez badań nad połączeniem obu roślin w celach leczniczych.
• Jałowiec pospolity (Juniperus communis): owoce jałowca nadają aromat dżinowi, w którym maceruje się owoce tarniny przy produkcji sloe gin, a to tradycyjne kulinarne połączenie w domowym wydaniu powinno opierać się wyłącznie na miąższu owoców, bez pestek.

Przepisy i protokoły użycia#

Poniższe przepisy odtwarzają tradycyjne i kulinarne sposoby przygotowania, bez obietnicy efektu. Ponieważ tarnina ma trujące części, przepisy do użytku wewnętrznego nie podają dawek liczbowych: ilość i czas stosowania trzeba ustalić ze specjalistą ochrony zdrowia, a pestki nigdy nie trafiają do przygotowywanych preparatów.

Tradycyjny napar z kwiatów tarniny

Ten napar jest tradycyjnie stosowany w Europie jako łagodny środek przeczyszczający i moczopędny, czego nigdy nie oceniono w badaniach klinicznych, i nie jest przeznaczony dla kobiet w ciąży, kobiet karmiących piersią ani dzieci.

• Używaj wyłącznie suszonych kwiatów zebranych z roślin pewnie rozpoznanych i wolnych od środków ochrony roślin.
• Umieść niewielką porcję kwiatów w filiżance i zalej świeżo zagotowaną wodą.
• Przykryj, odstaw na kilka minut do naciągnięcia i przecedź przed wypiciem.
• Skonsultuj ze specjalistą ochrony zdrowia ilość kwiatów, częstotliwość i czas stosowania.

Domowy dżem z owoców tarniny bez pestek

Dżem z tarniny to tradycyjny przepis kulinarny, który wykorzystuje kwasowość i naturalną pektynę dojrzałych owoców, bez jakiegokolwiek celu leczniczego.

• Umyj dojrzałe owoce, przekrój je na pół i wyjmij pestki w całości, nie rozłupując ich, nie rozdrabniając ani nie żując.
• Gotuj miąższ w niewielkiej ilości wody na małym ogniu do zmięknięcia, a następnie przetrzyj przez sito, sprawdzając, czy nie został żaden fragment pestki.
• Postaw miąższ ponownie na ogniu z cukrem do smaku i mieszaj aż do uzyskania konsystencji dżemu.
• Przechowuj dżem w wyparzonych słoikach, a po otwarciu trzymaj w lodówce.

Ściągająca płukanka do gardła z suszonych owoców tarniny

Ta płukanka jest tradycyjnie stosowana, by wykorzystać ściągające działanie garbników owocu przy łagodnych stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, i służy wyłącznie do użytku zewnętrznego, bez połykania.

• Użyj suszonych owoców tarniny już pozbawionych pestek, bez żadnego fragmentu pestki.
• Gotuj niewielką porcję owoców w wodzie przez kilka minut, zdejmij z ognia i odstaw do przestudzenia.
• Przecedź płyn i używaj go do płukania gardła lub jamy ustnej, a następnie wypluj.
• Zwróć się do specjalisty ochrony zdrowia, jeśli ból gardła trwa dłużej niż kilka dni lub towarzyszy mu gorączka.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Tarnina pojawia się w niektórych praktykach zdrowotnych i żywieniowych, które warto znać razem z ich ograniczeniami, ponieważ żadna z nich nie opiera się na badaniach klinicznych z udziałem tej rośliny.

• Tradycyjna fitoterapia europejska: kwiaty, opisywane jako Pruni spinosae flos, pojawiają się w naparach tradycyjnie stosowanych jako łagodny środek przeczyszczający i moczopędny, zawsze jako uzupełnienie i pod opieką specjalisty.
• Tradycyjna higiena jamy ustnej: płukanki z liści i ściągające preparaty z owoców należą do ludowego repertuaru dla jamy ustnej i gardła, wyłącznie do użytku zewnętrznego.
• Żywienie funkcjonalne: dojrzałe owoce, bogate w antocyjany, polifenole i pektynę, są badane przez naukę o żywności jako surowiec do produkcji żywności i nutraceutyków, co nie oznacza żadnej deklaracji działania leczniczego.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Mimo długiej historii stosowania Prunus spinosa wymaga ostrożności, ponieważ niektóre jej części zawierają potencjalnie toksyczne związki, przede wszystkim glikozydy cyjanogenne zdolne do uwalniania w organizmie cyjanowodoru (HCN). Kwiaty (Pruni spinosae flos) i owoce to części o tradycyjnym zastosowaniu w Europie: kwiaty odnotowuje się jako łagodny środek przeczyszczający i moczopędny, a owoc jako środek ściągający, ale tych zastosowań nie sprawdzono w badaniach klinicznych i nadal są one klasyfikowane jako zapis tradycji.

Toksyczność nasion i innych części

Nasiona (pestka) zawierają amigdalinę, glikozyd cyjanogenny: nigdy nie rozdrabniaj, nie żuj ani nie używaj pestek w likierach, nalewkach i domowych przepisach.

• Ciernie: zranienia mogą pozostawić fragmenty pod skórą i wywołać uporczywy miejscowy stan zapalny, zakażenie, a w przypadkach opisanych w literaturze medycznej zapalenie stawu wywołane cierniem roślinnym, co wymaga pomocy lekarskiej.
• Dojrzałe owoce: miąższ jest jedyną częścią powszechnie wykorzystywaną jako żywność, ale surowy owoc jest bardzo cierpki z powodu garbników.
• Nasiona (pestka): zawierają dużo amigdaliny i są najniebezpieczniejszą częścią rośliny, dlatego należy je wyrzucać w całości i przechowywać z dala od dzieci i zwierząt domowych.
• Świeże liście i kwiaty: według źródeł z zakresu toksykologii roślin również zawierają glikozydy cyjanogenne, a spożywanie ich w dużych ilościach lub przez długi czas uznaje się za niebezpieczne.

Przeciwwskazania

• Ciąża i karmienie piersią: unikaj leczniczego stosowania tarniny w czasie ciąży i karmienia piersią z powodu braku danych o bezpieczeństwie i obecności toksycznych związków w częściach rośliny.
• Dzieci: przechowuj pestki, liście i domowe preparaty poza zasięgiem dzieci, które są bardziej wrażliwe na związki cyjanogenne, i nie podawaj im preparatów leczniczych bez zalecenia pediatry.
• Problemy żołądkowo-jelitowe: osoby z zapaleniem błony śluzowej żołądka lub wrażliwą śluzówką przewodu pokarmowego powinny unikać preparatów bogatych w garbniki, takich jak surowy owoc i stężone odwary.

Interakcje z lekami

• Leki moczopędne i przeczyszczające: tradycyjne odnotowanie kwiatów jako środka moczopędnego i przeczyszczającego przemawia za tym, by nie łączyć rośliny z tymi lekami, ze względu na teoretyczne ryzyko nadmiernej utraty płynów i elektrolitów.
• Leki obniżające poziom cukru we krwi: ludowe stosowanie w cukrzycy nie ma potwierdzenia, a osoby przyjmujące leki na glikemię powinny porozmawiać z lekarzem przed użyciem rośliny, aby uniknąć nieoczekiwanych wahań.
• Leki przeciwzakrzepowe: wyciągi z kwiatów hamowały trombinę w badaniach in vitro i choć brak danych klinicznych, osoby przyjmujące warfarynę lub inne leki przeciwzakrzepowe powinny skonsultować się z lekarzem przed użyciem jakiegokolwiek leczniczego preparatu z tej rośliny.
• Suplementy żelaza: surowy owoc jest bardzo cierpki z powodu garbników, które mogą zmniejszać wchłanianie żelaza, dlatego preparaty z tarniny należy przyjmować z dala od suplementów żelaza.

Skutki uboczne

• Dyskomfort trawienny: garbniki mogą podrażniać błonę śluzową żołądka i jelit, wywołując ból i zaostrzenie dolegliwości takich jak zapalenie błony śluzowej żołądka.
• Nadmierne stosowanie: preparaty z kwiatów w dużych ilościach mogą wywołać wypróżnienia i zwiększone oddawanie moczu ponad oczekiwania, z ryzykiem zaburzeń elektrolitowych.
• Urazy od cierni: kontakt z gałęziami może powodować rany, które w niektórych przypadkach prowadzą do powikłań, takich jak zapalenie stawu wywołane cierniem roślinnym.

Każde lecznicze stosowanie Prunus spinosa powinno być umiarkowane i najlepiej odbywać się pod opieką specjalisty ochrony zdrowia, który oceni indywidualne ryzyko, przyjmowane leki i rzeczywistą potrzebę stosowania preparatu.

Ciekawostki#

Karol Linneusz opisał Prunus spinosa w 1753 roku, a długa lista synonimów zgromadzonych od tamtej pory pokazuje, jak zmienne formy gatunku skłaniały botaników kolejnych pokoleń do proponowania dziesiątek różnych klasyfikacji. Niektóre z nich traktowały tarninę jako odmianę śliwy uprawnej, co pomaga wyjaśnić portugalskie nazwy ludowe, takie jak ameixeira-brava (dosłownie dzika śliwa), choć dziś obie rośliny uznaje się za odrębne gatunki.

Jedną z cech tarniny jest wczesne kwitnienie: na początku wiosny białe kwiaty rozwijają się na bezlistnych jeszcze gałęziach, a liście pojawiają się dopiero później. Na europejskiej wsi gęste, cierniste gałęzie uczyniły z tej rośliny klasyczny wybór na żywopłoty zatrzymujące bydło, a drewno służyło do wyrobu lasek i narzędzi oraz jako opał.

Surowe owoce tarniny są tak cierpkie, że tradycja wykorzystywała je przede wszystkim w likierach, dżemach i przetworach, w tym w sloe gin, trunku, w którym owoce maceruje się w dżinie. Źródła przypisywane starożytnej Persji wymieniają tarninę również jako środek wykrztuśny i tonik do włosów, co świadczy o tym, że zainteresowanie rośliną dawno wykroczyło poza Europę.

Najczęściej zadawane pytania#