Harungana madagascariensis (haronga): właściwości i korzyści

Harungana madagascariensis Lam. ex Poir. to zimozielony krzew lub niewielkie drzewo z rodziny dziurawcowatych (Hypericaceae), wcześniej włączanej do kluzjowatych (Clusiaceae), pochodzące z Madagaskaru, Mauritiusa i dużej części tropikalnej oraz południowej Afryki. Ponieważ ten afrykański i madagaskarski gatunek nie ma utrwalonej polskiej nazwy zwyczajowej, w dalszej części tekstu używamy samej nazwy naukowej. Termin haronga pozostaje zarezerwowany dla ugruntowanego użycia międzynarodowego, obok angielskich nazw dragon’s blood tree i orange-milk tree. Roślina zwraca uwagę pomarańczowym sokiem, który wypływa po zranieniu kory. Jej liście, kora i owoce wchodzą w skład wielu preparatów tradycyjnej medycyny afrykańskiej, która ceni ją za szeroki wachlarz zastosowań.

W medycynie ludowej Harungana madagascariensis stosuje się przy długiej liście dolegliwości, obejmującej czerwonkę, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, problemy z wątrobą i pęcherzykiem żółciowym oraz różne infekcje. Najlepiej znane zastosowanie dotyczy kory i liści przy dolegliwościach trawiennych i zawsze należy je traktować jako przekaz tradycyjny. Współczesne badania nad składem chemicznym gatunku wykazały obecność związków bioaktywnych, które pomagają wyjaśnić część tych zastosowań. Większość danych pochodzi jednak z badań laboratoryjnych i na zwierzętach, bez badań klinicznych potwierdzających skuteczność u ludzi. Do najlepiej zbadanych aktywności należą działanie przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne i przeciwutleniające, i to na nich koncentruje się większość publikacji naukowych poświęconych tej roślinie.

Nazwy ludowe i międzynarodowe#

Poniższe nazwy funkcjonują głównie w publikacjach zagranicznych i w międzynarodowym handlu ekstraktami roślinnymi. Gatunek nie ma utrwalonej polskiej nazwy zwyczajowej. Również w Brazylii nie ma ugruntowanej nazwy portugalskiej, a portugalskie określenia, które czasem się pojawiają, są jedynie dosłownymi tłumaczeniami z angielskiego.

• Polski: brak utrwalonej nazwy zwyczajowej; używa się nazwy naukowej Harungana madagascariensis lub międzynarodowego terminu haronga.
• Angielski: dragon’s blood tree, haronga, orange-milk tree, praying hands bush.
• Francuski: arbre lait orange, arbre sang-dragon, haronga.
• Hiszpański: árbol leche naranja, árbol sangre de dragón, haronga.
• Niemiecki: Drachenblutbaum, Haronga, Orangenmilchbaum.
• Portugalski: brak nazwy zwyczajowej zarejestrowanej w Brazylii; używa się nazwy naukowej Harungana madagascariensis lub międzynarodowego terminu haronga.
• Włoski: albero latte arancio, albero sangue di drago, haronga.

Synonimy botaniczne#

Harungana madagascariensis Lam. ex Poir. to przyjęta nazwa botaniczna, ale w toku historii taksonomicznej gatunek zgromadził kilka synonimów. Ta różnorodność odzwierciedla kolejne zmiany klasyfikacji oraz odmienne interpretacje botaników, którzy badali materiał zebrany w Afryce i na Madagaskarze. Należą do nich:

Arungana paniculata Pers., Haemocarpus paniculatus (Pers.) Spreng., Haronga madagascariensis (Lam. ex Poir.) Choisy, Haronga paniculata (Pers.) Lodd. ex Steud., Haronga paniculata f. oblongifolia Engl., Haronga paniculata var. oblongifolia (Engl.) De Wild., Harungana paniculata Pers., Harungana pubescens Poir., Harungana robynsii Spirlet, Psorospermum leonense Turcz.

Rodzina botaniczna: Hypericaceae#

Rodzina dziurawcowatych (Hypericaceae), do której należy Harungana madagascariensis, obejmuje około 9 rodzajów i 560 gatunków, występujących głównie w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Wiele z nich zaliczano wcześniej do kluzjowatych (Clusiaceae, Guttiferae). Rośliny z tej grupy wyróżniają się obecnością gruczołów wydzielniczych i wytwarzaniem związków o istotnej aktywności biologicznej, takich jak flawonoidy, ksantony i floroglucynole, które w dużej mierze odpowiadają za zainteresowanie farmakologiczne tą rodziną. To także rodzina dziurawca zwyczajnego (Hypericum perforatum), a to pokrewieństwo uzasadnia ostrzeżenie przed fotouczuleniem opisane w przeciwwskazaniach. Renoma H. madagascariensis w medycynie tradycyjnej opiera się natomiast na działaniu przeciwzapalnym i przeciwdrobnoustrojowym badanym w laboratorium.

Wykorzystywane części do herbat i preparatów#

Kora i liście skupiają najlepiej znane tradycyjne zastosowanie gatunku, natomiast owoce, korzeń i sok pojawiają się w bardziej specyficznych preparatach lokalnych, zależnie od regionu i celu opisywanego przez praktyków medycyny tradycyjnej.

• Kora
• Korzeń
• Liście
• Owoce
• Sok (lateks)

Etnobotaniczne i tradycyjne zastosowania#

Wymienione poniżej zastosowania pochodzą z przekazów tradycyjnej medycyny afrykańskiej i madagaskarskiej i nie są równoznaczne z potwierdzonymi wskazaniami. Dlatego choroby takie jak malaria, zapalenie wątroby, dur brzuszny, anemia, choroby serca i choroby przenoszone drogą płciową wymagają diagnozy i konwencjonalnego leczenia medycznego. Najlepiej znanym zastosowaniem pozostaje użycie kory i liści przy dolegliwościach trawiennych, również jako przekaz tradycyjny.

• Anemia
• Astma
• Biegunka
• Bolesne miesiączkowanie
• Ból zęba
• Bóle głowy
• Choroby pasożytnicze
• Choroby przenoszone drogą płciową
• Choroby przewodu pokarmowego
• Choroby serca
• Choroby skóry
• Choroby układu oddechowego
• Czerwonka
• Dur brzuszny
• Malaria
• Problemy z trzustką
• Problemy z wątrobą i pęcherzykiem żółciowym
• Wrzody
• Zaćma
• Zapalenie wątroby
• Żółtaczka

Właściwości terapeutyczne#

Poniższe właściwości podsumowują aktywności opisane w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach lub odnotowane w tradycji, bez potwierdzenia w badaniach klinicznych z udziałem ludzi. Należy je więc traktować jako kierunki badań, a nie jako wskazania do stosowania.

• Hamujące sierpowacenie krwinek (wpływ na deformację czerwonych krwinek opisany w badaniach wstępnych)
• Hepatoprotekcyjne (wpływ na wątrobę badany w doświadczeniach na zwierzętach)
• Immunomodulujące (wpływ na układ odpornościowy sugerowany przez badania wstępne)
• Przeciwbakteryjne (aktywność obserwowana w ekstraktach badanych w laboratorium)
• Przeciwgrzybicze (aktywność obserwowana w testach laboratoryjnych)
• Przeciwpasożytnicze (przekaz tradycyjny, z aktywnością obserwowaną w laboratorium)
• Przeciwpierwotniakowe (aktywność wobec rzęsistków i zarodźców malarii obserwowana w badaniach laboratoryjnych)
• Przeciwutleniające (zdolność neutralizowania wolnych rodników obserwowana in vitro)
• Przeciwwirusowe (aktywność opisana w badaniach wstępnych)
• Przeciwzapalne (działanie analizowane w doświadczeniach eksperymentalnych)
• Przeczyszczające (działanie przypisywane antranoidom, takim jak harunganina)
• Wspomagające gojenie ran (tradycyjne zastosowanie przy opatrywaniu ran)

Profil fitochemiczny#

Wśród grup związków chemicznych zidentyfikowanych w tym gatunku szczególnej uwagi wymagają prenylowane antranoidy, takie jak harunganina, ponieważ odpowiadają za przeczyszczające działanie rośliny. Należą one także do najczęściej badanych związków w testach przeciwdrobnoustrojowych i przeciwutleniających, obok flawonoidów, tanin i ksantonów.

• Alkaloidy
• Antocyjany
• Antranoidy (harunganina)
• Fenole
• Flawonoidy
• Floroglucynole
• Glikozydy nasercowe
• Ksantony
• Saponiny
• Taniny
• Terpenoidy

Formy przygotowania (herbaty, nalewki, ekstrakty)#

W tradycji odwar z kory i napar z liści to najczęstsze formy stosowania wewnętrznego, natomiast okład jest zarezerwowany do stosowania na skórę. Skoncentrowane preparaty, takie jak ekstrakty i nalewki, należy stosować wyłącznie pod kontrolą lekarza lub farmaceuty.

• Ekstrakt
• Macerat
• Nalewka
• Napar
• Odwar
• Okład

Synergia z innymi roślinami#

Wsparcie funkcji wątroby

Harungana madagascariensis można łączyć z ostropestem plamistym (Silybum marianum), którego sylimaryna jest badana pod kątem wpływu na komórki wątroby. Połączenie to tradycyjnie stosuje się dla wsparcia czynności wątroby i dróg żółciowych. Brak badań oceniających to połączenie u ludzi, a każde podejrzenie zapalenia wątroby lub problemu z pęcherzykiem żółciowym wymaga konsultacji lekarskiej przed użyciem roślin.

Dolegliwości żołądkowo-jelitowe

Przy czerwonce i innych dolegliwościach jelitowych przekaz tradycyjny łączy ten gatunek z roślinami o działaniu ściągającym i przeciwdrobnoustrojowym, takimi jak gujawa (Psidium guajava) czy granat (Punica granatum). Połączenie to tradycyjnie stosuje się w celu łagodzenia biegunki i skurczów dzięki sumie tanin i innych związków bioaktywnych obecnych w tych roślinach. Biegunka z krwią, wysoka gorączka lub objawy odwodnienia wymagają pomocy lekarskiej, a połączenie nie zastępuje nawadniania ani leczenia infekcji.

Stany zapalne i ból

Ze względu na właściwości przeciwzapalne obserwowane w laboratorium Harungana madagascariensis można łączyć z czarcim pazurem (Harpagophytum procumbens) lub kurkumą (Curcuma longa) w preparatach tradycyjnie stosowanych do łagodzenia bólu i stanów zapalnych stawów, mięśni i skóry. Kurkumina z kurkumy i harpagozydy z czarciego pazura mają własne mechanizmy działania, które są przedmiotem badań. Połączenie tych roślin z H. madagascariensis nie zostało jednak ocenione w badaniach klinicznych, a osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe powinny przed ich łączeniem zasięgnąć porady specjalisty.

Przepisy i protokoły użycia#

Tradycyjny odwar z kory

Składniki: niewielka ilość suszonej kory Harungana madagascariensis i woda.

Przygotowanie: Gotować korę w wodzie przez 15 do 20 minut i przecedzić przed wypiciem. Ten odwar tradycyjnie stosuje się dla wsparcia czynności wątroby i dróg żółciowych oraz przy dolegliwościach trawiennych. Tradycja sięga po niego także w przypadku żółtaczki i zapalenia wątroby, czyli stanów, które zawsze wymagają diagnostyki lekarskiej. Ponieważ kora zawiera antranoidy o działaniu przeczyszczającym, a bezpieczna dawka nie została ustalona, przed użyciem należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą i nie stosować odwaru dłużej niż 1 do 2 tygodni z rzędu.

Tradycyjny napar z liści

Składniki: niewielka ilość suszonych liści Harungana madagascariensis i wrząca woda.

Przygotowanie: Zalać liście wrzącą wodą, parzyć przez 10 minut i przecedzić. Ten napar tradycyjnie stosuje się w celu łagodzenia objawów czerwonki, biegunki i innych dolegliwości żołądkowo-jelitowych, w oparciu o właściwości przeciwdrobnoustrojowe i ściągające przypisywane liściom. Tradycja wykorzystuje go także do uspokajania przewodu pokarmowego. Ponieważ bezpieczna częstotliwość stosowania nie została określona, przed użyciem należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą i ograniczyć stosowanie do najwyżej 1 do 2 tygodni z rzędu.

Tradycyjny macerat z korzenia

Składniki: niewielka ilość suszonego korzenia Harungana madagascariensis i zimna woda.

Przygotowanie: Namoczyć korzeń w zimnej wodzie na 8 do 12 godzin, zwykle przez noc, i przecedzić przed wypiciem. Ten preparat pojawia się w przekazie tradycyjnym w związku z anemią, ponieważ wierzenia ludowe przypisują korzeniowi związki, które miałyby wspomagać tworzenie czerwonych krwinek, czego nie potwierdziły badania naukowe. Anemia ma różne przyczyny i wymaga diagnozy, dlatego przed użyciem należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą i nie zastępować zaleconego leczenia.

Tradycyjna nalewka z kory lub liści

Składniki: 1 część suszonej kory lub liści Harungana madagascariensis na 5 części alkoholu 70%.

Przygotowanie: Połączyć suszony surowiec z alkoholem w butelce z ciemnego szkła i macerować przez 2 do 4 tygodni, codziennie wstrząsając, a następnie przecedzić i przechowywać w ciemnej butelce. Nalewka jest skoncentrowaną formą ekstrakcji związków czynnych i pojawia się w przekazie tradycyjnym przy różnych infekcjach i stanach zapalnych. Ponieważ jest bardziej skoncentrowana niż herbata, ilość do przyjęcia trzeba ustalać indywidualnie, dlatego należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą i unikać stosowania dłużej niż 1 do 2 tygodni z rzędu.

Powyższe preparaty opierają się na tradycyjnych przekazach i nie zastępują fachowej porady. Przed każdym zastosowaniem wewnętrznym należy zapoznać się z przeciwwskazaniami i interakcjami opisanymi w niniejszym artykule.

Powiązane terapie#

Fitoterapia kliniczna

W fitoterapii klinicznej Harungana madagascariensis występuje w postaci standaryzowanych ekstraktów, kapsułek lub nalewek, stosowanych przede wszystkim przy dolegliwościach trawiennych. W mniejszym stopniu sięga się po nią także przy dolegliwościach wątrobowych, zapalnych i infekcyjnych, zawsze w oparciu o przekaz tradycyjny i dane eksperymentalne. Dawkowanie dostosowuje się zwykle do stężenia substancji czynnych i stanu konkretnego pacjenta. Współczesna fitoterapia stara się łączyć wiedzę tradycyjną z dostępnymi dowodami naukowymi, które w przypadku tego gatunku mają nadal zasadniczo charakter przedkliniczny.

Tradycyjna medycyna afrykańska

Gatunek zajmuje centralne miejsce w tradycyjnej medycynie afrykańskiej, w której uzdrowiciele i społeczności lokalne wykorzystują go przy szerokim spektrum dolegliwości, od problemów żołądkowo-jelitowych i gorączki po choroby skóry i infekcje. Ze względu na tak szeroki zakres zastosowań w tych kulturach uchodzi za środek wszechstronny. Metody przygotowania obejmują zarówno odwary i napary, jak i okłady oraz maceraty, odzwierciedlając głęboką wiedzę etnobotaniczną tych społeczności. To przekaz ustny, połączony z nieprzerwaną praktyką, utrzymuje to zastosowanie przy życiu z pokolenia na pokolenie.

Przeciwwskazania i skutki uboczne#

Przeciwwskazania ogólne

Harungana madagascariensis zawiera antranoidy (harunganinę) o działaniu przeczyszczającym, dlatego jest przeciwwskazana w ciąży, w okresie karmienia piersią, u dzieci oraz w niedrożności jelit. Nie należy jej też stosować dłużej niż 1 do 2 tygodni z rzędu, ponieważ długotrwałe przyjmowanie środków przeczyszczających zawierających antranoidy może prowadzić do utraty elektrolitów. Przy bólach brzucha o nierozpoznanej przyczynie również należy unikać rośliny do czasu oceny lekarskiej. Brak badań bezpieczeństwa u kobiet w ciąży i karmiących piersią dodatkowo przemawia za tym ograniczeniem, które ma chronić płód i niemowlę. Osoby ze znaną nadwrażliwością na rośliny z rodziny dziurawcowatych (Hypericaceae) lub na którykolwiek składnik gatunku powinny powstrzymać się od jego stosowania. Osoby z istniejącą wcześniej chorobą wątroby lub nerek muszą przed sięgnięciem po jakikolwiek preparat skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą ze względu na możliwy wpływ na te narządy.

Fotouczulenie

Ponieważ Harungana madagascariensis należy do rodziny dziurawcowatych (Hypericaceae), tej samej co dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum), może wywoływać fotouczulenie, czyli nadmierne reakcje skóry na światło słoneczne, takie jak zaczerwienienie, pieczenie i przebarwienia. W czasie stosowania należy unikać intensywnej ekspozycji na słońce, w tym solarium, i zachować szczególną ostrożność u osób o jasnej karnacji lub już przyjmujących leki fotouczulające. Najlepiej przerwać stosowanie rośliny przy pojawieniu się jakiejkolwiek reakcji skórnej i zasięgnąć porady lekarza lub farmaceuty.

Interakcje z lekami

Roślina może wchodzić w interakcje z lekami, zwłaszcza metabolizowanymi w wątrobie, ponieważ różnorodność obecnych w niej fitozwiązków stwarza możliwość zmiany skuteczności lub toksyczności leków. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, leki hipoglikemizujące i inne leki przeciwcukrzycowe, leki przeciwnadciśnieniowe lub immunosupresyjne powinny przed użyciem tego gatunku zasięgnąć porady lekarza. To samo dotyczy osób przyjmujących leki moczopędne lub nasercowe, ponieważ utrata potasu związana ze środkami przeczyszczającymi zawierającymi antranoidy może nasilać działania niepożądane tych leków.

Ciekawostki#

Po angielsku Harungana madagascariensis nazywa się dragon’s blood tree ze względu na pomarańczowy do czerwonawego sok, który wypływa po nacięciu kory. Ta cecha ułatwia rozpoznanie gatunku w terenie i doprowadziła do tradycyjnego wykorzystania soku jako barwnika i w obrzędach. Angielskiej nazwy nie należy mylić z południowoamerykańską smoczą krwią (w Brazylii zwaną sangue-de-dragão), czyli lateksem Croton lechleri i innych gatunków z rodzaju Croton, ani z żywicą drzew z rodzaju Dracaena, roślin, które nie są blisko spokrewnione z H. madagascariensis.

Sama nazwa rodzaju pochodzi od harongana, malgaskiej nazwy rośliny. Gatunek znany jest również jako roślina pionierska, zdolna do kolonizowania terenów zaburzonych, co budzi zainteresowanie ekologów w projektach odnowy lasów. Jego owoce, choć niejadalne dla ludzi, są pokarmem dla ptaków i innych zwierząt, które rozsiewają nasiona i pomagają utrzymać lokalną bioróżnorodność. Ta odporność i zdolność adaptacji sprawiają, że gatunek ma znaczenie zarówno dla ekologii, jak i dla badań nad roślinami leczniczymi.

Najczęściej zadawane pytania#