Artemisia annua (Zomeralsem): eigenschappen

Artemisia annua L., in het Nederlands bekend als zomeralsem of einjarige alsem, is een eenjarig, aromatisch kruid uit de familie Asteraceae. De soort komt oorspronkelijk uit de gematigde streken van Azië en is inmiddels in veel delen van de wereld verwilderd. In de traditionele Chinese geneeskunde, waar de plant qing hao heet, gaat het gebruik meer dan twee millennia terug, en de bladeren en bloemen bevatten bioactieve stoffen die in de twintigste eeuw grote wetenschappelijke belangstelling wekten. Uit deze soort werd artemisinine geïsoleerd, de stof waaruit de moderne farmaceutische antimalariamiddelen zijn voortgekomen. Daardoor neemt Artemisia annua een bijzondere plaats in tussen traditie en farmacologie, zonder dat thee van de plant de daarvan afgeleide geneesmiddelen kan vervangen.

Volksnamen en internationale namen

• Nederlands: einjarige alsem, zomeralsem.
• Chinees: qing hao.
• Duits: Einjähriger Beifuß, Süßer Beifuß.
• Engels: annual mugwort, annual wormwood, sweet annie, sweet sagewort, sweet wormwood.
• Frans: absinthe annuelle, armoise annuelle, armoise douce.
• Italiaans: artemisia annuale, assenzio dolce.
• Portugees: artemísia-anual, artemísia-chinesa, artemísia-doce.
• Spaans: ajenjo anual, ajenjo dulce, artemisa china, artemisa dulce.

Botanische synoniemen

• Artemisia apiacea Hance (toewijzing verschilt per flora)
• Artemisia chamomilla C.Winkl.
• Artemisia stewartii C.B.Clarke

Het meest geciteerde synoniem van Artemisia annua L. is Artemisia chamomilla C.Winkl., dat nog in een deel van de wetenschappelijke literatuur opduikt, hoewel de huidige taxonomische databanken Artemisia annua L. als geaccepteerde naam hanteren. Ook de namen Artemisia apiacea Hance en Artemisia stewartii C.B.Clarke worden met de soort in verband gebracht, maar de toewijzing van A. apiacea verschilt per geraadpleegde flora, omdat sommige werken haar onderbrengen bij een andere Chinese soort, Artemisia carvifolia. Bij het lezen van oudere teksten over qing hao is dus extra oplettendheid geboden.

Botanische familie: Asteraceae

Artemisia annua behoort tot de familie Asteraceae, een van de grootste en meest gevarieerde families van bloeiende planten. Vroeger heette ze Compositae, naar haar typische bloeiwijze, het hoofdje, waarin tientallen piepkleine bloempjes op een gemeenschappelijke bodem samenkomen en samen één bloem lijken te vormen. De familie omvat veel soorten van economisch en medicinaal belang, en zomeralsem deelt met hen de kenmerkende morfologie van de groep. Asteraceae vallen ook op door hun chemie: ze produceren sesquiterpeenlactonen en flavonoïden die verantwoordelijk zijn voor een groot deel van de eigenschappen die aan verschillende soorten worden toegeschreven. Die verscheidenheid aan stoffen is nog altijd onderwerp van intensief wetenschappelijk onderzoek, met artemisinine als bekendste voorbeeld.

Gebruikte delen voor thee en bereidingen

• Bladeren
• Bloemen
• Bovengrondse delen (stengel, bladeren en bloemen)
• Zaden

Etnobotanisch en traditioneel gebruik

• Aambeien (traditioneel gebruik)
• Hoofdpijn (traditioneel gebruik)
• Indigestie en andere spijsverteringsklachten (traditioneel gebruik)
• Koorts, waaronder de wisselkoortsen die in oude Chinese teksten worden beschreven (traditioneel gebruik)
• Ontstekingen (traditioneel gebruik)
• Parasitaire aandoeningen (traditioneel gebruik, zonder klinische onderbouwing voor het gebruik van de plant)

In de traditionele Chinese geneeskunde werd qing hao vooral ingezet bij koortsige aandoeningen, waaronder wisselkoortsen waarvan we nu weten dat ze deels overeenkwamen met malaria. Die historische vermelding stuurde het onderzoek dat tot de ontdekking van artemisinine leidde, maar rechtvaardigt geen thuisgebruik van de plant tegen malaria, een ziekte die een laboratoriumdiagnose en behandeling met gestandaardiseerde farmaceutische geneesmiddelen vereist.

Therapeutische eigenschappen

• Analgetisch (pijnverlichting gemeld in traditioneel gebruik en onderzocht in experimentele studies)
• Antibacterieel (activiteit van extracten en etherische olie waargenomen in het laboratorium)
• Anti-inflammatoir (effect waargenomen in preklinische studies)
• Antimalaria (eigenschap van geïsoleerde artemisinine en de farmaceutische derivaten daarvan; thee, gedroogd blad of capsules met plantenmateriaal zijn geen behandeling)
• Antioxidant (activiteit toegeschreven aan flavonoïden en fenolzuren in laboratoriumtests)
• Antiparasitair (activiteit onderzocht in verkennende studies)
• Koortsverlagend (koortsverlaging volgens de traditionele overlevering)

Beweringen over een antivirale of antikankerwerking of over versterking van het immuunsysteem doen vaak de ronde rond zomeralsem, maar hebben geen klinische onderbouwing en mogen het gebruik van de plant niet sturen. De belangrijkste bewezen bijdrage aan de geneeskunde loopt via gezuiverde artemisinine die tot geneesmiddel is verwerkt.

Fytochemisch profiel

• Artemisiaketon (monoterpeen uit de etherische olie)
• Artemisinezuur
• Artemisinine
• Coumarines
• Dihydroartemisinezuur
• Etherische oliën (1,8-cineol, alfa-pineen)
• Fenolzuren (coumaarzuur)
• Flavonen
• Flavonoïden (quercetine)
• Flavonolen
• Germacreen D
• Kamfer
• Monoterpenoïden
• Polyfenolen
• Sesquiterpenen (waaronder 38 beschreven typen)

Artemisinine, een sesquiterpeenlacton met een endoperoxidebrug die in de natuur zelden voorkomt, is de exclusieve chemische marker van Artemisia annua. De stof ontstaat in de plant uit artemisinezuur en dihydroartemisinezuur, die ook in het profiel van de soort voorkomen. Het gehalte varieert sterk naargelang de variëteit, de teelt en de verwerking na de oogst, en daarom werkt de farmaceutische industrie met de geëxtraheerde en gezuiverde stof. De etherische olie, rijk aan kamfer, 1,8-cineol en artemisiaketon, zorgt voor het zoete, uitgesproken aroma van de bladeren.

Bereidingswijzen (thee, tincturen, extracten)

• Afkooksel
• Capsules
• Droog extract
• Etherische olie
• Tabletten
• Thee (infusie)
• Tinctuur

Tabletten met artemisininederivaten, zoals artesunaat en artemether, zijn receptgeneesmiddelen die altijd in combinatie met een ander antimalariamiddel worden gebruikt. Dat is iets heel anders dan capsules met gemalen blad, thee, afkooksels of tincturen van de plant, waarvan het artemisininegehalte wisselend en onvoorspelbaar is. De huismiddelen horen bij de traditionele overlevering en mogen niet worden gebruikt om malaria of een andere infectie te behandelen of te voorkomen.

Synergie met andere planten

Combinaties in de traditionele overlevering

In traditionele benaderingen wordt Artemisia annua vaak gecombineerd met kruiden die tegen parasieten werden gebruikt of met planten die als tonicum golden, in bredere formules voor koortsige aandoeningen. Deze combinaties horen bij de traditionele overlevering en zijn niet in klinische studies gevalideerd, dus geen enkel kruidenmengsel kan de medische zorg bij koorts zonder diagnose vervangen, zeker niet bij iemand die in een gebied met endemische malaria is geweest.

De logica van combinatietherapieën met artemisinine

Het idee van synergie dat zich in de moderne geneeskunde echt heeft gevestigd, is farmaceutisch: de Wereldgezondheidsorganisatie beveelt combinatietherapieën op basis van artemisinine (ACT's) aan, waarin een derivaat van de stof wordt gekoppeld aan een ander, langer werkend antimalariamiddel, zoals mefloquine of lumefantrine. De combinatie bestaat juist om de parasiet snel te doden en het risico op resistentie te verkleinen, en die redenering geldt niet voor thee van de plant, waarvan de dosis artemisinine laag en onregelmatig is.

Recepten en gebruiksprotocollen

Infusie van de bladeren volgens de traditie

De infusie van gedroogde bladeren is de oudste bereidingswijze van zomeralsem en werd volgens de traditionele overlevering gebruikt bij lichte koortsige en ontstekingsachtige klachten, nooit ter vervanging van een medische diagnose.

Ingrediënten: een kleine hoeveelheid gedroogde bladeren van Artemisia annua en kokend water.

Bereiding: doe de bladeren in een kopje, giet het kokende water erop, dek af en laat enkele minuten trekken voordat je zeeft. De hoeveelheid bladeren, de frequentie en de duur van het gebruik moeten individueel worden bepaald, dus raadpleeg een zorgverlener voordat je de thee drinkt, want er zijn gevallen van hepatitis gemeld in verband met thee van de plant. Koorts bij iemand die in een malariagebied is geweest, vraagt om een test en onmiddellijke medische hulp, niet om thee.

Tinctuur volgens de traditie

De tinctuur is een waterig-alcoholisch extract dat traditioneel werd gebruikt om de bestanddelen van de plant langer te bewaren, met een hogere concentratie dan de infusie.

Ingrediënten: gedroogde bladeren van Artemisia annua en graanalcohol van 70%.

Bereiding: doe de bladeren in een donkere glazen fles, giet de alcohol erover tot ze bedekt zijn, sluit goed af en laat ongeveer twee weken trekken, terwijl je dagelijks schudt. Filter daarna en bewaar in een donkere fles. Omdat de tinctuur sterker geconcentreerd is, mag ze niet zonder begeleiding worden gebruikt, en de dosis en de manier van verdunnen moeten door een zorgverlener worden vastgesteld.

De bovenstaande bereidingen berusten op traditionele overlevering en vervangen geen professioneel advies. Raadpleeg vóór elk inwendig gebruik de contra-indicaties en interacties die in dit artikel worden beschreven.

Geassocieerde therapieën

Klinische fytotherapie

In de moderne klinische fytotherapie wordt Artemisia annua vooral gewaardeerd als bron van artemisinine, waarvan de werkzaamheid tegen malaria bewezen is wanneer de stof wordt gezuiverd en omgezet in derivaten voor gestandaardiseerde geneesmiddelen, die in endemische gebieden binnen combinatietherapieën worden gebruikt. De plant wordt ook onderzocht op ontstekingsremmende en antioxidante eigenschappen, maar die bevindingen komen nog grotendeels uit laboratoriumstudies, en elk gebruik moet door gekwalificeerde zorgverleners worden voorgeschreven en begeleid.

Traditionele Chinese geneeskunde (TCM)

In de traditionele Chinese geneeskunde (TCM) staat Artemisia annua bekend als qing hao en werd ze eeuwenlang gebruikt bij koorts en ontstekingen, ook bij koortsige aandoeningen die we nu als malaria zouden herkennen, bereid als infusie of afkooksel van bladeren en bloemen. De TCM waardeert de plant om haar vermogen om "hitte te verdrijven" en "het bloed af te koelen", begrippen die eigen zijn aan dat systeem en die haar toepassen op uiteenlopende koortssyndromen. Juist dat historische gebruik leidde het wetenschappelijke onderzoek dat tot de ontdekking van artemisinine voerde.

Contra-indicaties en bijwerkingen

Standpunt van de WHO over thee en malaria

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is tegen het gebruik van niet-farmaceutische vormen (thee, gedroogd blad, capsules met plantenmateriaal) om malaria te behandelen of te voorkomen, vanwege de subtherapeutische dosis en het risico dat de parasiet resistentie ontwikkelt. Thee van zomeralsem is geen behandeling voor malaria, dengue, COVID-19 of welke infectie dan ook, en wie na een bezoek aan een endemisch gebied koorts krijgt, moet zonder uitstel medische hulp zoeken en zich op malaria laten testen.

Algemene contra-indicaties

Artemisia annua moet worden vermeden tijdens de zwangerschap, vooral in het eerste trimester, omdat de menstruatiebevorderende werking samentrekkingen van de baarmoeder kan uitlokken, en ook tijdens de borstvoeding. Bij mensen die gevoelig zijn voor planten uit de familie Asteraceae, zoals chrysanten en madeliefjes, bestaat een risico op kruisallergie, met reacties die variëren van contactdermatitis tot netelroos. Gebruik wordt afgeraden bij kinderen jonger dan 6 jaar.

Geneesmiddelinteracties

Artemisinine induceert de enzymen CYP2B6 en CYP3A4 en induceert ook het eigen metabolisme, wat de bloedspiegel van andere geneesmiddelen kan veranderen. Voorzichtigheid is daarom geboden bij elk geneesmiddel met een smalle therapeutische breedte, en wie dagelijks medicijnen gebruikt, moet met de arts of apotheker overleggen voordat de plant wordt gebruikt.

Bijwerkingen en alarmsignalen

Er zijn casusbeschrijvingen van acute cholestatische hepatitis in verband met thee van A. annua. Bij geelzucht (gele huid of ogen), donkere urine of buikpijn moet je het gebruik onmiddellijk stoppen en medische hulp zoeken. Overmatig gebruik kan ook slapeloosheid, misselijkheid, braken en duizeligheid veroorzaken, en in zeldzame gevallen zijn hallucinaties en stuipen beschreven. Daarom mag de plant niet zonder begeleiding worden gebruikt, en elke bijwerking is een reden om te stoppen.

Niet verwarren met andere alsemsoorten

Zomeralsem is niet de gewone bijvoet (Artemisia vulgaris), niet de absintalsem (Artemisia absinthium) en niet Artemisia afra, soorten met een eigen chemische samenstelling, eigen toepassingen en eigen risico's. Artemisinine is een exclusieve chemische marker van A. annua, zodat informatie over een van die planten niet geldt voor de andere.

Wetenswaardigheden

Artemisia annua wordt in China al meer dan 2000 jaar gebruikt onder de naam qing hao, en oude teksten beschreven al de toepassing bij koortsen die deels met malaria overeenkwamen. Die kennis kreeg eind jaren 1960 een nieuwe dimensie, toen de Chinese farmacologe Tu Youyou deel ging uitmaken van een nationaal programma op zoek naar nieuwe antimalariamiddelen en honderden recepten uit de traditionele geneeskunde doornam op zoek naar aanwijzingen.

Een verhandeling uit de vierde eeuw, die het gebruik beschreef van het sap van de plant die in koud water was geweekt, bracht haar team ertoe de warme extractie te vervangen door methoden bij lage temperatuur. In 1971 verkreeg de groep een actief extract dat tot de isolatie van artemisinine leidde. Tu Youyou ontving in 2015 de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde voor deze ontdekking, die de basis werd van de moderne farmaceutische antimalariamiddelen en miljoenen levens heeft gered. Haar eigen verhaal laat zien dat de weg van plant naar geneesmiddel via de zuivering van de stof liep, en niet via thee.

Tijdens de COVID-19-pandemie kwam de plant opnieuw in het nieuws, toen Madagaskar een drank op basis van alsem met de naam "Covid-Organics" promootte. Die episode leidde tot internationale controverse en waarschuwingen van de WHO tegen niet-geteste middelen, zonder dat er enig bewijs voor werkzaamheid bestond. Buiten de geneeskunde heeft de soort zich aangepast aan uiteenlopende klimaten en wordt ze ook als sierplant gekweekt. Het zoete aroma van het blad leverde haar in het Engels de volksnaam sweet annie op, terwijl het onderzoek naar haar stoffen blijft laten zien hoe traditionele planten de moderne geneeskunde kunnen inspireren.

Veelgestelde vragen